{"id":856,"date":"2023-10-04T23:35:06","date_gmt":"2023-10-04T20:35:06","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=856"},"modified":"2023-10-04T23:35:07","modified_gmt":"2023-10-04T20:35:07","slug":"yapay-zeka-ve-is-yerleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=856","title":{"rendered":"Yapay Zek\u00e2 ve \u0130\u015f Yerleri"},"content":{"rendered":"\n<p>Son iki yaz\u0131da YZ (yapay zek\u00e2) alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan akademisyenlerin ve i\u015f insanlar\u0131n\u0131n YZ hakk\u0131ndaki endi\u015felerinden bahsetmi\u015ftim. FLI (Ya\u015fam\u0131n Gelece\u011fi Enstit\u00fcs\u00fc &#8211; Future of Life Institute), dev YZ deneylerini duraklatma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yapm\u0131\u015f ve CAIS (Center for AI Safety &#8211; Yapay Zek\u00e2 G\u00fcvenli\u011fi Merkezi) de YZ kaynakl\u0131 yok olma riskinin salg\u0131n hastal\u0131klar ve n\u00fckleer sava\u015f gibi di\u011fer toplumsal \u00f6l\u00e7ekli risklerle birlikte k\u00fcresel bir \u00f6ncelik olmas\u0131 gerekti\u011fini savunan bir bildiri yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n<!--more-->\n\n\n\n<p>OpenAI&#8217;nin sohbet robotu ChatGPT&#8217;nin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan sonra insanlar bir yandan \u00fcretken YZ&#8217;nin potansiyelinden b\u00fcy\u00fclenirken di\u011fer yandan YZ&#8217;nin kontrols\u00fcz ve kontrol edilmesi gereken bir g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc yayg\u0131nla\u015ft\u0131. Asl\u0131nda \u00fcretken YZ&#8217;den daha \u00f6nce de YZ&#8217;nin d\u00fczenlenmesi i\u00e7in \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalar vard\u0131. Melissa Heikkil\u00e4, <em>MIT Technology Review<\/em>&#8216;de yay\u0131mlanan yaz\u0131s\u0131nda belli ba\u015fl\u0131 alt\u0131 d\u00fczenleme giri\u015fiminin art\u0131lar\u0131n\u0131 ve eksilerini ele al\u0131yor (<a href=\"https:\/\/www.technologyreview.com\/2023\/05\/22\/1073482\/our-quick-guide-to-the-6-ways-we-can-regulate-ai\/\">https:\/\/www.technologyreview.com\/2023\/05\/22\/1073482\/our-quick-guide-to-the-6-ways-we-can-regulate-ai\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n<p>Birincisi, Avrupa Konseyi&#8217;nin YZ anla\u015fmas\u0131. Hen\u00fcz taslak a\u015famas\u0131nda olan (<a href=\"https:\/\/rm.coe.int\/cai-2023-01-revised-zero-draft-framework-convention-public\/1680aa193f\">https:\/\/rm.coe.int\/cai-2023-01-revised-zero-draft-framework-convention-public\/1680aa193f<\/a>) anla\u015fman\u0131n kas\u0131m ay\u0131nda tamamlanmas\u0131 planlan\u0131yor. \u0130mza sahiplerinin YZ&#8217;nin insan haklar\u0131n\u0131, demokrasiyi ve hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc koruyacak \u015fekilde tasarlanmas\u0131, geli\u015ftirilmesi ve uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in gerekli ad\u0131mlar\u0131 atmas\u0131 gerekiyor. Anla\u015fmaya g\u00f6re y\u00fcz tan\u0131ma teknolojisi gibi insan haklar\u0131na zarar verebilecek teknolojiler resmi yollardan geciktirilebilecek.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fczakere masas\u0131nda sadece Avrupa Birli\u011fi \u00fclkeleri yok. Birle\u015fik Krall\u0131k ve Ukrayna&#8217;n\u0131n yan\u0131nda Avrupa d\u0131\u015f\u0131ndan \u00fclkeler de var. ABD, Kanada, \u0130srail, Meksika ve Japonya da m\u00fczakere masas\u0131na davet edilmi\u015fler. Ancak her bir \u00fclkenin anla\u015fmay\u0131 onaylamas\u0131 ve ard\u0131ndan bunu ulusal hukukuna uygulamas\u0131 gerekiyor. Bu s\u00fcre\u00e7 y\u0131llar alabilece\u011fi gibi \u00fclkelerin anla\u015fmada belirli maddeleri kabul etmeme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da var.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kincisi, 2019&#8217;da OECD \u00fcyesi \u00fclkelerinin benimsedi\u011fi ama ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan ilkeler (<a href=\"https:\/\/oecd.ai\/en\/ai-principles\">https:\/\/oecd.ai\/en\/ai-principles<\/a>). Bu ilkelere g\u00f6re YZ sistemleri,<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u015eeffaf ve a\u00e7\u0131klanabilir olmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Sa\u011flam, g\u00fcvenli ve g\u00fcvenilir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r<\/li>\n\n\n\n<li>Hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131na sahip olmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n\n\n\n<li>Hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne, insan haklar\u0131na, demokratik de\u011ferlere ve \u00e7e\u015fitlili\u011fe sayg\u0131 duyacak \u015fekilde tasarlanmal\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Ayr\u0131ca ilkelerde YZ&#8217;nin ekonomik b\u00fcy\u00fcmeye katk\u0131da bulunmas\u0131 gerekti\u011fi \u00fczerinde duruluyor.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu ilkeler, Bat\u0131&#8217;n\u0131n YZ politikalar\u0131n\u0131n \u015fekillenmesinde \u00f6nemli bir yere sahip. Ayr\u0131ca OECD ulusal YZ d\u00fczenlemelerini izliyor ve YZ&#8217;nin ekonomik etkileri hakk\u0131nda ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131yor. OECD, YZ ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan etkin, k\u00fcresel bir a\u011fa sahip. Fakat OECD&#8217;nin uluslararas\u0131 bir kurulu\u015f olarak g\u00f6revinin d\u00fczenleme yapmak de\u011fil, ekonomik b\u00fcy\u00fcmeyi te\u015fvik etmek oldu\u011funu unutmamal\u0131. \u00dclkelerin, OECD belgelerinde yer alan \u00fcst d\u00fczey ilkeleri uygulanabilir politikalara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeleri gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Kanada Ba\u015fbakan\u0131 Justin Trudeau ve Fransa Cumhurba\u015fkan\u0131 Emmanuel Macron&#8217;un \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde 2020&#8217;de kurulan Yapay Zek\u00e2da K\u00fcresel Ortakl\u0131k. Ortakl\u0131k,YZ ile ilgili ara\u015ft\u0131rma ve bilgileri payla\u015fmay\u0131, sorumlu YZ etraf\u0131nda uluslararas\u0131 ara\u015ft\u0131rma i\u015fbirli\u011fini te\u015fvik etmeyi ve d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda YZ politikalar\u0131n\u0131 \u015fekillendirebilen uluslararas\u0131 bir organ olmay\u0131 hedefliyor. Ortakl\u0131kta, baz\u0131lar\u0131 Afrika, G\u00fcney Amerika ve Asya&#8217;dan olmak \u00fczere 29 \u00fclke var.<\/p>\n\n\n\n<p>Ortakl\u0131\u011f\u0131n uluslaras\u0131 ara\u015ft\u0131rma ve i\u015fbirli\u011fini te\u015fvik etmesi olumlu bir ad\u0131m. Fakat \u015fatafatl\u0131 bir a\u00e7\u0131l\u0131\u015ftan sonra beklentileri kar\u015f\u0131layamad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. \u00d6rne\u011fin 2023&#8217;te herhangi bir \u00e7al\u0131\u015fma yay\u0131mlamam\u0131\u015flar.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, AB YZ Yasas\u0131, y\u00fcksek riskli YZ sistemlerinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenlemeyi hedefliyor. \u0130lk olarak 2021&#8217;de \u00f6nerilen yasa, \u00f6zellikle sa\u011fl\u0131k ve e\u011fitim sekt\u00f6rlerinin d\u00fczenlemesine odaklan\u0131yor. Bu yasa \u00e7er\u00e7evesinde uygun olmayan YZ teknolojilerinin AB&#8217;de sat\u0131\u015f\u0131 ve kullan\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilecek. Yasa, \u00fcretken YZ&#8217;yi d\u00fczenleyecek ve y\u00fcz tan\u0131ma gibi kabul edilemez riskler i\u00e7eren teknolojileri k\u0131s\u0131tlayacak.<\/p>\n\n\n\n<p>AB YZ Yasas\u0131, ilk kapsaml\u0131 YZ d\u00fczenlemesi olmas\u0131 nedeniyle AB&#8217;ye \u00f6nemli bir avantaj sa\u011flayacak. AB \u00fcyesi olmayan \u00fclkelerdeki \u015firketler AB \u00fclkeleri ile i\u015f yapmak istediklerinde uygulamalar\u0131n\u0131 yasalara uyacak \u015fekilde ayarlamak zorunda kalacaklar\u0131ndan AB YZ Yasas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle uluslararas\u0131 bir ge\u00e7erlili\u011fe sahip olacak. Ancak yasan\u0131n getirece\u011fi k\u0131s\u0131tlamalara kar\u015f\u0131 teknoloji \u015firketlerinin lobi faaliyetlerini art\u0131rmas\u0131 ve yasay\u0131 suland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bekleniyor. Ayr\u0131ca haz\u0131rlanan yasan\u0131n AB yasama sisteminden ge\u00e7ip y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesi birka\u00e7 y\u0131l s\u00fcrebilir.<\/p>\n\n\n\n<p>Be\u015fincisi, standartlar\u0131 belirleyen kurumlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. S\u00f6z konusu kurumlar s\u0131f\u0131rdan d\u00fczenleyici ilkeler yazm\u0131yor. Ama haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 teknik standartlarla d\u00fczenlemeleri \u015firketlerin izleyebilece\u011fi daha basit kurallara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebiliyorlar. B\u00f6ylece \u015firketler farkl\u0131 hukuksal yetki alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fabilen \u00fcr\u00fcnler geli\u015ftirebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Daha \u015fimdiden bu do\u011frultuda haz\u0131rlanm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli standartlar var. \u00d6rne\u011fin ISO&#8217;nun (Uluslararas\u0131 Standartlar Te\u015fkilat\u0131) \u015firketlerin YZ risk y\u00f6netimi ve etki de\u011ferlendirmeleri konusunda nas\u0131l hareket edece\u011fi ve YZ&#8217;nin geli\u015fimini nas\u0131l y\u00f6netece\u011fi hakk\u0131nda geli\u015ftirdi\u011fi standartlar var.<\/p>\n\n\n\n<p>Standartlar\u0131n \u00e7o\u011funun genel ve end\u00fcstrilerin farkl\u0131 olmas\u0131 nedeniyle \u015firketler, ilgili standartlar\u0131 kendi sekt\u00f6rlerinde kullan\u0131labilir hale getirmek i\u00e7in bol bol \u00e7eviri yapmak zorunda kalacaklar. Bu durum, k\u00fc\u00e7\u00fck \u015firketleri zorlayabilir. Ayr\u0131ca bir di\u011fer tart\u0131\u015fma konusu da teknik uzmanlar\u0131n ve m\u00fchendislerin etik riskler \u00fczerine kurallar haz\u0131rlamalar\u0131n\u0131n ne kadar do\u011fru olaca\u011f\u0131 \u00fczerine.<\/p>\n\n\n\n<p>Alt\u0131nc\u0131s\u0131, BM&#8217;nin (Birle\u015fmi\u015f Milletler) etik \u00e7er\u00e7evesi. YZ konusunda k\u00fcresel koordinasyonu destekleyebilecek ve kolayla\u015ft\u0131rabilecek uluslararas\u0131 bir kurulu\u015f olmak isteyen BM, 2021&#8217;de yeni bir teknoloji el\u00e7isi atad\u0131. Ayn\u0131 y\u0131l BM kurulu\u015flar\u0131ndan UNESCO ve \u00fcye \u00fclkeler g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir YZ etik \u00e7er\u00e7evesini kabul etti. Bu etik \u00e7er\u00e7evesine g\u00f6re \u00fcye \u00fclkeler YZ i\u00e7in etik etki de\u011ferlendirmeleri getirmeyi, YZ&#8217;nin \u00e7evresel etkisini de\u011ferlendirmeyi, YZ&#8217;nin cinsiyet e\u015fitli\u011fini te\u015fvik etmesini ve kitlesel g\u00f6zetim i\u00e7in kullan\u0131lmamas\u0131n\u0131 sa\u011flamay\u0131 taahh\u00fct ediyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fczde pek \u00e7ok \u00fclkenin insanlar\u0131 g\u00f6zetlemek i\u00e7in YZ&#8217;den yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla \u00fclkelerin etik kurallara uyma konusundaki samimiyetine \u015f\u00fcpheyle bak\u0131l\u0131yor. Ayr\u0131ca BM&#8217;nin teknoloji konusunda pek ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. BM&#8217;nin \u00f6l\u00fcmc\u00fcl otonom insans\u0131z hava ara\u00e7lar\u0131 i\u00e7in kurallar olu\u015fturma \u00e7abalar\u0131 y\u0131llard\u0131r bir ilerleme kaydedemedi.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>Yukar\u0131daki d\u00fczenlemeler \u00e7o\u011funlukla genel ilkeleri ortaya koyuyor. Bu ilkelerin, standart belirleyen kurumlar taraf\u0131ndan \u015firketlerin izleyebilece\u011fi daha basit kurallara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilmesi \u00f6nemlidir. S\u00f6z konusu ilkelerin haz\u0131rlanmas\u0131 kadar standartlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, olu\u015fturulan standartlar\u0131n geli\u015ftirilecek teknolojilerde uygulanmas\u0131 ve ilgili standartlara g\u00f6re geli\u015ftirilen teknolojilerin farkl\u0131 ortamlarda kullan\u0131m\u0131 farkl\u0131 g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini i\u00e7eren politik s\u00fcre\u00e7ler. Fakat sanki ilk (d\u00fczenleyici ilkeler) ve son (\u00f6rne\u011fin i\u015f yerlerinde YZ kullan\u0131m\u0131) a\u015fama aras\u0131ndaki bir kopukluk var gibi. Teknolojinin tarafs\u0131z oldu\u011fu, bilim insanlar\u0131 ve m\u00fchendisler taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen teknolojilerin farkl\u0131 ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fi \u00f6n kabul\u00fcnden yola \u00e7\u0131k\u0131l\u0131yor. B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce de YZ olumlu ve olumsuz ama\u00e7lar do\u011frultusunda kullan\u0131labilecek n\u00f6tr bir ara\u00e7 haline geliyor. Sorun (ve \u00e7\u00f6z\u00fcm), sadece teknolojinin kullan\u0131m\u0131na indirgeniyor.<\/p>\n\n\n\n<p>Teknolojinin n\u00f6trl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncesini desteklemek i\u00e7in ba\u015fvurulan s\u00f6zlerden biri &#8220;insanlar\u0131 silahlar de\u011fil, insanlar \u00f6ld\u00fcr\u00fcr&#8221;. Bu s\u00f6z \u00fczerinden gidelim&#8230; Silahlar kendi ba\u015flar\u0131na insan \u00f6ld\u00fcrmez ama insan \u00f6ld\u00fcrmeyi kolayla\u015ft\u0131r\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin silah sahipli\u011finin yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 sayesinde ABD&#8217;deki intiharlar di\u011fer y\u00fcksek gelirli \u00fclkelere g\u00f6re daha ba\u015far\u0131l\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca ABD&#8217;de yayg\u0131n silah sahipli\u011finin polisin i\u015fini daha tehlikeli hale getirdi\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla polis memurlar\u0131n\u0131n \u015f\u00fcphelileri vurma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Teknolojiyi kullanan \u00f6znelerin bir sorumlulu\u011fu var. Fakat teknoloji ayn\u0131 zamanda insanlara belirli kolayl\u0131klar sa\u011fl\u0131yor, baz\u0131 eylemleri m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131yor veya s\u0131n\u0131rl\u0131yor, belirli sonu\u00e7lar\u0131 daha olas\u0131 k\u0131lan f\u0131rsatlar ve durumlar yarat\u0131yor. Bu nedenle, YZ&#8217;deki riskleri, savunulan etik ilkeleri veya d\u00fczenleme giri\u015fimlerini tart\u0131\u015f\u0131rken teknolojiyi bir ara\u00e7 olarak de\u011fil daha tasar\u0131m a\u015famas\u0131nda farkl\u0131 toplumsal g\u00fc\u00e7lerin etkileyebildi\u011fi toplumsal bir s\u00fcre\u00e7 olarak ele almak daha do\u011fru olacakt\u0131r. Uygulamalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7eveleri, etik ilkeleri ve standartlar\u0131 nas\u0131l bir d\u00fcnyada ya\u015famak istedi\u011fimizi dikkate alarak tart\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n<p><a><\/a> Bu \u00e7er\u00e7evede, YZ hakk\u0131ndaki en \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalardan biri olan YZ&#8217;nin i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc nas\u0131l etkileyece\u011fi konusuna bakal\u0131m. \u00d6n\u00fcm\u00fczde iki temel senaryo var. Birincisi, i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ikamesi; ikincisi, i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn desteklenmesi. \u0130lk senaryoda, i\u015f\u00e7ilerin yerini makineler al\u0131r ikincisinde ise insan-makine i\u015fbirli\u011fi ile \u00fcretkenlik art\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130lk senaryo, kitlesel i\u015fsizli\u011fe neden olaca\u011f\u0131ndan ikinci senaryo daha kabul edilebilir g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ayr\u0131ca ikinci senaryoda, insan ve bilgisayar\u0131n birbirlerini tamamlayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin, eski d\u00fcnya satran\u00e7 \u015fampiyonlar\u0131ndan Garry Kasparov, bir insan ve bir makinenin tak\u0131m olarak yar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 &#8220;centaur satranc\u0131&#8221; fikrini ortaya atar. Centaur, Yunan Mitolojisi&#8217;nde ge\u00e7en yar\u0131 insan ve yar\u0131 at bedenli bir varl\u0131kt\u0131r. Kasparov, insan ve bilgisayar\u0131n yeteneklerini birle\u015ftiren centaur satranc\u0131n\u0131n hatas\u0131z hamlelerle, oyunlardaki kaliteyi art\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 ve hem taktiksel oyunu hem de stratejik planlar\u0131 m\u00fckemmelle\u015ftirebilece\u011fini savunuyor. Centaur modeli i\u015f yerlerinde uyguland\u0131\u011f\u0131nda verimlilik art\u0131\u015f\u0131 daha y\u00fcksek maa\u015flar veya daha iyi \u00fcr\u00fcn ve hizmetler sa\u011flayabilir. Bunun yan\u0131nda ekonomi tarih\u00e7isi Carl Benedikt Frey, i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yerini alan teknolojilerin aksine, i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc etkinle\u015ftiren teknolojilerin tarihsel olarak i\u015f\u00e7iler taraf\u0131ndan daha kabul edilebilir oldu\u011funu ve siyasi istikrars\u0131zl\u0131k olmadan \u00fcretkenlik art\u0131\u015flar\u0131na izin verdi\u011fini savunuyor. Fakat Furendal ve Jebari&#8217;nin (2023) Amazon \u00f6rne\u011finde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi insan-makine i\u015fbirli\u011fi senaryosunda \u00fcretkenlik artsa bile bu i\u015fbirli\u011fi i\u015fin &#8220;iyi&#8221; y\u00f6nlerini art\u0131rabilece\u011fi gibi tam tersi bi\u00e7imde i\u015fin &#8220;iyi&#8221; y\u00f6nlerini azalt\u0131p &#8220;k\u00f6t\u00fc&#8221; y\u00f6nlerini art\u0131rmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn. Amazon&#8217;un ambarlar\u0131na ge\u00e7meden \u00f6nce k\u0131saca bir i\u015fin nas\u0131l iyi ve k\u00f6t\u00fc olabilece\u011fine bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">\u0130yi ve K\u00f6t\u00fc \u0130\u015f<\/h3>\n\n\n\n<p>Gheaus ve Herzog (2016) \u00e7al\u0131\u015fanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan i\u015fin iyi olmas\u0131n\u0131 d\u00f6rt maddede \u00f6zetliyor. \u0130lk olarak i\u015f, ki\u015finin becerilerini geli\u015ftirerek ki\u015fiye m\u00fckemmelli\u011fin pe\u015finden gitme \u015fans\u0131 sunabilir. \u00d6rne\u011fin, yetenekli bir zanaatkar\u0131n yeteneklerini geli\u015ftirmesi ve bunlar\u0131 rafine bir \u00fcr\u00fcn yaratmak i\u00e7in kullanmas\u0131 ki\u015finin i\u015f tatminini art\u0131r\u0131r. \u0130kinci olarak, insanlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya te\u015fvik eden bir\u00e7ok kurum ve norm g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, ki\u015finin esas olarak i\u015finde elde edebilece\u011fi ancak i\u015fsiz oldu\u011funda pe\u015finden gitmesi daha zor olan baz\u0131 de\u011ferler vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, COVID salg\u0131n\u0131 s\u0131ras\u0131nda hem\u015firelik, \u00f6\u011fretmenlik, doktorluk, kuryelik vb temel i\u015flerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bir\u00e7ok insan, i\u015fleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla topluma katk\u0131da bulunma \u015fans\u0131na de\u011fer vermektedir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, sosyal kabul g\u00f6rme \u015fans\u0131n\u0131n \u00fccretli i\u015f yapmakla yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Ki\u015finin yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015f ve i\u015f hiyerar\u015fisindeki yeri ki\u015finin toplumsal tan\u0131n\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda etkili olabilir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, g\u00f6rece \u00f6zg\u00fcr ve e\u015fit ili\u015fkiler i\u00e7inde bulunan insanlarla birlikte bir \u015feyler yapma deneyimi, bir toplulu\u011fun \u00fcyesi olma hissi verebilir. Hiyerar\u015fik olmayan \u00f6rg\u00fctler daha geleneksel i\u015f yeri bi\u00e7imlerine g\u00f6re topluluk hissi sunmada daha ba\u015far\u0131l\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130\u015fler, yukar\u0131daki iyi \u00f6zellikleri engelleyecek \u015fekilde d\u00fczenlendi\u011finde, iyi olarak g\u00f6r\u00fclen di\u011fer \u00f6zellikleri zay\u0131flatt\u0131\u011f\u0131nda veya bunlar\u0131 korumada ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funda \u00e7al\u0131\u015fanlar i\u00e7in k\u00f6t\u00fc durumlardan s\u00f6z edilebilir. \u00d6rne\u011fin,<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u0130\u015f, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na zarar verebilir. Yaralanma, hastal\u0131k veya ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 riski i\u00e7erebilir.<\/li>\n\n\n\n<li>\u0130\u015f, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n kendilerine ay\u0131rd\u0131klar\u0131 zaman\u0131 azaltabilir.<\/li>\n\n\n\n<li>\u00c7ok az beceri gerektiren s\u0131k\u0131c\u0131 ve tekrarlayan i\u015fler, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n m\u00fckemmellik pe\u015finde ko\u015fmas\u0131n\u0131 engeller ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n bu i\u015flerle u\u011fra\u015ft\u0131klar\u0131 i\u00e7in di\u011ferlerinden sosyal takdir g\u00f6rmeleri pek olas\u0131 de\u011fildir.<\/li>\n\n\n\n<li>\u0130\u015fteki g\u00f6revler, insan onurunun ortak normlar\u0131n\u0131 ihlal edebilir (\u00f6rne\u011fin, tuvalet s\u00fcrelerinin k\u0131s\u0131tlanmas\u0131.)<\/li>\n\n\n\n<li>\u00c7al\u0131\u015fanlar m\u00fcdahaleci g\u00f6zetime maruz kalabilir.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Amazon&#8217;da \u0130nsan-Makine \u0130\u015fbirli\u011fi<\/h3>\n\n\n\n<p>Amazon&#8217;un FC&#8217;leri (fulfillment centers &#8211; sipari\u015f kar\u015f\u0131lama merkezi), da\u011f\u0131t\u0131lacak \u00fcr\u00fcnlerin depoland\u0131\u011f\u0131 ambarlard\u0131r. &#8220;\u0130stif\u00e7i&#8221; ad\u0131 verilen i\u015f\u00e7iler \u00fcr\u00fcnleri rafa kald\u0131r\u0131rken, &#8220;toplay\u0131c\u0131lar&#8221; da onlar\u0131 geri al\u0131r. \u00dcr\u00fcnleri kategorilerine g\u00f6re yerle\u015ftirmek yerine \u00fcr\u00fcnlerin az ya da \u00e7ok rastgele istiflendi\u011fi kaotik bir depolama y\u00f6ntemi kullan\u0131l\u0131r. Kaotik depolama hem daha verimli toplamaya hem de depolama alan\u0131n\u0131n daha verimli kullan\u0131m\u0131na izin verir. Ama barkod taray\u0131c\u0131lar olmadan bu y\u00f6ntemi verimli bir \u015fekilde uygulamak olanakl\u0131 de\u011fildir. \u00dcr\u00fcnlerin yerini elindeki barkod taray\u0131c\u0131yla bulan &#8220;toplay\u0131c\u0131&#8221; bir centaura d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Taray\u0131c\u0131lar ayn\u0131 zamanda \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n performans\u0131n\u0131 izler ve onlar\u0131 FC&#8217;nin temposuna ayak uyduracak bi\u00e7imde m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca h\u0131zl\u0131 y\u00fcr\u00fcmeye zorlar. Yeni in\u015fa edilen FC&#8217;lerde ise i\u015f\u00e7iler sabit i\u015f istasyonlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar ve mobil raflar kendilerine gelir.<\/p>\n\n\n\n<p>Son birka\u00e7 y\u0131lda FC&#8217;lerde \u00e7al\u0131\u015fma saati ba\u015f\u0131na i\u015f yeri yaralanmalar\u0131nda \u00f6nemli bir art\u0131\u015f var ve Amazon depolar\u0131ndaki ciddi yaralanma oranlar\u0131 di\u011fer \u015firketler taraf\u0131ndan i\u015fletilen depolara g\u00f6re \u00e7ok daha y\u00fcksek. \u0130ngiliz sendikas\u0131 GMB taraf\u0131ndan sunulan bir analiz, ambarlara yap\u0131lan ambulans \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131n Kara Cuma ve Amazon&#8217;un &#8220;Prime day&#8221; gibi b\u00fcy\u00fck al\u0131\u015fveri\u015f tarihlerinde artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Sabit raflarda \u00e7al\u0131\u015fanlar genellikle vardiya ba\u015f\u0131na 20 km&#8217;ye kadar y\u00fcr\u00fcyorlar. Raflar\u0131n hareketli ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sabit oldu\u011fu depolarda ise FC&#8217;lerdeki robotlar, bir rafa y\u00fcr\u00fcmek ve paketleri almak gibi eskiden bir i\u015f\u00e7inin g\u00f6revi olan i\u015fin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 yerine getiriyor. Fakat buralarda da tekrarlayan hareketler ve tehlikeli kald\u0131rma i\u015flemleri artm\u0131\u015f durumda.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n performans\u0131 ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak izleniyor ve \u00e7al\u0131\u015fanlara m\u00fcdahale ediliyor. \u00d6rne\u011fin, i\u015f\u00e7ilere paketleri toplamalar\u0131 ve kaydetmeleri i\u00e7in belirli bir s\u00fcre tan\u0131n\u0131yor. Bir \u00e7al\u0131\u015fan, tahsis edilen zamanda g\u00f6revini yerine getiremedi\u011finde i\u015f istasyonundaki bir ekranda an\u0131nda geri bildirim \u00fcretiliyor. Kimin terfi ettirilip kimin kovulaca\u011f\u0131n\u0131 belirleyen opak bir puanlama sistemi var.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130zlendi\u011fini alg\u0131layan bir ki\u015fi do\u011fal olarak daha temkinli hale geliyor ve bili\u015fsel olarak zorlay\u0131c\u0131 g\u00f6revlerden ka\u00e7\u0131n\u0131yor. Yak\u0131n izleme ve \u015feffaf olmayan \u00fcretkenlik \u00f6nlemleri, mahremiyet sorunu d\u0131\u015f\u0131nda iki ek soruna neden oluyor. \u0130lk olarak, i\u015fin daha tekrarl\u0131 hale gelmesiyle i\u015f\u00e7ilerin planlama yapmalar\u0131, inisiyatif almalar\u0131 veya yeni beceriler \u00f6\u011frenmeleri beklenmedi\u011finden \u00f6zerklikleri de azal\u0131yor. \u0130kincisi, rekabetin g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde te\u015fvik edilmesi topluluk duygusunun yitirilmesine neden oluyor. Bunun sonucunda, ki\u015finin i\u015f arkada\u015flar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapma e\u011filimi azal\u0131yor ve kendini bir toplulu\u011fa ait hissetme duygusu k\u00f6reliyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong>***<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>K\u0131sacas\u0131, Amazon&#8217;da insan-makine i\u015fbirli\u011fi \u00fcretkenli\u011fi art\u0131r\u0131yor. Ama ambarda YZ kullan\u0131m\u0131 temenni edildi\u011fi gibi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n daha anlaml\u0131 ve yarat\u0131c\u0131 g\u00f6revlere odaklanmas\u0131yla sonu\u00e7lanm\u0131yor. Amazon&#8217;un FC&#8217;leri YZ g\u00fcd\u00fcml\u00fc otomasyonun \u015fu anda ekonomide bir b\u00fct\u00fcn olarak nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 temsil etmiyor ama d\u00fcnyan\u0131n en yenilik\u00e7i (!) \u015firketlerinden birinde kullan\u0131lan teknolojik uygulamalar\u0131n ileride yay\u0131lma ve yayg\u0131nla\u015fma ihtimalinin olduk\u00e7a y\u00fcksek oldu\u011funu dikkate almak gerekiyor. Ayr\u0131ca Furendal ve Jebari, (2023) Amazon&#8217;daki sorunlar\u0131n bir\u00e7o\u011funun, YZ modellerinin e\u011fitilece\u011fi verileri haz\u0131rlayan i\u015f\u00e7iler de dahil olmak \u00fczere ekonominin di\u011fer sekt\u00f6rlerinde de ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n<p>YZ&#8217;nin \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 ger\u00e7ekten g\u00fc\u00e7lendirmesi veya onlara ruhen ve bedenen zarar vermesi yaln\u0131zca mevcut teknolojiye de\u011fil, i\u015f yerindeki g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerine de ba\u011fl\u0131. Ancak i\u015f yerlerindeki m\u00fccadelelerin YZ d\u00fczenlemeleriyle, YZ d\u00fczenlemelerinin de i\u015f yerlerindeki m\u00fccadelelerle desteklenmesi gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n<p>Furendal, M., &amp; Jebari, K. (2023). The Future of Work: Augmentation or Stunting?. Philosophy &amp; Technology, 36(2), 36.<\/p>\n\n\n\n<p>Gheaus, A., &amp; Herzog, L. (2016). The goods of work (other than money!)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son iki yaz\u0131da YZ (yapay zek\u00e2) alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan akademisyenlerin ve i\u015f insanlar\u0131n\u0131n YZ hakk\u0131ndaki endi\u015felerinden bahsetmi\u015ftim. FLI (Ya\u015fam\u0131n Gelece\u011fi Enstit\u00fcs\u00fc &#8211; Future of Life Institute),<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[70,298],"tags":[],"class_list":["post-856","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-emek","category-yapay-zeka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/856","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=856"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/856\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":857,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/856\/revisions\/857"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}