{"id":860,"date":"2023-10-04T23:40:17","date_gmt":"2023-10-04T20:40:17","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=860"},"modified":"2023-12-10T22:45:40","modified_gmt":"2023-12-10T19:45:40","slug":"yapay-zeka-ve-riskler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=860","title":{"rendered":"Yapay Zek\u00e2 ve Riskler"},"content":{"rendered":"\n

Ge\u00e7en ayki yaz\u0131da FLI’n\u0131n (Ya\u015fam\u0131n Gelece\u011fi Enstit\u00fcs\u00fc – Future of Life Institute), 22 Mart’ta yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 “Dev Yapay Zeka Deneylerini Duraklat\u0131n” ba\u015fl\u0131kl\u0131 a\u00e7\u0131k mektubundan bahsetmi\u015ftim. FLI, g\u00fc\u00e7l\u00fc YZ (yapay zek\u00e2) sistemlerinin geli\u015ftirilmesine devam etmeden \u00f6nce risklerin y\u00f6netilebilirli\u011finden emin olunmas\u0131 gerekti\u011fini savunuyordu. 30 May\u0131s’ta da CAIS’in (Center for AI Safety – Yapay Zeka G\u00fcvenli\u011fi Merkezi) web sitesinde d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen YZ ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131nda ba\u015fka disiplinlerden akademisyenlerin ve Microsoft, Google, OpenAI gibi \u015firketlerinin y\u00f6neticilerinin imzalad\u0131\u011f\u0131 k\u0131sa bir bildiri yay\u0131mland\u0131. Bir tart\u0131\u015fma ba\u015flatmay\u0131 hedefleyen bildiride \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu (https:\/\/www.safe.ai\/statement-on-ai-risk<\/a>):<\/p>\n\n\n\n

Yapay zek\u00e2 kaynakl\u0131 yok olma riskinin azalt\u0131lmas\u0131, salg\u0131n hastal\u0131klar ve n\u00fckleer sava\u015f gibi di\u011fer toplumsal \u00f6l\u00e7ekli risklerle birlikte k\u00fcresel bir \u00f6ncelik olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Yok olma riski denilince ilk akla gelen Terminat\u00f6r gibi robotlar\u0131n d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7irmesi oluyor. Yak\u0131n zamanda b\u00f6yle bir tehlike yok. Ama ChatGPT ve onu takip eden di\u011fer \u00fcretken YZ’lerle beraber b\u00fcy\u00fck YZ modellerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 sorunlar daha belirgin olmaya ba\u015flad\u0131. Son y\u0131llarda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n dikkat \u00e7ekti\u011fi mahremiyet ihlalleri, algoritmalar\u0131n tarafl\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u00e7e\u015fitli toplumsal sorunlar\u0131 teknoloji ile \u00e7\u00f6zme giri\u015fimleri gibi sorunlar sekt\u00f6r\u00fcn hedeflerini ara\u015ft\u0131rma ve \u015feffafl\u0131ktan k\u00e2r ve g\u00fc\u00e7 yo\u011funla\u015fmas\u0131na kayd\u0131rmas\u0131yla daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

CAIS’in bildirisine imza atanlar aras\u0131nda OpenAI’n\u0131n CEO’su Sam Altman da var. Ancak OpenAI ve di\u011fer \u015firketlerin \u00fcretken YZ teknolojisini t\u00fcketiciye y\u00f6nelik \u00fcr\u00fcn ve hizmetlere h\u0131zla entegre etme kararlar\u0131, YZ geli\u015ftirmeyi \u015feffaf ve hesap verebilir hale getirmek i\u00e7in uzun s\u00fcredir devam eden \u00e7abalar\u0131 baltalad\u0131. \u015eirketlerin uzun s\u00fcredir savundu\u011fu \u00f6z d\u00fczenleme ba\u015far\u0131s\u0131z oldu ve \u00fcretken YZ sistemlerinin yeterli \u00f6nlem ve d\u00fczenlemeler olmaks\u0131z\u0131n h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in ad\u0131mlar at\u0131ld\u0131. \u015eirketlerden medyaya ve devlet kurumlar\u0131na kadar y\u00fczlerce kurulu\u015f, bu test edilmemi\u015f YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geli\u015ftiriyor ve \u00e7ok \u00e7e\u015fitli sistemlere h\u0131zla entegre etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bir\u00e7ok \u00fcst d\u00fczey y\u00f6netici, YZ’nin \u00e7ok da uzak olmayan bir gelecekte insanl\u0131k i\u00e7in varolu\u015fsal bir tehdit olu\u015fturabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Haziran’da Yale \u00dcniversitesi’nde d\u00fczenlenen CEO zirvesinde yap\u0131lan bir ankette CEO’lar\u0131n %34’\u00fc YZ’nin on y\u0131l i\u00e7inde insanl\u0131\u011f\u0131 yok edebilece\u011fini, %8’i bunun be\u015f y\u0131l i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fini belirtirken, %58’i bunun asla ger\u00e7ekle\u015femeyece\u011fini ve “endi\u015feli olmad\u0131klar\u0131n\u0131” belirtmi\u015f. Ba\u015fka bir soruda ise ankete kat\u0131lan CEO’lar\u0131n %42’si YZ’nin potansiyel felaketinin abart\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, %58’i ise abart\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f. YZ’nin potansiyel f\u0131rsatlar\u0131 hakk\u0131nda ise CEO’lar daha hemfikir: %13’\u00fc YZ’nin potansiyel f\u0131rsat\u0131n\u0131n abart\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, %87’si abart\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015f. CEO’lar YZ’nin en d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc etkiyi \u00fc\u00e7 temel sekt\u00f6rde g\u00f6sterece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor: sa\u011fl\u0131k hizmetleri (%48), profesyonel hizmetler\/bili\u015fim teknolojileri (%35) ve medya\/dijital (%11) (https:\/\/edition.cnn.com\/2023\/06\/14\/business\/artificial-intelligence-ceos-warning\/index.html<\/a>, son eri\u015fim 18.06.2023).<\/p>\n\n\n\n

Yale’in i\u015fletme alan\u0131ndaki \u00f6nemli isimlerinden biri olan Jeffrey Sonnenfeld, YZ konusunda i\u015f insanlar\u0131n\u0131 be\u015f gruba ay\u0131r\u0131yor. \u0130lk grup, bir \u015feyi yapabiliyorsan\u0131z yapman\u0131z gerekti\u011fini savunan “saf inananlar” olan YZ’nin merakl\u0131 yarat\u0131c\u0131lar\u0131ndan olu\u015fuyor. Sonnenfeld, bu ki\u015fileri atom bombas\u0131 \u00f6ncesindeki Robert Oppenheimer’a benzetiyor. \u0130kinci grupta teknolojide yaln\u0131zca iyiyi g\u00f6ren “co\u015fkulu m\u00fcminler” var. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc grupta yer alan “ticari vurguncular” ise yeni teknolojiden para kazanmaya hevesliler; “ne yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bilmiyorlar ama bunun i\u00e7in yar\u0131\u015f\u0131yorlar”. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve be\u015finci grupta ise panik yaratan aktivistler ve k\u00fcresel y\u00f6neti\u015fim savunucular\u0131 var (age).<\/p>\n\n\n\n

Yok olma riski denilince ilk akla gelen her ge\u00e7en g\u00fcn daha da ak\u0131llanan robotlar\u0131n i\u015f yerlerinde, sosyal hayatta insanlar\u0131n yerini almas\u0131 ve nihayetinde y\u00f6netimi ele ge\u00e7irmesi gibi uzun vadeli riskler. Ancak Sasha Luccioni’nin sunumundaki buz da\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnmeyen y\u00fcz\u00fcndeki sorunlar (https:\/\/t.co\/OijUQQHr5g<\/a>), \u015fimdiden kendini g\u00f6stermeye ba\u015flad\u0131. Bu yaz\u0131da ele alaca\u011f\u0131m EPIC (Electronic Privacy Information Center) raporu, buz da\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnmeyen y\u00fcz\u00fcndeki sorunlara odaklanm\u0131\u015f.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Enformasyon Toplumundan Geri S\u0131\u00e7rama<\/h2>\n\n\n\n

2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda enformasyon toplumunu konu\u015fuyor ve enformasyonun internette \u00f6zg\u00fcrce akmas\u0131 i\u00e7in m\u00fccadele ediyorduk. Wikipedia g\u00f6z bebe\u011fimizdi. Ama \u00f6zg\u00fcrce akan enformasyon artt\u0131k\u00e7a yeni kahramanlara gerek duyduk. Enformasyon bollu\u011funda Google, arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri aray\u0131p buluyor; sosyal medya siteleri kendi algoritmalar\u0131 do\u011frultusunda g\u00f6rmek istedi\u011fimiz i\u00e7erikleri g\u00f6steriyordu. \u00dcretken YZ (Generative Artificial Intelligence) ara\u00e7lar\u0131 ise enformasyon toplumunda daha b\u00fcy\u00fck bir geri s\u0131\u00e7ramay\u0131 ifade ediyor. \u00dccretsiz veya d\u00fc\u015f\u00fck maliyetli \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131, y\u00fcksek hacimli metin, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, ses ve video i\u00e7eri\u011finin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor. Fakat etkili \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 taktirde \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131 derin sahtede oldu\u011fu gibi yanl\u0131\u015f, yan\u0131lt\u0131c\u0131, \u00f6n yarg\u0131l\u0131, k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 veya tehlikeli i\u00e7erikleri yaymak i\u00e7in kullan\u0131lacak.<\/p>\n\n\n\n

Derin sahte, yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131 kullan\u0131larak olu\u015fturulan, bir ki\u015fiyi s\u00f6ylemedi\u011fi bir \u015feyi s\u00f6ylemi\u015f ya da yapmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyi yapm\u0131\u015f gibi g\u00f6steren ger\u00e7ek\u00e7i sesler veya g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler. YZ taraf\u0131ndan \u00fcretilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler ve videolar, k\u00f6t\u00fc niyetli ki\u015filerin ba\u015fkalar\u0131n\u0131 taklit etmeleri, taciz etmeleri, a\u015fa\u011f\u0131lamalar\u0131, istismar etmeleri ve \u015fantaj yapmalar\u0131 i\u00e7in \u00e7e\u015fitli yollar sunuyor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk derin sahte videolar\u0131nda i\u00e7eri\u011fi olu\u015fturan ki\u015filerin TensorFlow gibi bir ara\u00e7 kullanarak bir yapay \u00f6\u011frenme modeli olu\u015fturmas\u0131; modeli \u00e7e\u015fitli g\u00f6r\u00fcnt\u00fc, video veya ses dosyalar\u0131 \u00fczerinde e\u011fitmesi ve ard\u0131ndan modele belirli bir ki\u015finin \u00f6zelliklerini veya sesini ba\u015fka bir ki\u015finin v\u00fccuduna e\u015flemesi talimat\u0131n\u0131 vermesi gerekiyordu. Midjourney ve Runway gibi yeni \u00fcretken YZ hizmetleriyle i\u015fler daha da kolayla\u015f\u0131yor ve teknik engeller ortadan kalk\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bir ki\u015fi veya kurulu\u015fu taklit etmek, taciz etmek, a\u015fa\u011f\u0131lamak, istismar etmek veya \u015fantaj yapmak YZ’den \u00f6nce de vard\u0131 ve bu gibi durumlara kar\u015f\u0131 hukuksal \u00e7\u00f6z\u00fcmlere ba\u015fvurulabiliyordu. Buna kar\u015f\u0131n \u00fcretken YZ, eski hukuksal \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 yeni yasal sorunlar\u0131 g\u00fcndeme getiriyor. \u00d6rne\u011fin, ya\u015fayan insanlar i\u00e7in ge\u00e7erli yasalar \u00f6lm\u00fc\u015f ki\u015filerin derin sahte ses ve videolar\u0131nda ge\u00e7erli olmayabilir. Ya da bir \u015firketin sundu\u011fu \u00fcretken YZ hizmeti ile \u00fcretilen bir derin sahtenin sorumlulu\u011fu sadece ilgili hizmetten yararlanan ki\u015fiye mi aittir? Hizmeti sunan \u015firketin sorumlulu\u011fu nerede ba\u015flar, nerede biter?<\/p>\n\n\n\n

Kolluk kuvvetleri ve bankalar yurtta\u015flar\u0131 doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ama\u00e7l\u0131 telefon aramalar\u0131 ve mesajlara kar\u015f\u0131 uyar\u0131yorlar. Doland\u0131r\u0131c\u0131lar, zor durumdaki Nijeryal\u0131 Prens veya onu taklit eden hikayelerle \u015fanslar\u0131n\u0131 denemeye devam ediyorlar. \u00dcretken YZ taraf\u0131ndan \u00fcretilen metin, ses ve videolar, bu gibi doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131klar\u0131n ki\u015fiselle\u015ftirilmesini ve inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rabilir. YZ ile bir yak\u0131n\u0131n\u0131z\u0131n sesi taklit edilebilir ve telefondaki ki\u015fi sizden acil olarak bir hesap numaras\u0131na para g\u00f6ndermenizi isteyebilir. Doland\u0131r\u0131c\u0131lar, s\u0131k\u0131nt\u0131 i\u00e7indeki aile \u00fcyeleri gibi g\u00f6r\u00fcnmek i\u00e7in YZ ile \u00fcretilmi\u015f sesleri kullanmaya ba\u015flad\u0131lar bile (https:\/\/www.washingtonpost.com\/technology\/2023\/03\/05\/ai-voice-scam\/<\/a>). Ayr\u0131ca YZ ara\u00e7lar\u0131 ile \u00fcretilen oltalama e-postalar\u0131n\u0131n insanlar\u0131n \u00fcrettiklerinden daha inand\u0131r\u0131c\u0131 olduklar\u0131 iddia ediliyor (https:\/\/www.washingtonpost.com\/technology\/2023\/03\/05\/ai-voice-scam\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

K\u00f6t\u00fc niyetli akt\u00f6rler, \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 bir kampanyay\u0131, siyasi g\u00fcndemi veya nefret s\u00f6ylemini h\u0131zl\u0131 ve ucuz bir \u015fekilde yaymak i\u00e7in kullanabilirler. \u00dcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli bilgi kayna\u011f\u0131n\u0131n internet olmas\u0131 nedeniyle bu ara\u00e7lar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 daha sonra girdi olaca\u011f\u0131ndan dezenformasyonu g\u00fc\u00e7lendirecektir.<\/p>\n\n\n\n

Bunun yan\u0131nda, Bard veya ChatGPT gibi metin \u00fcreten b\u00fcy\u00fck dil modellerinin hatal\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar verebildiklerini unutmayal\u0131m. Dezenformasyonda oldu\u011fu gibi yalan s\u00f6yleme veya yan\u0131ltma niyeti olmadan da \u00fcretilen yanl\u0131\u015f bilgiler ki\u015filere zarar verebiliyor. \u00d6rne\u011fin ChatGPT, cinsel tacizde bulunan hukuk\u00e7ular\u0131n bir listesini olu\u015fturmas\u0131 istendi\u011finde hakk\u0131nda b\u00f6yle bir iddia bulunmamas\u0131na ra\u011fmen bir hukuk\u00e7uyu olu\u015fturdu\u011fu listeye eklemi\u015f (https:\/\/www.washingtonpost.com\/technology\/2023\/04\/05\/chatgpt-lies\/<\/a>). Enformasyonun \u00f6zg\u00fcrce akmas\u0131 ve \u00f6n\u00fcndeki engellerin kalkmas\u0131n\u0131 istiyorduk. Ama art\u0131k g\u00f6rd\u00fcklerimize ve duyduklar\u0131m\u0131za ne kadar g\u00fcvenebiliriz? \u0130nternette kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgilere g\u00fcvenemedi\u011fimizde ve do\u011frulu\u011fu kontrol edilemeyecek kadar h\u0131zl\u0131 yeni bilgiler \u00fcretildi\u011finde ne yapaca\u011f\u0131z? Wikipedia gibi bilgi kaynaklar\u0131 YZ taraf\u0131ndan \u00fcretilen yanl\u0131\u015f i\u00e7eriklerle dolup ta\u015fabilir.<\/p>\n\n\n\n

Mahremiyetten Fikri M\u00fclkiyete<\/h2>\n\n\n\n

Mahremiyet ve fikri m\u00fclkiyet, internetin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla beraber tart\u0131\u015f\u0131lan konular\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyordu. \u00dcretken YZ’nin doymak bilmez veri ihtiyac\u0131 nedeniyle, bir\u00e7ok YZ geli\u015ftiricisi veri bulmak i\u00e7in web’i geli\u015fig\u00fczel tar\u0131yor. Baz\u0131 durumlarda bu geli\u015ftiriciler, korumal\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, a\u00e7\u0131k i\u00e7erikleri, nefret s\u00f6ylemlerini veya \u00f6n yarg\u0131l\u0131 girdileri filtreleyerek e\u011fitim verilerini sterilize etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ancak verilerin temizlenmesi hakk\u0131nda hen\u00fcz bir end\u00fcstri standard\u0131 yok. Yasal d\u00fczenlemeler yeterli olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u015firketler YZ modellerini e\u011fitmek i\u00e7in giderek daha fazla (ve daha hassas) veri topluyor ve kullan\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirketler ki\u015fisel bilgileri kaz\u0131y\u0131p bunlar\u0131 \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131nda, verileri t\u00fcketicinin onay vermedi\u011fi bir ama\u00e7 i\u00e7in kullanarak t\u00fcketicilerin ki\u015fisel verileri \u00fczerindeki kontrol\u00fcn\u00fc zay\u0131flat\u0131yorlar. Veriler, ki\u015filerin daha \u00f6nce hayal bile etmedi\u011fi ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131labiliyor. Ayr\u0131ca \u015firketler bir ki\u015finin verilerinin belirli bir zamanda var oldu\u011fu haliyle bir kopyas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ki\u015finin hakk\u0131ndaki verileri de\u011fi\u015ftirme veya kamusal alandan kald\u0131rma imkan\u0131 da elinden al\u0131n\u0131yor. YZ ara\u00e7lar\u0131 insanlar\u0131n ki\u015fisel verilerini daha zararl\u0131 ama\u00e7lar i\u00e7in kulland\u0131k\u00e7a insanlar internette kamuya a\u00e7\u0131k forumlarda tart\u0131\u015fmaya kat\u0131lmaktan veya \u00e7evrimi\u00e7i etkile\u015fimde bulunmaktan ka\u00e7\u0131nacaklard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirketlerin internetteki verileri istiflemeleri fikri m\u00fclkiyet alan\u0131nda da yeni tart\u0131\u015fmalar yarat\u0131yor. Teknolojik geli\u015fmelerle beraber fikri m\u00fclkiyet ili\u015fkileri de\u011fi\u015fiyor. Fikri m\u00fclkiyet yasas\u0131 telif haklar\u0131n\u0131, patentleri, ticari markalar\u0131 ve ticari s\u0131rlar\u0131 kaps\u0131yor. Telif haklar\u0131 herhangi bir ifade ortam\u0131ndaki (d\u00fc\u015f\u00fcnce kitaplar\u0131, m\u00fczik, tiyatro ve sanat eseri) orijinal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, patentler icatlar\u0131, ticari markalar belirli mal ve hizmetlerin kayna\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in kullan\u0131lan herhangi bir kelime veya sembol\u00fc, ticari s\u0131rlar ise bir i\u015fle ilgili \u00f6zel bilgileri korur. \u00dcretken YZ’nin icat yap\u0131p yapamayaca\u011f\u0131 ve \u00e7\u0131kan \u00fcr\u00fcn\u00fcn patentlenip patentlenemeyece\u011fi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Ama as\u0131l b\u00fcy\u00fck sorun telif haklar\u0131nda.<\/p>\n\n\n\n

<\/a> \u00dcretken YZ, yarat\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n bilgisi olmadan toplanan ve telif hakk\u0131yla korunan veriler de i\u00e7eren veri setleri ile e\u011fitiliyor. Bu veri setleri ile e\u011fitilen sistemler daha sonra belirli stilleri taklit etmeyi \u00f6\u011frenebiliyorlar. Tarz\u0131 kopyalanan ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 taklit edilen sanat\u00e7\u0131lar bu durumun ge\u00e7im kaynaklar\u0131n\u0131 olumsuz etkiledi\u011fini belirtiyorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc benzer eserler kolayca ve ucuza \u00fcretilebildi\u011finde eserlerine olan talebin azalmas\u0131 nedeniyle ciddi ekonomik zararlarla kar\u015f\u0131la\u015fabiliyorlar. Di\u011fer yandan, ABD Telif Hakk\u0131 Ofisi’ne telif hakk\u0131 ba\u015fvurusu yapan \u00fcretken YZ kullan\u0131c\u0131lar\u0131 da var.<\/p>\n\n\n\n

Bir zamanlar internet, mp3, P2P, DRM vb teknolojiler ba\u011flam\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen tart\u0131\u015fmalar sanat \u00fcr\u00fcnlerinin kopyalanmas\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 ile ilgiliydi. \u015eimdi ise do\u011frudan o \u00fcr\u00fcnleri \u00fcreten “zeka”n\u0131n kopyalanmas\u0131 ve yeniden \u00fcretilmesi ile ilgili daha \u00e7etrefilli bir sorun var.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcstelik sorun sadece sanat\u00e7\u0131lar\u0131n maddi kay\u0131plar\u0131 de\u011fil. Baz\u0131 sanat\u00e7\u0131lar, YZ’nin kendi tarzlar\u0131n\u0131 kopyalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 nefret dolu mesajlar\u0131 destekliyormu\u015f gibi g\u00f6sterecek \u015fekilde de\u011fi\u015ftirdi\u011fini belirtiyorlar.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7evre<\/h2>\n\n\n\n

Gezegenimiz b\u00fcy\u00fck bir iklim felaketine do\u011fru s\u00fcr\u00fckleniyor. \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi, insanlar\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne, milyarlarca dolarl\u0131k ekonomik zarara ve t\u00fcrlerin kitlesel yok olu\u015funa neden olacak. Bu nedenle eninde sonunda her sekt\u00f6r\u00fc ve faaliyeti kaynak t\u00fcketimi ve karbon maliyeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirmeye ba\u015flayaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcretken YZ, y\u00fcksek bir karbon ayak izi ile birlikte geliyor. \u00dcretken YZ modellerini e\u011fitmek ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 miktarda enerji ve fiziksel kaynak gerekiyor. Teknoloji \u015firketlerindeki YZ ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu, kullan\u0131lan enerji kaynaklar\u0131 gibi d\u0131\u015fsall\u0131klar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 ederek modellerinin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131ndaki do\u011frulu\u011fu art\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u00dcretken YZ modellerini e\u011fitmek ve bar\u0131nd\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131lan veri merkezleri, y\u00fcksek enerji maliyetlerine ve b\u00fcy\u00fck karbon ayak izlerine sahipler. Bu enerjinin bir k\u0131sm\u0131 yenilenebilir kaynaklardan gelse de veri merkezlerinin enerji t\u00fcketimi h\u00e2l\u00e2 endi\u015fe verici. \u00d6ncelikle veri merkezlerine ev sahipli\u011fi yapan bir\u00e7ok b\u00f6lge, elektrik \u00fcretmek i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 karbon yo\u011fun enerji kaynaklar\u0131 kullan\u0131yor. Ayr\u0131ca yenilenebilir enerji mevcut olsa bile kaynaklar\u0131n bir YZ modelini e\u011fitmek yerine ailelerin evini \u0131s\u0131tmak, bir seraya g\u00fc\u00e7 sa\u011flamak veya di\u011fer sosyal a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli hedefleri ilerletmek i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fi pek tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Veri merkezleri ayn\u0131 zamanda s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmayan \u015fekillerde yo\u011fun kaynak kullan\u0131yor. Pek \u00e7ok teknoloji firmas\u0131, veri merkezlerini so\u011futmak i\u00e7in kamuya ait su kaynaklar\u0131ndan faydalan\u0131yor ve bu uygulama kamuoyunda tepkilere neden oluyor. Yeni ara\u015ft\u0131rmalar sadece GPT-3’\u00fc e\u011fitmek i\u00e7in 700.000 litre su t\u00fcketildi\u011fini g\u00f6steriyor. Ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, ortalama bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n ChatGPT ile konu\u015fmas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir \u015fi\u015fe tatl\u0131 suyu yere d\u00f6kmek anlam\u0131na geliyor. Daha da \u00f6nemlisi bu teknolojiler, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u015fiddet ve s\u00f6m\u00fcr\u00fc ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda elde edilen minerallere dayan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

S\u0131n\u0131rl\u0131 kaynaklar\u0131n bunlar\u0131 \u00fcretken YZ i\u00e7in kullanan b\u00fcy\u00fck \u015firketlere gitmesi, di\u011ferlerinin bu kaynaklara eri\u015fimde sorun ya\u015famas\u0131 anlam\u0131na geliyor. \u015eirketlerin \u015feffafl\u0131ktan giderek uzakla\u015fmalar\u0131 nedeniyle modern YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 ve hangi kaynaklara ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 hakk\u0131ndaki bilgimiz s\u0131n\u0131rl\u0131. Ama YZ’nin riskleri konusunda insanlara \u00e7a\u011fr\u0131 yap\u0131l\u0131rken YZ’nin \u00e7evreye etkilerine yer verilmemi\u015f olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc (https:\/\/www.safe.ai\/ai-risk<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015f G\u00fcc\u00fcndeki De\u011fi\u015fiklikler<\/h2>\n\n\n\n

2021 y\u0131l\u0131nda OpenAI CEO’su Sam Altman, “durdurulamaz” bir teknolojik YZ devrimi ya\u015fanaca\u011f\u0131n\u0131 ve YZ’nin i\u015f g\u00fcc\u00fcne kat\u0131l\u0131m\u0131yla bir\u00e7ok i\u015f g\u00fcc\u00fc t\u00fcr\u00fcn\u00fcn fiyat\u0131n\u0131n s\u0131f\u0131ra d\u00fc\u015fece\u011fini savunuyordu. Altman’a g\u00f6re \u00e7e\u015fitli g\u00f6revleri yerine getiren YZ, mal ve hizmetlerin maliyetini d\u00fc\u015f\u00fcrecek. Kamu politikalar\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fclen b\u00f6yle bir alt\u00fcst olu\u015fa uyum sa\u011flamamas\u0131 halinde \u00e7o\u011fu insan, bug\u00fcn oldu\u011fundan daha k\u00f6t\u00fc durumda olacak. K\u0131sacas\u0131 Altman, ekonomik e\u015fitsizli\u011fin YZ taraf\u0131ndan h\u0131zland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve derinle\u015ftirildi\u011fi bir gelecek \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Ku\u015fkusuz \u00fcretken YZ, belirli end\u00fcstrilerin \u00e7al\u0131\u015fma \u015feklini de\u011fi\u015ftirecek. Fakat i\u015f g\u00fcc\u00fc piyasalar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkileyece\u011fi ve mevcut i\u015flere nas\u0131l entegre olaca\u011f\u0131 hakk\u0131nda yorum yapmak i\u00e7in hen\u00fcz \u00e7ok erken. \u0130\u015f g\u00fcc\u00fc ve pazar hakimiyetine sahip olan Apple, Meta, Amazon, Google ve Microsoft gibi b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri, ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme end\u00fcstrisini k\u00e2rl\u0131 YZ \u00fcr\u00fcnleri geli\u015ftirmeye y\u00f6nlendirebiliyorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcretken YZ modellerinin e\u011fitimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck miktarda veri, hesaplama g\u00fcc\u00fc, teknik ve finansal kaynak gerekiyor. Yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f pazar g\u00fcc\u00fc, uzmanl\u0131k ve yat\u0131r\u0131m kaynaklar\u0131na sahip olan bu bir avu\u00e7 b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketi, \u00fcretken YZ alan\u0131ndaki ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme i\u015flerinin \u00e7o\u011funu istihdam ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Genel olarak YZ’nin geli\u015fimi, \u015firketlerin i\u015f yerlerini ve i\u015f modellerini tasarlama bi\u00e7imlerini de\u011fi\u015ftiriyor. \u00dcretken YZ de farkl\u0131 de\u011fil. \u0130\u015fverenlerin \u00fcretken YZ’yi hangi \u00f6l\u00e7\u00fcde benimseyeceklerini ve i\u015f yerlerine entegre edeceklerini, bunun \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 ne kadar etkileyece\u011fini zaman g\u00f6sterecek. Ama \u015fimdiden bir\u00e7ok beyaz yakal\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n sunumlar, pazarlama materyalleri, konu\u015fmalar, e-postalar haz\u0131rlamak; ara\u015ft\u0131rma yapmak ve hatta kodlama yapmak gibi g\u00fcnl\u00fck g\u00f6revlerde \u00fcretken YZ’yi kullanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Fishbowl’da, 26-30 Ocak 2023 aras\u0131nda 11793 ki\u015finin kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilen ankete g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n %43’\u00fcn\u00fcn i\u015f yerindeki g\u00f6revleri tamamlamak i\u00e7in \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %70’inin bunu patronlar\u0131n\u0131n bilgisi olmadan yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyuyor (https:\/\/www.fishbowlapp.com\/insights\/70-percent-of-workers-using-chatgpt-at-work-are-not-telling-their-boss\/<\/a>). Haber kurulu\u015flar\u0131 ve web siteleri, makalelerin tamam\u0131n\u0131 veya bir k\u0131sm\u0131n\u0131 yazd\u0131rmak i\u00e7in ChatGPT kullan\u0131yor. \u0130\u015fe alma y\u00f6neticileri, di\u011fer idari g\u00f6revlerin yan\u0131 s\u0131ra i\u015f tan\u0131mlar\u0131n\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 ve m\u00fclakat sorular\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in \u00fcretken YZ’den yard\u0131m al\u0131yor. Avukatlar ara\u015ft\u0131rma yapmak, idari g\u00f6revleri yerine getirmek ve hatta s\u00f6zle\u015fme taslaklar\u0131 haz\u0131rlamak i\u00e7in YZ kullan\u0131yorlar. Doktorlar ise \u00fcretken YZ ile ara\u015ft\u0131rma yap\u0131yor ve hasta ziyaretlerini \u00f6zetliyorlar. \u00dcretken YZ’nin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, bu ara\u00e7lar\u0131 kullanma deneyimine sahip \u00e7al\u0131\u015fanlara ve bu ara\u00e7lar etraf\u0131nda in\u015fa edilen tamamen yeni i\u015flere y\u00f6nelik bir talep de yarat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Ancak baz\u0131 i\u015f yerleri, \u00fcretken YZ’nin g\u00fcvenilirli\u011fi (\u00e7\u00fcnk\u00fc beklenmedik bir anda hal\u00fcsinasyona kap\u0131labiliyor) ve g\u00fcvenlik ile ilgili endi\u015feleri nedeniyle bu teknolojiyi hemen benimseme konusunda daha temkinli davran\u0131yor. J.P. Morgan, Chase & Co., Bank of America, Citigroup ve Verizon \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n ChatGPT’yi kullanmas\u0131n\u0131 yasaklad\u0131. Samsung, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n ChatGPT’ye hassas veriler y\u00fcklemesinin ard\u0131ndan, iletilen verilerin harici sunucularda depoland\u0131\u011f\u0131, geri al\u0131nmas\u0131n\u0131n veya silinmesinin zor oldu\u011fu ve ba\u015fkalar\u0131na s\u0131zd\u0131r\u0131labilece\u011fi endi\u015fesini dile getirerek \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 yasaklad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcretken YZ savunucular\u0131, ChatGPT gibi teknolojilerin tekrarlayan g\u00f6revleri otomatikle\u015ftirebilece\u011fini ve insanlar\u0131n karma\u015f\u0131k veya yarat\u0131c\u0131 g\u00f6revlere odaklanmalar\u0131 i\u00e7in daha fazla zaman kazand\u0131rabilece\u011fini iddia ediyorlar. Ancak \u015fu anda maliyetleri d\u00fc\u015f\u00fcrmeye, k\u00e2r\u0131 maksimize etmeye ve hissedar de\u011ferini art\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan i\u015fverenlerin, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 yeni yetilerle donatmak yerine \u00fcretim s\u00fcrecini otomatikle\u015ftiren YZ teknolojisine \u00f6ncelik verme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

YZ \u015eirketlerinin Artan Pazar G\u00fcc\u00fc ve Yo\u011funla\u015fma<\/h2>\n\n\n\n

\u00dcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek, e\u011fitmek, kullanmak ve s\u00fcrd\u00fcrmek yo\u011fun kaynak gerektiriyor. YZ’nin \u00e7evresel maliyetlerine ek olarak, \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi ve bak\u0131m\u0131 inan\u0131lmaz derecede b\u00fcy\u00fck miktarda para ve bilgi i\u015flem kayna\u011f\u0131na mal oluyor. OpenAI’n\u0131n ChatGPT’den kaynakl\u0131 kayb\u0131 2022’de 540 milyon dolar oldu. Alphabet’in ba\u015fkan\u0131 John Hennessy, daha \u00f6nce kendi sohbet robotlar\u0131 olan Bard’da yap\u0131lan bir araman\u0131n Google’daki normal bir araman\u0131n 10 kat\u0131na mal oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca \u00f6nde gelen \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131 bulut bili\u015fim hizmetlerinin \u00e7o\u011fu Amazon, Google ve Microsoft gibi birka\u00e7 teknoloji \u015firketi taraf\u0131ndan sunuluyor. Bu birka\u00e7 \u015firket, \u00fcretken YZ’nin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu temel ara\u00e7lar\u0131 ve hizmetleri de sa\u011fl\u0131yor. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte “a\u00e7\u0131k kaynak” teknolojileri te\u015fvik etmelerine ra\u011fmen \u015feffaf olmayan YZ geli\u015ftirme s\u00fcre\u00e7leri ve rekabeti k\u0131s\u0131tlama olanaklar\u0131 ile pazar\u0131 ellerinde tutuyorlar. G\u00fcc\u00fcn yaln\u0131zca birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u015firkette yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131n sekt\u00f6r\u00fcn geli\u015fimini k\u0131s\u0131tlay\u0131c\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 oluyor. \u00d6rne\u011fin belirli \u015firketler i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmak istemeyen veya bu \u015firketler taraf\u0131ndan reddedilen biri \u00fcretken YZ end\u00fcstrisinde \u00e7al\u0131\u015fma olana\u011f\u0131n\u0131 da kaybediyor. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, \u00fcretken YZ’yi arama motorlar\u0131na entegre etmeye \u00e7al\u0131\u015fan Google ve Microsoft bunda ba\u015far\u0131l\u0131 olduklar\u0131nda insanlar\u0131n belirli bir bilgiyi aramas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan ara\u00e7lar olmaktan \u00e7\u0131karak \u00e7e\u015fitli soru(n)lar\u0131m\u0131za yan\u0131t ve yard\u0131m arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u00e7lara d\u00f6n\u00fc\u015fecek ve hayat\u0131m\u0131za her zamankinden daha derin bir \u015fekilde girecekler.<\/p>\n\n\n\n

***<\/strong><\/p>\n\n\n\n

EPIC’in raporunun sonunda Microsoft’un ba\u015f ekonomisti Michael Schwarz’\u0131n Nisan ay\u0131ndaki s\u00f6zlerine yer verilmi\u015f. Schwarz, anlaml\u0131 bir zarar olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece YZ’yi d\u00fczenlemeye gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u015fimdiye kadar 1000 dolarl\u0131k bir zarar bile olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Tam tersini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Terminat\u00f6r gibi robotlar yok ve robotlar\u0131n d\u00fcnyay\u0131 ele ge\u00e7irece\u011fine dair bir i\u015faret de yok. Fakat algoritmik zararlar uzun zamand\u0131r var ve \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131yla beraber algoritmik zararlar\u0131n kapsam\u0131 ve ciddiyeti art\u0131yor. Robotlar\u0131n d\u00fcnyay\u0131 i\u015fgali (!) ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda telif haklar\u0131ndaki kriz gibi sorunlar ufakm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnebilir. Bu bile sanata ve sanat\u00e7\u0131ya bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zda k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fikliklere neden olacak.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirketlerin YZ riski tart\u0131\u015fmalar\u0131, \u00e7evre ve emek gibi as\u0131l sorunlar\u0131n \u00f6z\u00fcne dokunmadan var olan piyasa ili\u015fkilerini yeniden \u00fcretecek gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. YZ’nin risklerini tart\u0131\u015facaksak \u00f6nceli\u011fimiz k\u00e2r de\u011fil, do\u011fa ve insan olmal\u0131. YZ\u2019nin \u00e7evre ve i\u015f g\u00fcc\u00fcne etkileri birka\u00e7 \u015firketin inisiyatifine b\u0131rak\u0131lamayacak kadar \u00f6nemli konular.<\/p>\n\n\n\n

\u015eirketler YZ\u2019yi varolu\u015fsal bir risk olarak sunarak d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n dikkatini k\u0131sa d\u00f6nemde kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz sorunlardan uzun d\u00f6nemli varsay\u0131msal risklere \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor olabilirler. Ama neyin risk olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar vermenin kaynaklar\u0131n k\u0131t oldu\u011fu bir d\u00fcnyada sonu\u00e7lar\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n

Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n

EPIC (2023). Generating Harms: Generative AI’s Impact & Paths Forward, https:\/\/epic.org\/documents\/generating-harms-generative-ais-impact-paths-forward\/, son eri\u015fim 19.06.2023<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ge\u00e7en ayki yaz\u0131da FLI’n\u0131n (Ya\u015fam\u0131n Gelece\u011fi Enstit\u00fcs\u00fc – Future of Life Institute), 22 Mart’ta yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 “Dev Yapay Zeka Deneylerini Duraklat\u0131n” ba\u015fl\u0131kl\u0131 a\u00e7\u0131k mektubundan bahsetmi\u015ftim. FLI,<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[298],"tags":[],"class_list":["post-860","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yapay-zeka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=860"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":869,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860\/revisions\/869"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=860"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=860"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=860"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}