https:\/\/turk-internet.com\/rusya-hammadde-tedarigini-kesti-yeni-bir-cip-krizi-kapida\/<\/a>).\n<\/p>\n\n\n\nNeden gereksinimi kar\u015f\u0131layacak kadar \u00e7ip\n\u00fcretemiyoruz?<\/h2>\n\n\n\n \n\u00c7in, son be\u015f y\u0131ll\u0131k plan\u0131nda \u00e7ip ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 en\ny\u00fcksek ulusal \u00f6ncelik olarak nitelendirdi. ABD Ba\u015fkan\u0131 Joe Biden,\nyerli \u00fcretimi canland\u0131rarak g\u00fcvenli bir Amerikan tedarik zinciri\nkurma s\u00f6z\u00fc verdi. Avrupa Birli\u011fi kendi \u00e7iplerini yapman\u0131n\nyollar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131yor. D\u00fcnyan\u0131n teknoloji devleri \u00e7ip\nkriziyle yak\u0131ndan ilgileniyor. Ama h\u00e2l\u00e2 \u00e7ip krizinden s\u00f6z\nediyoruz.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7ip krizini neden daha fazla \u00e7ip \u00fcreterek \u00e7\u00f6zemiyoruz? Bunun en\nbasit nedeni \u00e7ip yapman\u0131n zor olmas\u0131 ve her ge\u00e7en g\u00fcn daha da\nzorla\u015fmas\u0131. \u0130ngilizcede bir i\u015fin abart\u0131lacak kadar zor\nolmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmek i\u00e7in “it is not rocket science”\n(birebir terc\u00fcmesi, roket bilimi de\u011fil) deyimi kullan\u0131l\u0131r. \u00c7ip\n\u00fcretimi i\u00e7in ise bu deyim tam tersi anlamda kullan\u0131l\u0131yor: \u00c7ip\n\u00fcretimi roket bilimi de\u011fil; \u00e7ok daha zor (King, Leung ve Pogkas,\n2021).<\/p>\n\n\n\n
\nYar\u0131 iletken \u00fcretim tesislerinin in\u015fas\u0131 y\u0131llar al\u0131yor ve bunun\ni\u00e7in milyarlarca dolar harcan\u0131yor. Buna kar\u015f\u0131n, rekabet o kadar\nkeskin ki \u015firketlerin \u00fcretimdeki uzmanl\u0131\u011f\u0131 geride kald\u0131\u011f\u0131nda\noyunda saf d\u0131\u015f\u0131 olabiliyorlar. Intel’in eski patronu Craig\nBarrett, \u015firketinin mikroi\u015flemcilerinin \u015fimdiye kadar insanlar\ntaraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f en karma\u015f\u0131k cihazlar oldu\u011funu belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n
\nKing vd’nin (2021) yaz\u0131lar\u0131nda anlatt\u0131klar\u0131 gibi \u00e7ip \u00fcretimi\nzor ve maliyetli bir s\u00fcre\u00e7. Bir \u00e7ipin \u00fcretilmesi tipik olarak \u00fc\u00e7\naydan fazla s\u00fcr\u00fcyor ve \u00fcretim s\u00fcreci, dev fabrikalar\u0131, tozsuz\nodalar\u0131, milyonlarca dolarl\u0131k makineleri, erimi\u015f kalay ve\nlazerleri i\u00e7eriyor. Nihai hedef, silikon plakalar\u0131n\u0131 transist\u00f6r\nad\u0131 verilen milyarlarca k\u00fc\u00e7\u00fck anahtardan olu\u015fan bir a\u011fa\nd\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek. \n<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7ipler telefon, bilgisayar, araba, \u00e7ama\u015f\u0131r makinesi veya uydu\ncihazlar\u0131nda temel bir \u00f6neme sahip. \u00c7ipler \u00e7o\u011funlukla yaz\u0131l\u0131m\u0131\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran, verileri i\u015fleyen ve elektronik cihazlar\u0131n\ni\u015flevlerini kontrol eden devre gruplar\u0131d\u0131r. Bu devrelerin\nd\u00fczenlenmesi onlara \u00f6zel ama\u00e7lar\u0131n\u0131 veriyor. \u00c7ip \u015firketleri,\n\u00e7iplere daha fazla transist\u00f6r yerle\u015ftirmeye, performanslar\u0131n\u0131\nart\u0131rmaya ve cihazlar\u0131 daha verimli hale getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.\nIntel’in ilk mikroi\u015flemcisi olan 4004, 1971’de piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde\n10 mikron’luk d\u00fc\u011f\u00fcm boyutunda 2300 transist\u00f6r i\u00e7eriyordu.\n2015-2020 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Taiwan Semiconductor Manufacturing ve\nSamsung Electronics \u015firketlerinin daha iyi transist\u00f6rl\u00fc, \u00e7ipler\n\u00fcretmeye ba\u015flamas\u0131yla beraber Intel’in liderli\u011fi sona erdi. Art\u0131k\ntransist\u00f6rlerin boyutu 5 nanometreye kadar indi ve \u00e7ipler daha\nfazla transist\u00f6r i\u00e7ermeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7ipler, \u00e7ok steril (hatta ameliyathanelerden daha steril)\nortamlarda \u00fcretiliyorlar. Bir transist\u00f6r, bir vir\u00fcsten \u00e7ok daha\nk\u00fc\u00e7\u00fck. Sadece bir toz zerresi bile milyonlarca dolar\u0131n \u00e7\u00f6pe\nat\u0131lmas\u0131na neden olabilir. Riskleri ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in \u00fcretim\nneredeyse tozsuz odalarda yap\u0131l\u0131yor. \u00c7ipler, bir metrek\u00fcp havada\non toz par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n oldu\u011fu ko\u015fullarda \u00fcretilirken\nameliyathanelerde bir metrek\u00fcpte on bin toz par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131\nbulunabiliyor. Bu ortam\u0131 korumak i\u00e7in hava s\u00fcrekli olarak\nfiltreleniyor ve \u00e7ok az insan\u0131n i\u00e7eri girmesine izin veriliyor.\nSilikon plakalara insanlar taraf\u0131ndan dokunulmuyor veya plakalar\nhavaya maruz b\u0131rak\u0131lm\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7ipler, 100 kadar malzeme katman\u0131ndan olu\u015fuyor. Bunlar, t\u00fcm k\u00fc\u00e7\u00fck\ntransist\u00f6rleri birbirine ba\u011flayan karma\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 boyutlu yap\u0131lar\nolu\u015fturmak i\u00e7in bir araya getiriliyor, daha sonra k\u0131smen\n\u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yorlar. Bu katmanlardan baz\u0131lar\u0131 sadece bir atom\ninceli\u011finde. \u00dcretim s\u00fcrecinde s\u0131cakl\u0131k, bas\u0131n\u00e7 ve elektrik ve\nmanyetik alanlar gibi bir dizi de\u011fi\u015fkenin dengelenmesi gerekiyor.\nASML Holding NV taraf\u0131ndan \u00fcretilen donan\u0131mlar, silikon \u00fczerinde\nbiriken malzemelere desenleri yakmak i\u00e7in \u0131\u015f\u0131k kullan\u0131yor.\nB\u00f6ylece olu\u015fturulan modeller sonunda transist\u00f6r haline geliyor.\nS\u00fcre\u00e7 \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00f6l\u00e7ekte ger\u00e7ekle\u015fiyor. Bunun i\u00e7in\ngenellikle sadece uzayda do\u011fal olarak olu\u015fan ekstrem ultraviyole\n(EUV) \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 kullan\u0131l\u0131yor. Gerekli \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 kontroll\u00fc bir\nortamda olu\u015fturmak i\u00e7in kullan\u0131lan ASML makineleri, bir lazer\ndarbesi ile erimi\u015f kalay damlac\u0131klar\u0131n\u0131 imha ediyor. Metal\nbuharla\u015ft\u0131k\u00e7a gerekli EUV \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 yay\u0131yorlar. Fakat bu da\nyeterli olmuyor. I\u015f\u0131\u011f\u0131 daha ince bir dalga boyuna odaklamak i\u00e7in\naynalar kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Maliyet nedeniyle \u00e7ip fabrikalar\u0131 haftada yedi g\u00fcn, g\u00fcnde 24 saat \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ayda 50.000 plaka \u00fcreten giri\u015f seviyesi bir fabrika in\u015fa etmek i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 15 milyar dolar gerekiyor. Bu paran\u0131n \u00e7o\u011fu \u00f6zel ekipmanlara gidiyor. A\u015fa\u011f\u0131da da g\u00f6sterildi\u011fi gibi \u00e7ip \u00fcretimi i\u00e7in kullan\u0131lan ekipman\u0131n sat\u0131\u015f\u0131 2015’ten bu yana ikiye katland\u0131. Bu yat\u0131r\u0131m\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 fabrikalar\u0131 daha ileri d\u00fczeyde olan \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u015firket (Intel, Samsung ve TSMC) taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131. TSMC, 2021 y\u0131l\u0131nda yeni tesis ve ekipmanlar i\u00e7in 28 milyar dolar harcad\u0131.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n
\nF\nakat\ndev tesisler in\u015fa etmek i\u00e7in harcanan bu para k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc\noluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc be\u015f y\u0131l veya daha k\u0131sa s\u00fcrede tesislerin modas\u0131\nge\u00e7iyor. Para kaybetmek istemeyen bir \u00e7ip \u00fcreticisinin her bir\ntesisten \u00fc\u00e7 milyar dolar k\u00e2r elde etmesi gerekiyor. Bu nedenle\nsadece en b\u00fcy\u00fck \u015firketler (\u00f6zellikle ge\u00e7en y\u0131l 188 milyar dolar\ngelir elde eden ilk \u00fc\u00e7 \u015firket) birden fazla tesis in\u015fa etmeyi\ng\u00f6ze alabiliyor.<\/p>\n\n\n\n
\n2020’de Intel, Samsung ve TSMC, neredeyse sonraki en b\u00fcy\u00fck 12 yonga\n\u00fcreticisinin toplam\u0131 kadar gelir elde etti. \u015eirketler, \u00fcrettik\u00e7e\ni\u015flerinde iyile\u015fiyorlar. At\u0131lmayan \u00e7iplerin y\u00fczdesi bir \u015firketin\nverimini g\u00f6steriyor ve \u015firketler, sekt\u00f6rde ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmek\ni\u00e7in %90’\u0131n \u00fczerinde bir verime ula\u015fmal\u0131lar. Ancak \u00e7ip\n\u00fcreticileri bu seviyeyi olduk\u00e7a masrafl\u0131 dersleri tekrar tekrar\n\u00f6\u011frenerek ve bu bilgi \u00fczerine yenilerini ekleyerek a\u015fabiliyorlar.\nDolay\u0131s\u0131yla sadece az say\u0131da \u015firket ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde\nyoluna devam edebiliyor. Her y\u0131l sevk edilen yakla\u015f\u0131k 1,4 milyar\nak\u0131ll\u0131 telefon i\u015flemcisinin \u00e7o\u011fu TSMC taraf\u0131ndan \u00fcretiliyor.\nIntel, bilgisayar i\u015flemcileri pazar\u0131n\u0131n %80’ine sahip. Samsung,\nbellek \u00e7ipleri piyasas\u0131na hakim. \u00c7in dahil herhangi bir akt\u00f6r\u00fcn\nbu oyuna dahil olmas\u0131 kolay de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
\n\u00c7ip \u00fcretiminin zorluklar\u0131n\u0131n yan\u0131nda mevcut eksiklikte\nend\u00fcstrinin en b\u00fcy\u00fck oyuncular\u0131n\u0131n son y\u0131llarda daha y\u00fcksek\nk\u00e2r marjl\u0131 \u00e7iplerin \u00fcretimine y\u00f6nelmesinin ve daha az geli\u015fmi\u015f\n(ama h\u00e2l\u00e2 ihtiya\u00e7 duyulan!) \u00e7iplerden uzakla\u015fmas\u0131n\u0131n pay\u0131 da\nvar. B\u00fcy\u00fck \u00e7ip \u00fcreticileri i\u015f stratejilerini 5G ve sunucular\ngibi yeni teknolojiler i\u00e7in gereken daha k\u00e2rl\u0131 geli\u015fmi\u015f \u00e7ipler\n\u00fczerine kurdular. Fakat pandemiyle beraber t\u00fcketici taleplerinde\nk\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler ya\u015fand\u0131. \u00c7ip \u00fcreticileri; otomobiller,\nbilgisayar monit\u00f6rleri, hoparl\u00f6rler ve ev aletleri gibi \u00fcr\u00fcnlerde\nyayg\u0131n olarak kullan\u0131lan daha eski, daha az karma\u015f\u0131k yar\u0131\niletkenlere y\u00f6nelik y\u00fcksek taleple ba\u015fa \u00e7\u0131kmakta yetersiz\nkald\u0131lar (Jeong ve Strumpf, 2021).<\/p>\n\n\n\n
\nAyr\u0131ca \u00e7ip diye genel bir ifade kullansak da farkl\u0131 \u00e7ip t\u00fcrleri\noldu\u011funu atlamamak gerekiyor. Otomobiller ve ev elektroni\u011finde daha\nbasit bile\u015fenler kullan\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, bir cihazdaki elektrik\nak\u0131\u015f\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen g\u00fc\u00e7 y\u00f6netim \u00e7ipleri veya bir dizi i\u015flevi\n\u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran mikro denetleyiciler var. Ancak mevcut \u00fcretim\nhatlar\u0131n\u0131 bir t\u00fcr \u00e7ip yap\u0131m\u0131ndan di\u011ferine ge\u00e7irmek kolay\nde\u011fil. Baz\u0131 \u00e7ak\u0131\u015fmalar olsa da farkl\u0131 \u00e7ip t\u00fcrlerinin\nyap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in farkl\u0131 ekipmanlar kullan\u0131l\u0131yor. Fab ad\u0131 verilen\nbir yar\u0131 iletken \u00fcretim tesisini in\u015fa etmek ve donatmak genellikle\nen az iki y\u0131l al\u0131yor. Fablar olu\u015fturulduktan sonra, bir \u00e7ipin\nyap\u0131lmas\u0131 genellikle \u00fc\u00e7 ay s\u00fcr\u00fcyor. En geli\u015fmi\u015f olanlar i\u00e7in\nise bu s\u00fcre daha da uzun. Yar\u0131 iletken \u00fcreticileri, k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc\nolabilecek talep art\u0131\u015flar\u0131na dayal\u0131 talep dalgalanmalar\u0131na kar\u015f\u0131\nuzun vadeli harcama planlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek istemiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc\ntedarik\u00e7iler, panikleyen al\u0131c\u0131lar\u0131n sipari\u015f hacimlerini\nart\u0131rmas\u0131 veya birden fazla \u015firkete sipari\u015f vermesi nedeniyle\ntalepteki art\u0131\u015fa ku\u015fkuyla yakla\u015f\u0131yorlar (age).<\/p>\n\n\n\n
Arz, Talep ve K\u0131tl\u0131k<\/h2>\n\n\n\n \n\u00c7ip krizinde tart\u0131\u015fma \u00f6zellikle artan (veya dalgalanan) talep ile\nyetersiz arz aras\u0131ndaki ili\u015fki \u00fczerinde geli\u015fiyor. Samsung, \u00e7ip\narz ve talebinde ciddi bir dengesizlik oldu\u011funu duyurdu. Finansal\nara\u015ft\u0131rma grubu The Oxford Club’\u0131n e\u011fitim kolu Investment U’ya\ng\u00f6re yar\u0131 iletken sorununun en \u00f6nemli noktas\u0131, \u00e7ip talebi\nartarken arz\u0131n de\u011fi\u015fmemesiydi. Neoklasik ekonomiye g\u00f6re, arz ve\ntalep, al\u0131c\u0131lar\u0131n ve sat\u0131c\u0131lar\u0131n belirli bir miktarda mal\u0131\nbelirli bir fiyattan sat\u0131n alma veya satma konusundaki toplam arzu\nveya niyetleri olarak tan\u0131mlan\u0131r. Di\u011fer her \u015fey ayn\u0131 kal\u0131rsa,\nbir mal\u0131n fiyat\u0131 artarsa, t\u00fcketicinin sat\u0131n almak istedi\u011fi\nmiktar azal\u0131r. Al\u0131c\u0131lar alabilecekleri en d\u00fc\u015f\u00fck fiyat\u0131\nisterken sat\u0131c\u0131lar en y\u00fcksek fiyattan satmak ister. B\u00f6ylece arz\nteorik olarak fiyatla birlikte b\u00fcy\u00fcrken talep daral\u0131r. Ellerindeki\ns\u0131n\u0131rl\u0131 kaynaklar\u0131 kullanan al\u0131c\u0131 ve sat\u0131c\u0131lardan olu\u015fan iki\ntaraf\u0131n hedeflerine ula\u015fma \u00e7abalar\u0131, her iki taraf\u0131n da en iyi\nfiyat\u0131 elde ettikleri konusunda tatmin oldu\u011fu bir denge fiyat\nnoktas\u0131nda kesi\u015fme e\u011filimindedir. Mour\u00e9 (2022) ise bir g\u00fc\u00e7\nolarak sermaye<\/em> teorisine dayanan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda neoklasik\niktisad\u0131n arz-talep temelli yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n \u00e7ip krizlerini\na\u00e7\u0131klamakta yetersiz oldu\u011funu savunuyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00e7ip\nkrizini de\u011ferlendirirken Mour\u00e9’\u0131n (2022) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n da g\u00f6z\n\u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n\n\u00d6rne\u011fin, belirli bir fabrikada belirli bir zaman \u00e7er\u00e7evesinde\nfiziksel olarak \u00fcretilebilecek olandan daha fazla say\u0131da sipari\u015f\nal\u0131nm\u0131\u015f oldu\u011fu ve b\u00f6ylece talebin arz\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131\nbelirtilebilir. Ama bu durumda da \u00e7ip kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n sipari\u015f\nettikleri \u00e7ipleri ger\u00e7ekten sat\u0131n almak isteyip istemediklerini\nanlamak zordur. \u00c7\u00fcnk\u00fc k\u0131tl\u0131k (daha do\u011frusu k\u0131tl\u0131k oldu\u011fu\niddia edilen) zamanlar\u0131nda \u00e7ip kullan\u0131c\u0131lar\u0131 farkl\u0131 firmalara\nbirden fazla sipari\u015f verebilir ve daha sonra baz\u0131lar\u0131n\u0131 iptal\nedebilir veya gere\u011finden fazla \u00e7ip sat\u0131n alabilir ve ard\u0131ndan\nfazlal\u0131\u011f\u0131 satabilir. Bu durumda, neyin ger\u00e7ek, neyin sahte talep\noldu\u011fu nas\u0131l belirlenecektir? Ayr\u0131ca bir \u00e7ip fabrikas\u0131n\u0131n\nger\u00e7ek kapasitesi nas\u0131l tan\u0131mlanabilir? Fabrikalar nadiren tam\nkapasitede \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve mevcut kapasite kullan\u0131m \u00f6l\u00e7\u00fcmleri\nteknik kapasite kullan\u0131m\u0131n\u0131 de\u011fil, k\u00e2rl\u0131 kapasite kullan\u0131m\u0131n\u0131\nyans\u0131t\u0131r. Bir firman\u0131n belirli bir getiri oran\u0131 elde etme\nihtiyac\u0131, \u00e7ip kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 dikkate alman\u0131n\nd\u0131\u015f\u0131nda, do\u011fru \u00fcretim seviyesi hakk\u0131ndaki alg\u0131lar\u0131n\u0131\n\u015fekillendirir. Neoklasik ekonomi, tam teknik kullan\u0131m ile k\u00e2rl\u0131\ntam kullan\u0131m\u0131n e\u015fde\u011fer oldu\u011funu varsayar. Bununla birlikte, bu\nvarsay\u0131m kabul edilmezse, k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 tan\u0131mlamaya y\u00f6nelik somut\ngiri\u015fimler bile teorik ve metodolojik zorluklarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya\nkal\u0131r (age).<\/p>\n\n\n\n
\nMour\u00e9’a (2022) g\u00f6re arz ve talep kavramlar\u0131 (ve dolayl\u0131 olarak\nk\u0131tl\u0131k kavram\u0131), ampirik olarak g\u00f6zlemlenemedikleri i\u00e7in s\u0131n\u0131rl\u0131\nbir kullan\u0131ma sahipler. Mour\u00e9 (2022) bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamak\ni\u00e7in iki duruma i\u015faret ediyor. Birincisi, teoriye g\u00f6re, arz ve\ntalep ancak m\u00fckemmel denge ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda ampirik olarak\nbilinebilir. Kendili\u011finden denge yaln\u0131zca tam rekabet ko\u015fullar\u0131\nalt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir, yani her al\u0131c\u0131 ve sat\u0131c\u0131n\u0131n fiyat\u0131\netkileme kapasitesinin e\u015fit derecede ihmal edilebilir oldu\u011fu\nvarsay\u0131lmal\u0131d\u0131r. Oysa ger\u00e7ekte tam rekabet mevcut de\u011fildir. \u00c7o\u011fu\nsekt\u00f6r, birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck firman\u0131n hakimiyetindedir. Yani tam rekabet\nde\u011fil, oligopol normdur. Tam rekabet varsay\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a yanl\u0131\u015f\noldu\u011fundan, fiyatlar\u0131n arz\u0131, talebi ve\/veya di\u011fer baz\u0131\nfakt\u00f6rleri yans\u0131t\u0131p yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmenin bir yolu yoktur.\n\u0130kincisi, arz ve talep e\u011frileri, tipik olarak, zaman i\u00e7inde tek\nbir varsay\u0131msal noktada bir emtia i\u00e7in denge noktas\u0131n\u0131 temsil\neder. Ancak ger\u00e7ekte fiyatlar her zaman de\u011fi\u015fir ve de\u011fi\u015fti\u011finde,\nde\u011fi\u015fikliklerin kendilerinin \u00e7ok say\u0131da etkisi vard\u0131r. Tek bir\nfiyat, di\u011fer t\u00fcm metalar\u0131n arz ve talep e\u011frilerini de\u011fi\u015ftirmekle\nkalmaz, ayn\u0131 zamanda bu i\u015flemlerin i\u00e7inde bulundu\u011fu sosyal\nko\u015fullar\u0131 da de\u011fi\u015ftirebilir. \u00d6rne\u011fin, fiyatlardaki tek bir\nde\u011fi\u015fiklik, al\u0131c\u0131lar ve sat\u0131c\u0131lar aras\u0131nda geliri yeniden\nda\u011f\u0131tacakt\u0131r. Arz ve talep g\u00f6zlemlenemiyorsa, etkileriyle ilgili\nherhangi bir arg\u00fcman tamamen metafizik olacakt\u0131r.\nYanl\u0131\u015flanabilirlik\nihtimali olmadan\nherhangi bir sonucu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in kullan\u0131labilirler.\n Ama yanl\u0131\u015flanabilirlik\nolmad\u0131\u011f\u0131nda\nyar\u0131 iletken fiyatlar\u0131 y\u00fckseldi\u011finde,\nbu art\u0131\u015f\u0131n talebin arz\u0131 a\u015fmas\u0131ndan (veya arz\u0131n talebin alt\u0131nda\nkalmas\u0131ndan) kaynakland\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131 do\u011frulanamaz\nveya \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclemez.<\/p>\n\n\n\n
\nMour\u00e9’un (2022) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n temelini Nitzan ve Bichler’in\nCapital as Power: A Study of Order and Creorder<\/em> adl\u0131 kitab\u0131\nolu\u015fturuyor. Nitzan ve Bichler, Thorstein Veblen’den esinlenerek\ntoplumu iki farkl\u0131 ama birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olan alanlar olarak\nele al\u0131yor: \u0130\u015f (business) ve end\u00fcstri. Veblen’e g\u00f6re end\u00fcstri,\ntoplumun kolektif olarak \u00fcretilen bilgisinden ve yarat\u0131c\u0131\nfaaliyetinden olu\u015fur. \u00d6te yandan i\u015f, yaln\u0131zca k\u00e2rla ilgilidir.\nVeblen’in sabotaj dedi\u011fi stratejik eylemde i\u015f, end\u00fcstriyi\ndizginlemek i\u00e7in \u00f6zel m\u00fclkiyet yasas\u0131n\u0131 kullan\u0131r. Veblen’i\ntakip eden Nitzan ve Bichler de k\u00e2r\u0131n sosyal mallar\u0131n \u00fcretiminden\nde\u011fil, bir firman\u0131n sosyal yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve refah\u0131 stratejik\nolarak s\u0131n\u0131rlama yetene\u011finden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunurlar. Bu\nba\u011flamda, i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sabotaj\u0131 iki bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kabilir.\nBirincisi, i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sekt\u00f6r\u00fc daha k\u00e2rl\u0131 ama\u00e7lara\ny\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. \u00d6rne\u011fin, elektrikli\ntoplu ta\u015f\u0131ma yerine bireysel olarak sahip olunan fosil yak\u0131ta\nba\u011f\u0131ml\u0131 araba ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131na yat\u0131r\u0131m yap\u0131l\u0131r veya ba\u015fka\nt\u00fcrl\u00fc engellenebilecek sosyal veya \u00e7evresel nedenleri olan\nsorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in \u00f6zel ila\u00e7lara dayal\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler\nuygulan\u0131r. Bu sabotaj bi\u00e7imlerinin nicelle\u015ftirilmesi zordur ve\ngenellikle kar\u015f\u0131-olgusal arg\u00fcmanlar\u0131n varsay\u0131m\u0131na dayan\u0131r\n(ger\u00e7ekte olan \u015fey olmasayd\u0131 ne olabilece\u011fine dair arg\u00fcmanlar).\n\u0130kincisi sabotaj bi\u00e7imi ise kapasitenin sistematik olarak yetersiz\nkullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu s\u0131n\u0131rlamay\u0131 \u00f6l\u00e7mek daha kolayd\u0131r ve\nMour\u00e9’un (2022) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yar\u0131 iletkenlerdeki k\u0131tl\u0131kta b\u00f6yle\nbir sabotaj\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorguluyor.<\/p>\n\n\n\n\nBu sorgulamada Mour\u00e9 (2022), Nitzan ve Bichler’in ele ald\u0131\u011f\u0131 iki\nbirikim stratejisine ba\u015fvurur. Geni\u015fleme stratejisi, kurulu\u015f\nboyutunun (\u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131) ortalamadan daha h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde\ngeni\u015fletilmesiyle ger\u00e7ekle\u015fir. \u0130\u00e7sel olarak yeni yap\u0131lara\n(bina, te\u00e7hizat, donan\u0131m) veya yap\u0131lar\u0131n geni\u015fletilmesine\ny\u00f6nelik yap\u0131lan do\u011frudan yat\u0131r\u0131mlarla veya d\u0131\u015fsal olarak\nbirle\u015fme ve sat\u0131n almalar yoluyla elde edilebilir. Birle\u015fme ve\nsat\u0131n almalar, sekt\u00f6r genelinde genel \u00fcretim d\u00fczeyini art\u0131rmadan\nbir firman\u0131n \u00fcretim pay\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131klar\u0131 i\u00e7in daha ba\u015far\u0131l\u0131\nve tercih edilen yakla\u015f\u0131mlard\u0131r. Derinle\u015fme stratejisi ise\norganizasyonun g\u00f6receli b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne odaklanan geni\u015fleme\nstratejisinin aksine \u00e7al\u0131\u015fan ba\u015f\u0131na k\u00e2r\u0131 ortalamadan daha\nh\u0131zl\u0131 art\u0131rarak (veya daha yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcrerek) bir firman\u0131n\ng\u00f6receli k\u00e2r\u0131n\u0131 y\u00fckseltmeye odaklan\u0131r. Yar\u0131 iletkenlerin\nfiyat\u0131, yar\u0131 iletken firmalar\u0131 taraf\u0131ndan sa\u011flanan \u00fcretim\nkapasitesi miktar\u0131yla yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. \u00c7ip fiyatlar\u0131,\n\u00fcretim kapasitesi azald\u0131\u011f\u0131nda artma e\u011filimindedir veya daha\nspesifik olarak, \u00fcretim daha yava\u015f b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00e7ip fiyatlar\u0131\ndaha yava\u015f d\u00fc\u015fer. Egemen yar\u0131 iletken sermayesi, yar\u0131 iletken\n\u00fcretimini s\u0131n\u0131rlayarak ve bunun sonucunda ortaya \u00e7\u0131kan k\u0131tl\u0131k\natmosferini (s\u0131n\u0131rlar dahilinde) fiyatlar\u0131n y\u00fckseltilmesini hakl\u0131\n\u00e7\u0131karmak i\u00e7in kullanarak bir avantaj sa\u011flar. Bir di\u011fer deyi\u015fle,\nkapitalistler \u00fcretimi stratejik olarak s\u0131n\u0131rlayarak (yani bilin\u00e7li\nolarak k\u0131tl\u0131k yaratarak) \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in daha y\u00fcksek fiyatlar\ntalep edebilirler. Dolay\u0131s\u0131yla k\u0131tl\u0131k neoklasik iktisat teorisine\ndayal\u0131 a\u00e7\u0131klamalarda oldu\u011fu gibi arz-talep dengesizli\u011fi ile\nde\u011fil egemen yar\u0131 iletken sermayesinin yeni \u00fcretken kapasiteye\nyap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlar\u0131 stratejik olarak azaltmas\u0131yla da\nger\u00e7ekle\u015febilir. \n<\/p>\n\n\n\n
\nB\u00fcy\u00fck yar\u0131 iletken \u00fcreticileri, piyasa taraf\u0131ndan belirlenen\nfiyatlara basit\u00e7e teslim olmazlar. S\u00fcreci kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re\nyeniden yap\u0131land\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. ABD’de yar\u0131 iletken\nend\u00fcstrisinin geli\u015fiminde ABD ordusunun ve h\u00fck\u00fcmetin \u00f6nemli pay\u0131\nvard\u0131r. Daha sonraki s\u00fcre\u00e7te ordu ve h\u00fck\u00fcmet daha geri planda\nkalm\u0131\u015f olsa da Japon firmalar\u0131yla rekabet k\u0131z\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda yar\u0131\niletken sekt\u00f6r\u00fc yine h\u00fck\u00fcmetin deste\u011fine ba\u015fvurdu. Japon\n\u00fcreticilerin rekabetini azaltmak ve \u00fcretimi k\u0131s\u0131tlamak i\u00e7in\nkoordineli siyasi bask\u0131 \u00f6rg\u00fctlendi. \u00c7ip fiyatlar\u0131n\u0131 art\u0131rmak\ni\u00e7in \u00fcretimin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 koordine eden yar\u0131 iletken\n\u00fcreticisi firmalar ve h\u00fck\u00fcmet organlar\u0131ndan olu\u015fan gev\u015fek bir\nkoalisyon olu\u015ftu. Sonras\u0131nda Japon firmalar\u0131 pazar i\u00e7in rekabet\netmek yerine pazar payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n daha k\u00e2rl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 fark\nettiler. Ancak b\u00fcy\u00fck yar\u0131 iletken sermayesinin g\u00fcc\u00fc mutlak\nde\u011fildir. 1987-1990’daki k\u0131tl\u0131k politikalar\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc bir\nrakibin, Samsung’un, piyasaya giri\u015finin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7mas\u0131 gibi\nistenmeyen (!) durumlar ortaya \u00e7\u0131kabilir.<\/p>\n\n\n\n
\n***<\/p>\n\n\n\n
\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde ger\u00e7ek bir k\u0131tl\u0131k ya\u015fan\u0131yor olabilir. \u00c7ip k\u0131tl\u0131\u011f\u0131\nhakk\u0131nda; \u00e7ip \u00fcretiminin maliyetli bir i\u015f oldu\u011funu, do\u011fal\nfelaketler ve pandemi nedeniyle \u00e7ip tedarik zincirinde sorunlar\nya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131, pandemiyle beraber (\u00f6zellikle uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma\nve e\u011fitim nedeniyle) talepte dalgalanmalar oldu\u011funu, \u00fcretim\ns\u00fcrecini daha ileri teknolojilere g\u00f6re yap\u0131land\u0131rm\u0131\u015f olan\nba\u015fl\u0131ca \u00e7ip \u00fcreticilerinin eski teknolojilere olan talebi\nkar\u015f\u0131lamakta yetersiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ama Mour\u00e9’un\n(2022) da belirtti\u011fi gibi k\u0131tl\u0131k alg\u0131s\u0131n\u0131n yar\u0131 iletken\nsermayesinin bilin\u00e7li i\u015f stratejilerinin sonucunda da ortaya\n\u00e7\u0131kabilece\u011fini, en az\u0131ndan egemen yar\u0131 iletken sermayesinin\nfiyatlar\u0131n belirlenmesinde arz ve talep e\u011frilerinin kesi\u015fmesini\nbekleyen bir izleyici konumunda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmamak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n
\nAyr\u0131ca h\u00fck\u00fcmet m\u00fcdahalelerin yine \u00f6n planda oldu\u011fu bir s\u00fcrecin\ni\u00e7indeyiz. Blank (2020), 21. y\u00fczy\u0131lda geli\u015fmi\u015f \u00e7ip \u00fcretimini\nkontrol etmenin 20. y\u00fczy\u0131lda petrol arz\u0131n\u0131 kontrol etmek gibi\nolabilece\u011fini savunuyor. Bu \u00fcretimi kontrol eden \u00fclke,\ndi\u011ferlerinin askeri ve ekonomik g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlayabilir. ABD,\ntedarik zincirlerine m\u00fcdahaleleriyle \u00c7in’in geli\u015fimini engellemeye\n\u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u00c7in de geli\u015fmi\u015f \u00e7ipleri \u00fcretememenin \u00f6nemli bir\nzafiyet oldu\u011funun fark\u0131nda. AB de Amerikan ve \u00c7inli \u015firketlerden\nba\u011f\u0131ms\u0131z bir teknoloji politikas\u0131 olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\nYar\u0131 iletken end\u00fcstrisi, k\u00fcresel olarak \u00f6rg\u00fctlenen bir\nend\u00fcstriydi. Yar\u0131 iletkenlerin karma\u015f\u0131k bir \u00fcretim s\u00fcreci var\nve tedarik zincirinde farkl\u0131 akt\u00f6rler yer al\u0131yor. \u015eimdi ise\nh\u00fck\u00fcmetler daha korumac\u0131 politikalara y\u00f6neliyorlar. Bu nedenle\nyar\u0131 iletken krizi, neolibealizmin (Meadway, 2021) veya\nk\u00fcreselle\u015fmenin (Schewe, 2021) sonu olabilir. Ba\u015fta ABD olmak\n\u00fczere \u00fclkelerin tedarik zincirine m\u00fcdahaleleri ve onu yeniden\nyap\u0131land\u0131rma giri\u015fimleri beklenmedik sonu\u00e7lar do\u011furabilir. \n<\/p>\n\n\n\n
Kaynaklar:<\/h3>\n\n\n\n \nBlank, S. (2020). The Chip Wars Of The 21st Century,\nhttps:\/\/warontherocks.com\/2020\/06\/the-chip-wars-of-the-21st-century\/,\nson eri\u015fim 15.11.2022<\/p>\n\n\n\n
\nJeong, E., Strumpf, D. (2021). Why the chip shortage is so hard to\novercome. Wall Street J.<\/p>\n\n\n\n
\nKing, I., Leung, A., & Pogkas, D. (2021). The Chip Shortage Keeps\nGetting Worse. Why Can’t We Just Make More?,\nhttps:\/\/www.bloomberg.com\/graphics\/2021-chip-production-why-hard-to-make-semiconductors\/,\nson eri\u015fim 15.11.2022<\/p>\n\n\n\n
\nKleinhans, J. P., & Baisakova, N. (2020). The Global\nSemiconductor Value Chain: A Technology Primer for Policy Makers.\nStiftung Neue Verantwortung, Oktober.<\/p>\n\n\n\n
Meadway, J. (2021). How the semiconductor crisis signals the end of neoliberalism, https:\/\/www.newstatesman.com\/business\/economics\/2021\/11\/how-the-semiconductor-crisis-signals-the-end-of-neoliberalism, son eri\u015fim 15.11.2022<\/p>\n\n\n\n
Mour\u00e9, C. (2022). No Shortage of Profit: Technological Change, Chip \u2018Shortages\u2019, and Capital Accumulation (Doctoral dissertation, York University Toronto).<\/p>\n\n\n\n
\nSchewe, E. (2021). Semiconductor Shortages End an Era of\nGlobalization,\nhttps:\/\/daily.jstor.org\/semiconductor-shortages-end-an-era-of-globalization\/,\nson eri\u015fim 15.11.2022<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
27 Nisan 2007 tarihinde, Estonya h\u00fck\u00fcmetinin Sovyetler’in Estonyal\u0131lar’\u0131 Nazi i\u015fgalinden kurtarmas\u0131n\u0131 simgeleyen K\u0131z\u0131l Ordu An\u0131t\u0131’n\u0131 kald\u0131rma karar\u0131 Estonya’daki Ruslar’\u0131n tepkisini \u00e7eker. Ruslar soka\u011fa d\u00f6k\u00fcl\u00fcr; g\u00f6stericilerle<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70],"tags":[422,193,194,479,480],"class_list":["post-824","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","tag-ab","tag-abd","tag-cin","tag-cip","tag-yari-iletkenler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/824","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=824"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/824\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":828,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/824\/revisions\/828"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=824"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=824"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=824"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"http:\/\/yarimada.gen.tr\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/ekipmanSatisi-644x299.png\")
<\/figure>\n\n\n\n