6 \u015eubat sabah\u0131, ya\u015fananlardan habersiz, g\u00fcndemi \u00f6\u011frenmek i\u00e7in Twitter’a bakt\u0131m ve yaz\u0131lanlar\u0131 okuduk\u00e7a deh\u015fete d\u00fc\u015ft\u00fcm. Twitter, enkaz alt\u0131nda veya evde mahsur kalanlar\u0131n yard\u0131m \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131yla doluydu. Twitter, hem enkaz alt\u0131nda kalanlar hem de b\u00f6lgeye \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir \u015fekilde m\u00fcdahale etmek isteyen g\u00f6n\u00fcll\u00fcler i\u00e7in ya\u015famsal bir ortam haline gelmi\u015fti. Fakat 8 \u015eubat g\u00fcn\u00fc ak\u015fama do\u011fru Twitter’dan gelen veri ak\u0131\u015f\u0131 yava\u015flad\u0131. Benzer bir durum, 13 Kas\u0131m 2022’de \u0130stanbul’da ger\u00e7ekle\u015fen ter\u00f6r sald\u0131r\u0131s\u0131 sonras\u0131nda da ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. Sald\u0131r\u0131 sonras\u0131nda \u00f6nce yay\u0131n yasa\u011f\u0131 getirilmi\u015f, sonra da Bilgi Teknolojileri ve \u0130leti\u015fim Kurumu (BTK) taraf\u0131ndan Facebook, Twitter, Instagram ve YouTube gibi sosyal medya platformlar\u0131na bant daraltma i\u015flemi uygulanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Bant daraltma uygulamas\u0131nda \u0130SS (\u0130nternet Servis Sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131) web sitelerine eri\u015fimi tamamen engellemiyor. Bunun yerine s\u00f6z konusu sitelere giden trafi\u011fi s\u0131n\u0131rl\u0131yor. B\u00f6ylece siteye eri\u015fim tamamen kesilmiyor ama siteye eri\u015fim talebi art\u0131k\u00e7a kullan\u0131c\u0131lar ya siteye eri\u015femiyorlar ya da olduk\u00e7a yava\u015f eri\u015fiyorlar. 18 Ekim 2022 tarihli Resmi Gazete\u2019de yay\u0131mlanan ve Dezenformasyon Yasas\u0131 olarak bilinen yasada (https:\/\/www.resmigazete.gov.tr\/eskiler\/2022\/10\/20221018-1.htm<\/a>) bant daraltman\u0131n hangi durumlarda ve nas\u0131l uygulanaca\u011f\u0131 belirtilmi\u015f. Ter\u00f6r sald\u0131r\u0131s\u0131 sonras\u0131 uygulanan bant daraltma bu yasa ile ilgili miydi? CHP Ankara Milletvekili Levent G\u00f6k verdi\u011fi soru \u00f6nergesinde bant daraltma karar\u0131n\u0131n hangi hukuki dayana\u011fa istinaden ve hangi ama\u00e7la verildi\u011fini sordu. Acaba bu kararla istenen sonuca ula\u015f\u0131labilmi\u015f miydi? \u00d6nergede \u00f6zellikle bant daraltma uygulamas\u0131n\u0131n ifade ve haber \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne ayk\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekilmesi \u00f6nemliydi (https:\/\/turk-internet.com\/levent-gok-btknin-bant-daraltma-uygulamasini-tbmmde-sordu\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n 8 \u015eubat ak\u015fam\u0131 uygulanan bant daraltma ise \u00e7ok daha ciddi s\u0131k\u0131nt\u0131lara neden oldu. Uygulamay\u0131 ele\u015ftiren Bilgisayar M\u00fchendisleri Odas\u0131’n\u0131n (BMO) mesaj\u0131nda (https:\/\/twitter.com\/TMMOB_BMO\/status\/1623375801939857440<\/a>) “\u0130nternet Ya\u015famd\u0131r” deniliyor ve veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n engellenmesinden biran \u00f6nce vazge\u00e7ilmesi talep ediliyordu:<\/p>\n\n\n\n Sosyal medya \u00fczerindeki ak\u0131\u015flardan veri toplayan uygulamalar bant daraltmas\u0131 sebebi ile anl\u0131k verilere ula\u015famaz oldu. Ula\u015f\u0131lamayan veri kaybedilen can demektir.<\/p>\n\n\n\n Sosyal medya payla\u015f\u0131mlar\u0131ndan elde edilen konum ve ihtiya\u00e7 bilgileri, isim ve sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131 hem alandaki g\u00f6n\u00fcll\u00fcler taraf\u0131ndan yard\u0131m ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakta hem de g\u00f6n\u00fcll\u00fc yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n geli\u015ftirdikleri yapay zeka uygulamalar\u0131nca de\u011ferlendirilip anl\u0131k olarak karar destek uyar\u0131lar\u0131 ve haritalara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u0130nternetime dokunma, veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 engelleme!<\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda BMO\u2019nun yan\u0131 s\u0131ra EMO (Elektrik M\u00fchendisleri Odas\u0131), LKD (Linux Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 Derne\u011fi), Alternatif Bili\u015fim gibi \u00f6rg\u00fctler Dezenformasyon Yasas\u0131\u2019na da kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f ama 2011\u2019deki \u0130nternetime Dokunma!<\/em> eylemlerinde oldu\u011fu gibi (https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/%C4%B0nternetime_Dokunma<\/a>!) g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kamuoyu olu\u015fturamam\u0131\u015flard\u0131. Bunun T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc siyasal ve toplumsal ko\u015fullar\u0131n yan\u0131nda iki nedenden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Birincisi, toplumun \u00f6nemli bir kesiminin interneti k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 m\u00fcdahalelere kar\u015f\u0131 VPN kullan\u0131m\u0131nda ustala\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131. \u0130nsanlar art\u0131k her ko\u015fulda engelleri bir \u015fekilde a\u015facaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. \u0130kincisi, sahte haberler ve dezenformasyon sorununun t\u00fcm d\u00fcnyada tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor olmas\u0131 ve devletlerin bu do\u011frultuda \u00e7e\u015fitli d\u00fczenlemeler getirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131. Bu da dezenformasyona kar\u015f\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u0131s\u0131tlanmas\u0131n\u0131n bir zorunluluk oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine katk\u0131da bulunuyor. Deprem sonras\u0131 sahte haberler, dezenformasyon (bilin\u00e7li ve kasten \u00fcretilen, payla\u015f\u0131lan ya da yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgi) ve mezenformasyon (herhangi bir kas\u0131t olmaks\u0131z\u0131n payla\u015f\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgi) artt\u0131 (bkz. https:\/\/www.indyturk.com\/node\/609826<\/a>). Ama enformasyon ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n ya\u015famsal \u00f6neminin oldu\u011fu bir anda veri ak\u0131\u015f\u0131na m\u00fcdahale edilmesi yay\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgilerden \u00e7ok daha fazla zarar vericiydi.<\/p>\n\n\n\n Sahte haberler ve dezenformasyon bir \u00e7ok \u00fclkede tart\u0131\u015f\u0131lan bir sorun. Ama sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u0131s\u0131tlanmas\u0131 olmamal\u0131.<\/p>\n\n\n\n Sahte haber (fake news) terimi 2016 ABD ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerinden sonra moda oldu. Donald Trump’\u0131n zaferini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in sosyal medya \u00fczerinden yay\u0131lan yalan haberlere i\u015faret edildi. Trump da hem ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ncesinde hem de ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda kendisini yanl\u0131\u015f tan\u0131tmaktan ve\/veya yanl\u0131\u015f raporlar \u00fcretmekten sorumlu oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi haber kaynaklar\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karmak i\u00e7in Sahte Haber \u00d6d\u00fclleri\u2019ni \u00e7\u0131kard\u0131 (https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Fake_News_Awards<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Carlson’a (2017) g\u00f6re sahte haberler, ahlaki pani\u011fe yol a\u00e7acak kadar siyaset ve ileti\u015fimde bask\u0131n bir tema haline geldi. Ahlaki panik; bir durum, olay, ki\u015fi veya grup, toplumsal de\u011ferlere ve \u00e7\u0131karlara y\u00f6nelik bir tehdit olarak tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bu tehdidin ger\u00e7ek olmas\u0131 veya olmamas\u0131 \u00f6nemli de\u011fildi. Derin sahte (deepfake) gibi teknolojik geli\u015fmeler bu pani\u011fi daha da art\u0131rd\u0131 (https:\/\/lab.cccb.org\/en\/wolf-wolf-alarm-over-disinformation-and-the-liars-dividend\/<\/a>). Sahte haberler, daha \u00e7ok se\u00e7imler ve se\u00e7menlerin yan\u0131lt\u0131lmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken pandemi d\u00f6neminde bir toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunu haline geldi.<\/p>\n\n\n\n Sahte haberlerin evrensel olarak kabul edilmi\u015f bir tan\u0131m\u0131 yok. Sahte haberler i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki tan\u0131mlar yap\u0131lm\u0131\u015f (Vese, 2022):<\/p>\n\n\n\n Sahte haberler, do\u011frulanabilir ger\u00e7ekler hakk\u0131nda \u015f\u00fcphe yaratarak kamuoyunu, kanaat \u00f6nderlerini ve medyay\u0131 kutupla\u015ft\u0131rabilir; \u00f6zg\u00fcr ve demokratik fikir olu\u015fturma s\u00fcrecini tehlikeye atabilir ve demokratik s\u00fcre\u00e7lere olan g\u00fcveni baltalayabilir. \u00c7evrim i\u00e7i reklamc\u0131l\u0131k (\u00f6r. t\u0131klama tuza\u011f\u0131) yoluyla siyasi veya ba\u015fka t\u00fcrden etkide bulunmak; para kazanmak; bir te\u015febb\u00fcse veya ki\u015fiye zarar vermek de sahte haberlerin ba\u015fl\u0131ca ama\u00e7lar\u0131 olabilir (age).<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca sahte haberleri bilgi (enformasyon) krizinin bir belirtisi olarak g\u00f6ren ve dezenformasyon terimini daha do\u011fru bulan yakla\u015f\u0131mlar da var. Dezenformasyon izleyicileri aldatmak ve yan\u0131ltmak veya onlara zarar vermek; siyasi, ki\u015fisel veya mali kazan\u00e7 sa\u011flamak gibi ama\u00e7larla kas\u0131tl\u0131 olarak yanl\u0131\u015f veya tahrif edilmi\u015f bilgilerin olu\u015fturulmas\u0131 ve payla\u015f\u0131lmas\u0131 olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Mezenformasyon ise yanl\u0131\u015f bilgilerin yanl\u0131\u015fl\u0131kla payla\u015f\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na geliyor. Vese (2022) ise sahte haberlerin medyan\u0131n \u00f6zelliklerini \u00f6z olarak de\u011fil, bi\u00e7im olarak taklit etmek i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f bilgiler oldu\u011funu, dezenformasyon ve mezenformasyonun olu\u015fumuna katk\u0131da bulundu\u011funu savunuyor.<\/p>\n\n\n\n Sahte haberler, siyaset, sa\u011fl\u0131k ve ekonomi gibi bir\u00e7ok alanda etkili oluyor. Sosyal medya \u015firketleri ve h\u00fck\u00fcmetler yalan haberlerle m\u00fccadele etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Sorun, yalan haberlerle m\u00fccadelenin nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131 ve kullan\u0131lan y\u00f6ntemlerin etkili olup olmayaca\u011f\u0131. Teknolojik ilerlemelerle beraber sorun daha da b\u00fcy\u00fcyor. Cornell \u00dcniversitesi’ndeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, insanlar\u0131n GPT-2 taraf\u0131ndan olu\u015fturulan sahte haber makalelerini zaman\u0131n yakla\u015f\u0131k %66’s\u0131nda g\u00fcvenilir buldu\u011funu g\u00f6sterdi (Kreps, McCain ve Brundage, 2022).<\/p>\n\n\n\n D\u00fcnyada Yalan Haberler ve Dezenformasyonla M\u00fccadele<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bir\u00e7ok h\u00fck\u00fcmet, dezenformasyon ve \u00f6zellikle sahte haberlere kar\u015f\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlayan kat\u0131 yasal ve idari \u00f6nlemler ald\u0131. Al\u0131nan \u00f6nlemler, yaln\u0131z dezenformasyonu de\u011fil, enformasyonu da etkiledi. Gazeteciler, avukatlar ve aktivistler gibi demokratik akt\u00f6rler \u00fczerinde bir otosans\u00fcr iklimi yaratt\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u00c7in, sahte haberlerle m\u00fccadele edebilmek i\u00e7in son derece kat\u0131 yasalar \u00e7\u0131kard\u0131. \u00c7in’in Siber G\u00fcvenlik Yasas\u0131, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca kay\u0131tl\u0131 haber medyas\u0131ndan gelen haber makalelerini yeniden yay\u0131nlamas\u0131n\u0131 ve bunlara ba\u011flant\u0131 vermesini \u015fart ko\u015fuyor. 2018’de \u00c7inli yetkililer, mikroblog sitelerinden platformlar\u0131ndaki s\u00f6ylentilere dikkat \u00e7ekmelerini ve \u00e7\u00fcr\u00fctmelerini istedi. Ayr\u0131ca insanlar\u0131n olas\u0131 sahte haberleri bildirmesine olanak tan\u0131yan Piyao adl\u0131 platformu ba\u015flatt\u0131lar. Platform, devlete ait medyadan, parti kontrol\u00fcndeki yerel gazetelerden ve \u00e7e\u015fitli devlet kurumlar\u0131ndan al\u0131nan ger\u00e7ek haberleri yay\u0131ml\u0131yor. Weibo ve WeChat gibi sosyal medya platformlar\u0131, s\u00f6ylentileri otomatik olarak tespit edebilmek i\u00e7in YZ\u2019den yararlan\u0131yor. \u00c7in s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki internet altyap\u0131s\u0131n\u0131 ve i\u00e7eri\u011fini kontrol eden devlet kurumu olan \u00c7in Siberuzay \u0130daresi (CAC), \u00f6zellikle pandemi d\u00f6neminde sosyal medya \u015firketleri \u00fczerindeki bask\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131. \u00c7inli yetkililer halk\u0131 sahte haberlerin yasal sonu\u00e7lar\u0131 konusunda uyard\u0131. \u00c7in polisinin s\u00f6ylentilere y\u00f6nelik yapt\u0131r\u0131mlara ili\u015fkin raporunda Ocak 2020’de bir\u00e7ok vatanda\u015f\u0131n k\u0131nama, para cezas\u0131 ve idari veya cezai tutuklama ald\u0131\u011f\u0131 belirtiliyor.<\/p>\n\n\n\n ABD’de Kongre, \u00e7evrimi\u00e7i siyasi reklamc\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fczenlemeyi ve sahte haberlere kar\u015f\u0131 koymay\u0131 ama\u00e7layan D\u00fcr\u00fcst Reklamlar Yasas\u0131n\u0131 2017’de kabul etti. Yasa \u00f6zellikle, Facebook ve Google gibi sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n reklamlar\u0131n kopyalar\u0131n\u0131 saklamas\u0131n\u0131, herkese a\u00e7\u0131k hale getirmesini ve onlar i\u00e7in kimin ne kadar \u00f6dedi\u011fini takip etmesini gerektiriyor. D\u00fcr\u00fcst Reklamlar Yasas\u0131, \u015firketleri reklam harcamalar\u0131, hedefleme stratejileri, al\u0131c\u0131lar ve finansman gibi ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131klamaya zorluyor. Ayr\u0131ca, \u00e7evrimi\u00e7i siyasi kampanyalar\u0131n geleneksel medyada reklam verebilmek i\u00e7in gerekli ko\u015fullara uymas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n Birle\u015fik Krall\u0131k’ta Avam Kamaras\u0131 DCMS (House of Commons Digital, Culture, Media and Sport) Komitesi, Ocak 2017’den itibaren sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n tan\u0131m\u0131, rol\u00fc ve yasal y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri gibi konulara odaklanarak dezenformasyon ve sahte haberler konusunu inceledi. Komite, \u015eubat 2019’da sonland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 raporda \u015fu tavsiyeler yer al\u0131yordu:<\/p>\n\n\n\n 1. Yasal i\u015flem ba\u015flatma yetkisine sahip ba\u011f\u0131ms\u0131z bir d\u00fczenleyici taraf\u0131ndan denetlenen teknoloji \u015firketleri i\u00e7in zorunlu bir etik kurallar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n 2. \u00c7evrimi\u00e7i siyasi ileti\u015fimin \u015feffafl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in se\u00e7im ileti\u015fim yasalar\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131lmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n 3. Sosyal medya \u015firketlerinin kan\u0131tlanm\u0131\u015f dezenformasyon kaynaklar\u0131 da dahil olmak \u00fczere bilinen zararl\u0131 i\u00e7erik kaynaklar\u0131n\u0131 kald\u0131rma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Avustralya’da h\u00fck\u00fcmet, se\u00e7im b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik sahte haber tehditlerini ele almak i\u00e7in bir g\u00f6rev g\u00fcc\u00fc atad\u0131. G\u00f6rev g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kurulmas\u0131yla ilgili bir medya raporu, as\u0131l endi\u015fesinin siber g\u00fcvenlik, sahte haberler ve se\u00e7men k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcne veya Avustralya Se\u00e7im Komisyonu sistemlerine m\u00fcdahale dahil dezenformasyon oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Mart 2018’de Kanada Avam Kamaras\u0131 Bilgi, Gizlilik ve Etik Eri\u015fim Daimi Komitesi (AIPE), Cambridge Analytica\/Facebook skandal\u0131n\u0131 da i\u00e7eren ki\u015fisel bilgilerin ihlaline ili\u015fkin bir soru\u015fturma ba\u015flatt\u0131. Komitenin 2018 sonunda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 raporda sosyal medyadaki yanl\u0131\u015f bilgilendirme ve dezenformasyon sorununa y\u00f6nelik bir dizi \u00f6neri yer al\u0131yordu. Bir \u00f6neride sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n, otomatikle\u015ftirilmi\u015f veya algoritmik olarak \u00fcretilmi\u015f i\u00e7eri\u011fin a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde etiketlenmesi dahil olmak \u00fczere, \u00e7evrimi\u00e7i materyalin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndaki s\u00fcre\u00e7lerle ilgili olarak daha \u015feffaf olmas\u0131 gerekti\u011fi \u00fczerinde duruluyordu. Di\u011fer \u00f6nerilerde de platformlar\u0131n ve h\u00fck\u00fcmetlerin dijital okuryazarl\u0131k programlar\u0131na ve halk\u0131 bilin\u00e7lendirme kampanyalar\u0131na daha fazla yat\u0131r\u0131m yapmas\u0131; platformlar\u0131n dezenformasyon ve sahte haberler dahil olmak \u00fczere yasa d\u0131\u015f\u0131 i\u00e7eri\u011fi kald\u0131rma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinin olmas\u0131 gerekti\u011fi belirtiliyordu.<\/p>\n\n\n\n Almanya\u2019daki eyaletler 28 Ekim 2020\u2019de Eyaletleraras\u0131 Medya Anla\u015fmas\u0131n\u0131 kabul ettiler. Anla\u015fma algoritmalar\u0131m \u015feffafl\u0131\u011f\u0131, sosyal robotlar\u0131n etiketlenmesi, kamu hizmeti i\u00e7eri\u011finin eri\u015filebilirli\u011fi gibi konular\u0131 d\u00fczenleyerek \u00e7evrimi\u00e7i dezenformasyonu ve sahte haberleri ele al\u0131yordu. Bu anla\u015fma, medya ortam\u0131n\u0131 modernize etmeye ve Alman yasal \u00e7er\u00e7evesini Avrupa sosyal medya yasal ortam\u0131na uydurmaya y\u00f6nelik ulusal \u00e7abalarda \u00f6nemli bir rol oynad\u0131. 28 Temmuz 2021\u2019de, 30 Temmuz 2017\u2019de kabul edilen NetzDG\u2019de (Network Enforcement Act) nefret s\u00f6ylemi ve sahte haberlerle ilgili de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131ld\u0131. Alman h\u00fck\u00fcmeti, nefret, taciz, iftira ya da yetkilileri yan\u0131ltarak bir su\u00e7un i\u015flendi\u011fine inand\u0131rarak bar\u0131\u015f\u0131n bozulmas\u0131na yol a\u00e7mak gibi nesnel olarak su\u00e7 te\u015fkil eden i\u00e7eri\u011fin derhal kald\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir yasa \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\n\n\n\n Ancak, \u00f6zel \u015firketlere getirilen i\u00e7eri\u011fi d\u00fczenleme ve kald\u0131rma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan tart\u0131\u015fmalara neden oldu. \u00d6zellikle \u201chakaret\u201d veya \u201ciftira\u201d gibi mu\u011flak kriterlere dayanmas\u0131 nedeniyle ele\u015ftirildi. NetzDG, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n kullan\u0131c\u0131lar\u0131n yasa d\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erikle ilgili \u015fikayette bulunmalar\u0131 i\u00e7in bir mekanizma sa\u011flamas\u0131n\u0131 \u015fart ko\u015fuyor. Platformlar bir \u015fikayet ald\u0131klar\u0131nda i\u00e7eri\u011fin yasa d\u0131\u015f\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmal\u0131 ve yaln\u0131zca i\u00e7erik “a\u00e7\u0131k\u00e7a yasa d\u0131\u015f\u0131” ise yedi g\u00fcn i\u00e7inde kald\u0131rmal\u0131d\u0131r. Aksi takdirde, kamu makamlar\u0131 mevcut yasal y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerini yerine getirmeyen \u015firketlere 50 milyon avroya varan cezalar verebilir. Ancak a\u011f\u0131r para cezalar\u0131 orant\u0131l\u0131l\u0131k endi\u015felerini art\u0131r\u0131yor ve sosyal a\u011flar\u0131n ger\u00e7ekten yasal olabilecek i\u00e7eri\u011fi kald\u0131rmas\u0131na neden olabiliyor.<\/p>\n\n\n\n NetzDG \u00e7ok ele\u015ftirildi ve baz\u0131 siyasi partiler, \u00f6zellikle ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc konusunda anayasaya ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in yasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye y\u00f6nelik teklifler sundular. Ama ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131lar. Daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc NetzDG, sahte haberlerin yarg\u0131 veya hatta yar\u0131 yarg\u0131 karar\u0131 olmadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak a\u015f\u0131r\u0131 derecede k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 yasalar veya sosyal medya d\u00fczenlemeleri getirmeye \u00e7al\u0131\u015fan \u00fclkelere \u00f6rnek oldu.<\/p>\n\n\n\n Fransa’da, demokratik ilkelerin sahte haberlerin yay\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 daha fazla korunmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla 22 Aral\u0131k 2018’de Ulusal Meclis taraf\u0131ndan bilgilerin manip\u00fclasyonuna kar\u015f\u0131 bir yasa onayland\u0131. Bu kanun, \u00f6zellikle yabanc\u0131 devletlerin etkisindeki sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n sundu\u011fu yayma kanallar\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere, sahte haberlerin dijital ara\u00e7lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yayg\u0131n ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemeyi hedefliyor. Yasa, 2016 ABD se\u00e7imleri ve Brexit Referandumu gibi \u00f6zellikle se\u00e7imler \u00f6ncesindeki ve s\u0131ras\u0131ndaki se\u00e7im kampanyalar\u0131na odaklan\u0131yor. Yasa, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131 sponsorlu i\u00e7eriklerin yazarlar\u0131n\u0131 ve \u00f6denen tutarlar\u0131 bildirmeye zorlayarak platformlar\u0131n i\u015fleyi\u015fini \u015feffafla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ayr\u0131ca, g\u00fcnl\u00fck belirli bir ziyaret\u00e7i say\u0131s\u0131n\u0131 a\u015fan platformlar\u0131n Fransa’da yasal bir temsilcisinin olmas\u0131 ve algoritmalar\u0131n\u0131 yay\u0131nlamas\u0131 gerekiyor. Yalan haberlerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde durdurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan yasal bir tedbir de var.<\/p>\n\n\n\n Yalanc\u0131 \u00e7oban masal\u0131n\u0131 bilirsiniz. \u00c7oban, k\u00f6yl\u00fclere bir \u015faka yapmak ister. Kurt geldi\u011fini s\u00f6yleyerek yard\u0131m ister. K\u00f6yl\u00fcler, yard\u0131ma ko\u015farlar. Ama ortada kurt yerine, \u015faka yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyip g\u00fclen bir \u00e7oban vard\u0131r. \u00c7oban, ikinci kere ayn\u0131 \u015fakay\u0131 yaparak yard\u0131m istedi\u011finde k\u00f6yl\u00fcler \u201cbelki bu sefer do\u011frudur\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnerek tekrar yard\u0131ma ko\u015farlar. Yine ayn\u0131 durumlar kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rlar; \u00e7ok k\u0131zarlar. Bir g\u00fcn kurt ger\u00e7ekten gelir. \u00c7oban yard\u0131m ister. Fakat bu sefer kimse ona inanmaz.<\/p>\n\n\n\n Masal\u0131n sonunda zarar g\u00f6ren yalanc\u0131 \u00e7oband\u0131r. Sosyal medyada ise yalan s\u00f6yleyenden \u00e7ok di\u011fer insanlar zarar g\u00f6r\u00fcr. Sahte haberler s\u0131n\u0131rs\u0131z bi\u00e7imde dola\u015ft\u0131\u011f\u0131nda do\u011fru ve yanl\u0131\u015f birbirine girer. \u0130nsanlar bazen yan\u0131lt\u0131l\u0131rlar bazen de ger\u00e7ek bilgilerin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek do\u011frular\u0131 g\u00f6rmezden gelirler. Yalan haberlerin dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in ileti\u015fim s\u00fcrecine m\u00fcdahale etmek gerekir. Bu m\u00fcdahalenin niteli\u011fi ve orant\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn d\u00fczeyini belirler.<\/p>\n\n\n\n H\u00fck\u00fcmetlerin yalan haberler ve dezenformasyonla m\u00fccadelesi ba\u015fta ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc olmak \u00fczere temel haklara zarar verebiliyor. \u00d6zellikle pandemi d\u00f6neminde bu e\u011filim daha da belirginle\u015fti. \u0130leti\u015fim s\u00fcrecine, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlamadan m\u00fcdahale etmek m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/p>\n\n\n\n Vese (2022), sosyal medya platformlar\u0131nda enformasyon y\u00f6netimine y\u00f6nelik en az \u00fc\u00e7 farkl\u0131 d\u00fczenleyici yakla\u015f\u0131m \u00f6nerilebilece\u011fini savunuyor. Birincisi, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n sahte haberleri de\u011ferlendirme ve tespit etme yetene\u011finden yararlanarak kullan\u0131c\u0131lar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeye dayan\u0131r. \u0130kinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yakla\u015f\u0131mlar, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n \u00f6z d\u00fczenleme veya devlet m\u00fcdahalesi ile uygulanabilen hesap verebilirli\u011fi ile ilgilidir. Vese (2022) sahte haberlerin d\u00fczenlenmesinde ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik m\u00fcdahaleleri en aza indirmek i\u00e7in \u00f6z d\u00fczenleme ve daha da \u00f6nemlisi kullan\u0131c\u0131lar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeyi \u00f6neriyor.<\/p>\n\n\n\n Birinci yakla\u015f\u0131m, esasen bireysel web siteleri taraf\u0131ndan kontrol edilen olgulara dayan\u0131r. Vese (2022) PolitiFact, FactCheck.org ve Snopes gibi kurulu\u015flar\u0131n (bizdeki teyit.org gibi) \u00f6zellikle sosyal medyada dola\u015fan s\u00f6ylentiler, siyasi iddialar, sa\u011fl\u0131k hikayelerinin do\u011frulu\u011funu kontrol etmedeki \u00f6nemine dikkati \u00e7ekiyor. Do\u011fruluk kontrol\u00fc, haberlerin incelemeye tabi oldu\u011fu gazeteler gibi g\u00fcvenilir bilgi kaynaklar\u0131 taraf\u0131ndan da ger\u00e7ekle\u015ftirilebiliyor. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 yetkilendirmeye dayal\u0131 bir ba\u015fka yakla\u015f\u0131m, bireylerin bilgi kaynaklar\u0131n\u0131n kalitesini de\u011ferlendirme becerilerini onlar\u0131 e\u011fiterek art\u0131rmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. Vese (2022), bu yakla\u015f\u0131m\u0131n toplumsal ger\u00e7eklikle \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ediyor. Davran\u0131\u015f bilimlerinin g\u00f6sterdi\u011fi gibi insanlar irrasyonel bi\u00e7imlerde davranabiliyor. \u0130nsanlar \u00f6nceden var olan tutumlar\u0131n\u0131 do\u011frulayan bilgileri tercih ediyor (se\u00e7ici maruz kalma), \u00f6nceden var olan inan\u00e7lar\u0131yla tutarl\u0131 bilgileri uyumsuz bilgilerden daha ikna edici olarak g\u00f6r\u00fcyor (onaylama yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131) ve kendilerini tatmin eden bilgileri kabul etmeye daha e\u011filimli oluyorlar (arzu edilirlik yanl\u0131l\u0131\u011f\u0131). Ayr\u0131ca sosyal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131, ilgilerini \u00e7eken bilgileri \u00f6nceden se\u00e7erek kendi d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerini ve fikirlerini peki\u015ftirme e\u011filimindeler. Vese (2022), t\u00fcm bu sorunlara ra\u011fmen kullan\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00fc\u00e7lendirilmesi yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n (uygun \u015fekilde takip edilir ve kaliteli bilgiyi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rarak ve aktif olarak dezenformasyonu d\u00fczelterek uygulan\u0131rsa) sosyal medya platformlar\u0131ndaki sahte haberleri \u00f6nlemek i\u00e7in etkili ve demokratik bir strateji oldu\u011funu savunuyor.<\/p>\n\n\n\n Vese (2022), ikinci yakla\u015f\u0131m\u0131n, \u00f6z d\u00fczenlemenin, devlet m\u00fcdahalesinden daha fazla esneklik ve koruma sa\u011flarken genellikle \u00e7evrimi\u00e7i hesap verebilirli\u011fi art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. \u00d6z d\u00fczenleme, sosyal platformlar\u0131n\u0131 h\u00fck\u00fcmetin m\u00fcdahalesinden korumaya yard\u0131mc\u0131 olabilir. Ayr\u0131ca i\u015flerin en iyi nas\u0131l y\u00fcr\u00fct\u00fclebilece\u011fine daha hakim olan sosyal medya platformlar\u0131 h\u00fck\u00fcmetlerin ileriyi g\u00f6remeyen \u00f6nlemlerinden daha etkili kurallar olu\u015fturabilirler. Vese (2022), \u00f6z d\u00fczenlemenin h\u00fck\u00fcmet m\u00fcdahalelerine g\u00f6re iki \u00f6nemli avantaj\u0131 oldu\u011funu belirtiyor. Birincisi, medya teknolojisinde h\u0131zl\u0131 ve s\u00fcrekli bir de\u011fi\u015fim d\u00f6nemi ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00f6z d\u00fczenleme, h\u00fck\u00fcmetin d\u00fczenleme se\u00e7ene\u011finden daha fazla esneklik sunuyor. \u0130kincisi, \u00f6z d\u00fczenleme, devletler ve genel olarak toplum i\u00e7in daha az maliyetli.<\/p>\n\n\n\n Ancak \u00f6z denetimin yaln\u0131zca sosyal medya \u015firketlerinin \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etmemesi i\u00e7in \u015feffafl\u0131k ve verimlilikle ilgili h\u00fck\u00fcmler g\u00fc\u00e7lendirilmesi gerekiyor. H\u00fck\u00fcmetler, bir g\u00fcvenilirlik derecelendirme mekanizmas\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kullan\u0131c\u0131lar\u0131 g\u00fc\u00e7lendiren politikalar\u0131 te\u015fvik edebilir. S\u00fcrecin \u015feffaf bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi, do\u011frulu\u011funun kontrol edilmesi ve sonu\u00e7lar\u0131n kamuoyuna raporlanmas\u0131 i\u00e7in h\u00fck\u00fcmetler, ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf kurulu\u015flar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yap\u0131lacak g\u00fcvenilirlik derecelendirmelerinin y\u00f6netimini \u00fcstlenebilir. Kullan\u0131c\u0131lar, g\u00fcvenilirlik derecelendirmelerine dayal\u0131 olarak belirli bir platformu kullan\u0131p kullanmamaya bilin\u00e7li olarak karar verebilirlerse, platformun sahibi kullan\u0131c\u0131lar\u0131 kaybetmemek amac\u0131yla sahte haberlerle ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in muhtemelen daha etkili \u00f6nlemler almak zorunda kalacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00fc\u00e7lendirilmesi, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n \u00f6z denetimi ve h\u00fck\u00fcmet denetimini birbirinin alternatifi yakla\u015f\u0131mlar olarak de\u011fil de farkl\u0131 bi\u00e7imlerde bir araya getirilebilecek yakla\u015f\u0131mlar olarak da ele alabiliriz. Sahte haberlerin d\u00fczenlenmesi sorumlulu\u011fu yaln\u0131zca ulusal h\u00fck\u00fcmetlere veya \u015firketlere de verilmemeli. Tek bir kurumun sorumlulu\u011fu yerine Marsden, Meyer ve Brown (2020), ortak d\u00fczenleme fikrini ortaya at\u0131yorlar. Ortak d\u00fczenleme, \u015firketlerin bireysel veya toplu olarak kendi kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in mekanizmalar geli\u015ftirmesi anlam\u0131na gelir; bu mekanizmalar, ayn\u0131 zamanda etkinliklerini de izleyen, demokratik olarak me\u015fru devlet d\u00fczenleyicileri veya yasama organlar\u0131 taraf\u0131ndan onaylanmal\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda Marsden vd. (2020) alt\u0131 se\u00e7ene\u011fi ele al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Se\u00e7enek 0<\/em>, stat\u00fckonun korunmas\u0131d\u0131r. Bu se\u00e7enekte hem \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc bi\u00e7imde ‘do\u011fal’ teknik deneylere hem de Almanya’n\u0131n NetzDG Yasas\u0131 gibi halihaz\u0131rda var olan yasal tepkilere yer verilir. Fakat end\u00fcstri d\u00fczeyinde bir \u00f6z d\u00fczenleme plan\u0131 veya demokratik olarak me\u015fru kurumsal g\u00f6zetim yerine tekil \u00e7abalar vard\u0131r. Bireysel kullan\u0131c\u0131lar, kendilerinin ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u015firketlerin hizmet ko\u015fullar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131na g\u00fcvenmeye; \u015firketler de kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun davranmaya devam ederler. \u00d6rne\u011fin 2018 y\u0131l\u0131ndaki referandumda yalan haberlerin referandumu etkilememesi i\u00e7in Google politik reklamlar\u0131 tamamen reddetme karar\u0131 al\u0131rken Facebook sadece yabanc\u0131 akt\u00f6rlerin reklamlar\u0131n\u0131 yasaklam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Dezenformasyonla m\u00fccadelede herhangi bir devlet d\u00fczenlemesinin olmamas\u0131 ABD i\u00e7in tercih edilir bir durumken Avrupal\u0131lar i\u00e7in bir sorundur. Marsden vd.\u2019ye (2020) g\u00f6re bunun sebebi farkl\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015flar\u0131na sahip olmalar\u0131d\u0131r. ABD, Kongre’nin bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne m\u00fcdahale etmesini engelleyen negatif \u00f6zg\u00fcrl\u00fck \u00e7er\u00e7evesinde hareket eder. Negatif \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, \u201ckendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 bilen rasyonel \u00f6zneye, bu niteli\u011fini kullanabilmesi i\u00e7in gerekli olan \u00f6zerklik alan\u0131n\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131 ve korunmas\u0131d\u0131r.\u201d (https:\/\/www.felsefe.gen.tr\/negatif-ozgurluk-nedir-ne-demektir\/<\/a>) Bu nedenle, devlet otoritesinin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 savunur. Avrupa\u2019da ise pozitif \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131 belirleyicidir ve bu da devletlerin yurtta\u015flar\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in hareket etmesine izin verir. Pozitif \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe g\u00f6re ki\u015fi fiilen k\u0131s\u0131tlanmam\u0131\u015f olsa bile \u00f6zg\u00fcr olamayabilir; \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ki\u015finin kendi hayat\u0131n\u0131 kontrol edebilme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla se\u00e7enek 0, <\/em>Avrupa i\u00e7in yeterli bir se\u00e7enek de\u011fildir ve Avrupa\u2019da devlet kurumlar\u0131 yurtta\u015flar\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri i\u00e7in daha aktiftir.<\/p>\n\n\n\nSahte<\/strong> Haberler ve Dezenformasyon<\/h2>\n\n\n\n
\n
\u0130fade \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc<\/h2>\n\n\n\n
Ortak Denetim<\/h2>\n\n\n\n