Richard Stallman’\u0131n 40 y\u0131l \u00f6nce, 27 Eyl\u00fcl 1983’te, g\u00f6nderdi\u011fi bir e-posta tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi. Stallman, e-posta’da GNU (Gnu’s Not Unix – GNU, Unix De\u011fildir) adl\u0131 bir i\u015fletim sistemi geli\u015ftirece\u011fini ve GNU’yu onu kullanabilen herkese bedava (free) olarak verece\u011fini yaz\u0131yordu. Daha sonra Stallman niyetini \u00f6zensiz bir \u015fekilde ifade etti\u011fini belirtecekti:<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Kastedilen hi\u00e7 kimsenin GNU sistemini kullanma izni i\u00e7in \u00f6deme yapmak zorunda olmamas\u0131yd\u0131. Ancak buradaki kelimeler bu konuda a\u00e7\u0131k de\u011fil ve insanlar onlar\u0131 GNU’nun kopyalar\u0131 her zaman \u00fccretsiz veya d\u00fc\u015f\u00fck bir \u00fccretle da\u011f\u0131t\u0131lmal\u0131d\u0131r \u015feklinde yorumluyor. Bu hi\u00e7 bir zaman niyetim de\u011fildi. Sonradan \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlam\u0131ndaki “free” ile \u00fccretsiz anlam\u0131nda “free” aras\u0131nda dikkatli bir ayr\u0131m yapmay\u0131 \u00f6\u011frendim. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n da\u011f\u0131tma ve de\u011fi\u015ftirme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahip oldu\u011fu yaz\u0131l\u0131md\u0131r. Baz\u0131 kullan\u0131c\u0131lar kopyalar\u0131n\u0131 \u00fccretsiz edinirken, baz\u0131lar\u0131 \u00fccret \u00f6derler\u2014ve para yaz\u0131l\u0131m\u0131n geli\u015ftirilmesine destek olursa \u00e7ok daha iyi olur. Buradaki \u00f6nemli nokta, kopyaya sahip olan herkesin, onu kullanan di\u011fer herkesle i\u015f birli\u011fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahip olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Stallman GNU’yu yazma gerek\u00e7esini a\u00e7\u0131klarken ise etik de\u011ferleri \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yordu:<\/p>\n\n\n\n
…bir program\u0131 be\u011fendi\u011fimde, program\u0131 be\u011fenen di\u011fer insanlarla payla\u015fmam gerektirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ben vicdan\u0131 rahat bi\u00e7imde bir gizlilik s\u00f6zle\u015fmesi veya bir yaz\u0131l\u0131m lisans s\u00f6zle\u015fmesi imzalayam\u0131yorum. \u0130lkeleri ihlal etmeden bilgisayarlar\u0131 kullanmaya devam edebilmem i\u00e7in, \u00f6zg\u00fcr olmayan herhangi bir yaz\u0131l\u0131m olmadan idare edebilmem i\u00e7in yeterli bir \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m g\u00f6vdesi olu\u015fturmaya karar verdim.<\/p>\n\n\n\n
Her \u015fey Stallman’\u0131n istedi\u011fi gibi gitmedi. Ama yine de GNU (https:\/\/www.gnu.org\/<\/a>) projesinin ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu internetin neredeyse GNU’n\u0131n boynuzlar\u0131 (Resim1) \u00fczerinde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n\n\n\n Stallman’\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 de\u011ferler \u00f6nemlidir. Fakat \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131 anlamak i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m\u0131 bir \u00fcretim arac\u0131 olarak kavramsalla\u015ft\u0131rman\u0131n daha yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yaz\u0131l\u0131m, kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki ama\u00e7lar i\u00e7in bir ara\u00e7t\u0131r. Yaz\u0131l\u0131mlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bilgisayar\u0131m\u0131zda yaz\u0131 yazar, telefonda sohbet eder veya ak\u0131ll\u0131 ses asistanlar\u0131yla konu\u015furuz. Bu yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00fccretli, baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u00fccretsiz kullan\u0131r\u0131z. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n bedelini ise \u00e7al\u0131nan dikkatimiz veya ki\u015fisel verilerimizle \u00f6deriz. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketinin \u00f6zellikle \u00fczerinde durdu\u011fu ise kendisi i\u00e7in bir ara\u00e7 olarak yaz\u0131l\u0131md\u0131r. Kendisi i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m\u0131n iki \u00f6n ko\u015fulu vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n 1. Yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduna sahip olmak,<\/p>\n\n\n\n 2. Kaynak kodunu yeniden d\u00fczenleyerek ve dolay\u0131s\u0131yla yaz\u0131l\u0131m\u0131 yeniden \u00fcretebilecek yetkinlikte olmak,<\/p>\n\n\n\n \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m hareketi ilk ko\u015ful \u00fczerinde durur. Burada “sahip olmak” ifadesi \u00fczerinde \u00f6zellikle durmak gerekir. Stallman, yaz\u0131l\u0131m\u0131 m\u00fclkiyet ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015fmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131r. Ku\u015fkusuz bunda ABD’nin \u00f6zg\u00fcn ko\u015fullar\u0131n\u0131n pay\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Ama m\u00fclkiyet ili\u015fkilerini tart\u0131\u015fmadan ne ge\u00e7mi\u015fi ne de bug\u00fcn\u00fc (ba\u015fta a\u00e7\u0131k veri ve a\u00e7\u0131k yapay zek\u00e2y\u0131) tam olarak anlayabiliriz. “A, x’in sahibidir” yetersiz bir ifadedir. A, hangi ko\u015fullarda x’in sahibidir? A’n\u0131n x \u00fczerinde B’ye (s\u00f6z konusu nesneye eri\u015febilen di\u011fer ki\u015filer) kar\u015f\u0131 haklar\u0131 ve bu haklar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 nelerdir? B’nin x \u00fczerinde haklar\u0131 var m\u0131d\u0131r?<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin, A geli\u015ftirdi\u011fi bir yaz\u0131l\u0131m\u0131 veya yaz\u0131l\u0131ma ait kodu internette payla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda telif haklar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde A’n\u0131n ve B’nin baz\u0131 haklar\u0131 vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla A, yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n belirli ko\u015fullar alt\u0131nda payla\u015f\u0131labilece\u011fini belirten bir lisans eklemedi\u011fi s\u00fcrece A ve B telif haklar\u0131na g\u00f6re baz\u0131 haklara ve s\u0131n\u0131rlamalara tabi olmaya devam eder. Normal \u015fartlar alt\u0131nda B’nin ne Stallman’\u0131n istedi\u011fi gibi yaz\u0131l\u0131m\u0131 di\u011fer insanlarla payla\u015fma ne de yaz\u0131l\u0131m\u0131 de\u011fi\u015ftirip\/yeniden \u00fcretip da\u011f\u0131tma hakk\u0131 vard\u0131r. Fakat Stallman, telif haklar\u0131ndan yararlanarak telif haklar\u0131n\u0131 tersine \u00e7evirir (copyright’tan copyleft’e).<\/p>\n\n\n\n A taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen x normal \u015fartlarda telif haklar\u0131 ile korunur. A, x’i bir \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m lisans\u0131 ile lisanslad\u0131\u011f\u0131nda telif haklar\u0131n\u0131n kendisine verdi\u011fi hakk\u0131 B’ye d\u00f6rt temel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc vermek i\u00e7in kullan\u0131r. Buna g\u00f6re B,<\/p>\n\n\n\n 1. Yaz\u0131l\u0131m\u0131 herhangi bir ama\u00e7 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir,<\/p>\n\n\n\n 2. \u0130htiya\u00e7lar\u0131na uygun olacak \u015fekilde program\u0131 de\u011fi\u015ftirme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir (Bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, uygulamada etkin hale getirmek i\u00e7in, kaynak koduna eri\u015febilmelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kaynak kodu olmaks\u0131z\u0131n bir programda de\u011fi\u015fiklikler yapmak a\u015f\u0131r\u0131 zordur).<\/p>\n\n\n\n 3. Kopyalar\u0131 \u00fccretsiz olarak ya da belirli bir \u00fccret kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yeniden da\u011f\u0131tma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir.<\/p>\n\n\n\n 4. Toplumun geli\u015fmelerden faydalanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in, program\u0131n de\u011fi\u015ftirilmi\u015f s\u00fcr\u00fcmlerini da\u011f\u0131tma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir.<\/p>\n\n\n\n B\u00f6ylece B, A’n\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi bir yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduna sahip oldu\u011fu i\u00e7in x’in daha geli\u015fmi\u015f versiyonlar\u0131 i\u00e7in s\u0131f\u0131rdan bir yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmez. Daha \u00f6nce A’n\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi x’in kaynak kodundan yararlanarak yaz\u0131l\u0131ma yeni \u00f6zellikler ekleyebilir ve x 2.0’\u0131 geli\u015ftirebilir ya da A’dan farkl\u0131 bir vizyon ve tercihlere sahipse y yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye ba\u015flayabilir. Yani var olan kaynak daha ileri s\u00fcr\u00fcmler ve farkl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n geli\u015ftirilmesini sa\u011flayan\/kolayla\u015ft\u0131ran bir ara\u00e7 haline gelir. Ancak A’n\u0131n t\u00fcm bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri sunarken bir \u015fart\u0131 vard\u0131r: B, x 2.0’\u0131 (ya da y’yi) satarken veya da\u011f\u0131t\u0131rken bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri korumal\u0131d\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle x 2.0 da \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m olmal\u0131d\u0131r. Bu zorunluluk, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131 geli\u015ftirenlerin emeklerini korur. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n geli\u015ftirdikleri yaz\u0131l\u0131mlar kendilerinin kar\u015f\u0131s\u0131na yabanc\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olarak \u00e7\u0131kmaz. \u015eirketler elbette \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mdan para kazanabilir, ama bu yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak kodunu gizleyerek ve geli\u015ftiricilerin \u00fcretim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlayarak olmayacakt\u0131r. Kaynak kodunun payla\u015f\u0131m\u0131 veya yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftiricilerin g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak yaz\u0131l\u0131m projelerine katk\u0131lar\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mla ba\u015flamad\u0131. Ancak daha \u00f6nce \u015firketler bu g\u00f6n\u00fcll\u00fc katk\u0131lar\u0131 alarak ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey vermeyerek \u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131mlar geli\u015ftirebiliyorlard\u0131. \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m lisans\u0131 GNU GPL (GNU Genel Kamu Lisans\u0131), \u015firketlerin \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mlardan yararlanmas\u0131n\u0131 engellemez ama yaz\u0131l\u0131m\u0131 \u00f6zel m\u00fclkiyeti yapmas\u0131n\u0131 olanaks\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n A\u00e7\u0131k Kaynak Yaz\u0131l\u0131m Hareketi ise ba\u015fta Stallman olmak \u00fczere \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi’nin s\u00f6zc\u00fclerinin etik de\u011ferlere yapt\u0131\u011f\u0131 vurgudan duyulan rahats\u0131zl\u0131ktan ortaya \u00e7\u0131kar. A\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m\u0131n ve a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme s\u00fcre\u00e7lerinin teknik \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerini \u00f6ne \u00e7\u0131karmay\u0131 tercih ederler. Bu ba\u011flamda, \u00f6zellikle a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n pop\u00fclerli\u011fini art\u0131rmay\u0131 ve i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlara yakla\u015ft\u0131rmay\u0131 hedeflerler. Ancak as\u0131l de\u011fi\u015fiklik yaz\u0131l\u0131m lisanslar\u0131na yakla\u015f\u0131mdad\u0131r. \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi i\u00e7in \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn s\u00fcreklili\u011fi ve geli\u015ftiricilerin eme\u011finin \u00fcr\u00fcnlerine el konulamamas\u0131 olmazsa olmazd\u0131r. Ama baz\u0131 a\u00e7\u0131k kaynak lisanslar\u0131 i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131 cezbetmek ad\u0131na daha \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc (!) davran\u0131r ve \u015firketlere, yaz\u0131l\u0131m\u0131 kaynak kodu olmadan satma hakk\u0131 verir.<\/p>\n\n\n\n Stallman, \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi ve A\u00e7\u0131k Kaynak Hareketi’ni \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m toplulu\u011fundaki iki politik kampa benzetiyordu. 1960’lardaki radikal gruplar ayn\u0131 hedefe sahip olmalar\u0131na ra\u011fmen stratejilerde anla\u015fam\u0131yorlard\u0131. \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi ve A\u00e7\u0131k Kaynak Hareketi’nde ise tam tersi bir durum vard\u0131. \u0130ki hareketin de hedefleri farkl\u0131yd\u0131. Temel ilkeler konusunda uyu\u015famasalar da pratik \u00f6nerilerde az \u00e7ok fikir birli\u011fi vard\u0131. Stallman, A\u00e7\u0131k Kaynak Hareketi’ni bir d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6rmedi\u011fini as\u0131l d\u00fc\u015fman\u0131n \u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m oldu\u011funun alt\u0131n\u0131 \u00e7iziyordu. Ama iki hareketin \u00f6nem verdi\u011fi noktalar farkl\u0131yd\u0131. \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi geli\u015ftiricilerin \u00fcretme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6n plana koyan ve \u00fcretim odakl\u0131 bir \u00e7izgi izliyordu. FSFE’nin (Free Software Foundation Europe – Avrupa \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Vakf\u0131) “Halk\u0131n paras\u0131, halk\u0131n kodu” kampanyas\u0131 bunun en g\u00fczel \u00f6rneklerinden biriydi. A\u00e7\u0131k Kaynak Hareketi ise daha \u00e7ok belirli \u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131mlara kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 muadillerini kulland\u0131rmay\u0131 hedefliyordu.<\/p>\n\n\n\n Fakat bug\u00fcn, A\u00e7\u0131k Kaynak Yaz\u0131l\u0131m Hareketi hakk\u0131nda Stallman kadar olumlu olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131 belirtmek isterim. Yukar\u0131da da vurgulad\u0131\u011f\u0131m gibi \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mda as\u0131l vurgu \u00fcretim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyd\u00fc. Yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduna eri\u015fim ve onu de\u011fi\u015ftirme hakk\u0131 \u00fcretim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in gerekli bir \u00f6n ko\u015fuldu. Bu nedenle \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi, yaz\u0131l\u0131m patentleri ve DRM (Digital Rights Management \u2013 Say\u0131sal Haklar Y\u00f6netimi) gibi sorunlarda uzla\u015fmaz bir tav\u0131r sergiliyordu. Buna kar\u015f\u0131n A\u00e7\u0131k Kaynak Hareketi’nde yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak kodu feti\u015fle\u015ftirildi; kaynak kodunun ni\u00e7in gerekli oldu\u011fu kimi zaman unutuldu. Bug\u00fcn a\u00e7\u0131k YZ hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar ve a\u00e7\u0131k YZ’ye y\u00fcklenen misyonlarda bu feti\u015fle\u015ftirmenin izlerini g\u00f6rebiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda en ba\u015f\u0131ndan beri a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m, teknoloji firmalar\u0131 taraf\u0131ndan ara\u00e7salla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131 ve \u015firketler, a\u00e7\u0131k kaynak projelerini \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde kendi yararlar\u0131na kulland\u0131lar:<\/p>\n\n\n\n 1. \u0130\u015f modelleri \u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131ma dayanan rakiplerine kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k kayna\u011fa yat\u0131r\u0131m yapt\u0131lar. 1999 y\u0131l\u0131nda IBM, Microsoft’un pazar hakimiyetini engellemek i\u00e7in GNU\/Linux’a 1 milyar dolar yat\u0131r\u0131m yapt\u0131.<\/p>\n\n\n\n 2. Platformlar\u0131 kontrol etmek i\u00e7in a\u00e7\u0131k kayna\u011fa dayal\u0131 bir strateji uygulad\u0131lar. 2005 y\u0131l\u0131nda Android’i sat\u0131n alan Google, 2007 y\u0131l\u0131nda Android i\u015fletim sistemini a\u00e7\u0131k kaynak kodlu bir yaz\u0131l\u0131m olarak piyasaya s\u00fcrd\u00fc. Bu hamleyle Google mobil pazarda bir dizi avantaj elde etti ve Apple’a alternatif oldu. Google, Android i\u015fletim sistemini a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde yay\u0131nlayarak ve geni\u015f geli\u015ftirme \u00e7er\u00e7eveleri, te\u015fvikler ve destekler sa\u011flayarak, zamanlar\u0131n\u0131 Android i\u00e7in uygulamalar olu\u015fturmaya ve s\u00fcrd\u00fcrmeye adayan geli\u015ftiricilerin ilgisini \u00e7ekmeyi ba\u015fard\u0131. B\u00f6ylece i\u015fletim sistemini, bu uygulamalar\u0131 kullanmak isteyen t\u00fcketiciler i\u00e7in daha cazip hale getirerek Android kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6zendirdi. Ancak Google’\u0131n Android i\u015fletim sistemini a\u00e7\u0131k kaynak lisans\u0131 alt\u0131nda sunma karar\u0131, uygulama katman\u0131nda benimsenmeyi ve rekabeti te\u015fvik ederken, i\u015fletim sistemi geli\u015ftirmeye giri\u015f engellerini ortadan kald\u0131rmad\u0131. Google, platformun as\u0131l sahibi olarak bir yandan geli\u015ftiricilerin katk\u0131lar\u0131n\u0131 al\u0131rken di\u011fer yandan platform \u00fczerindeki belirleyici g\u00fcc\u00fcn\u00fc devam ettirdi. Bunun sonucunda “mobil rekabeti ve t\u00fcketici tercihlerini k\u0131s\u0131tlad\u0131\u011f\u0131” gerek\u00e7esiyle Avrupa Komisyonu taraf\u0131ndan 4,3 milyar dolar para cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n 3. Stallman’\u0131n \u00fczerinde durdu\u011fu \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m lisanslar\u0131, geli\u015ftiricilerin eme\u011fine el konulmas\u0131n\u0131 engelliyordu. Baz\u0131 a\u00e7\u0131k kaynak lisanslar\u0131 ise toplulu\u011fun eme\u011fine el konulmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131yordu. Amazon, 2019 y\u0131l\u0131nda pop\u00fcler a\u00e7\u0131k kaynak veritaban\u0131 MongoDB’nin kendi versiyonunu hayata ge\u00e7irdi ve ard\u0131ndan bunu AWS platformunda bir hizmet olarak satmaya ba\u015flad\u0131. MongoDB’nin CEO’sunun belirtti\u011fi gibi a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 bir proje ilgin\u00e7 veya pop\u00fcler hale geldi\u011finde, bulut sat\u0131c\u0131lar\u0131 t\u00fcm de\u011fere el koyup ve toplulu\u011fa hi\u00e7bir \u015fey vermeyebiliyordu. Bu nedenle MongoDB, farkl\u0131 bir a\u00e7\u0131k kaynak lisansa y\u00f6nelme karar\u0131 ald\u0131. \u0130\u015fin ilginci Stallman GNU GPL ile bu gibi durumlar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek istemi\u015fti!<\/p>\n\n\n\n 4. Meta, PyTorch adl\u0131 \u00e7er\u00e7eve yaz\u0131l\u0131m\u0131, a\u00e7\u0131k kaynak kullan\u0131m\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131dan ve \u00fccretsiz olarak geli\u015ftirilen yeni fikirlerden yararlanman\u0131n bir arac\u0131 haline getirilmesine iyi bir \u00f6rnekti. PyTorch’un kolay eri\u015filebilir geli\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131 k\u00fct\u00fcphanesi, fiili bir standart haline geldi. Sonu\u00e7 olarak Meta, yeni modelleri ve di\u011fer yenilikleri, \u00e7o\u011fu durumda bunlar\u0131n geli\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00f6deme yapmadan veya do\u011frudan y\u00f6netmeden, k\u00e2r amac\u0131yla \u00fcr\u00fcnlerine kolayca entegre edebilme olana\u011f\u0131na kavu\u015ftu.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m\u0131n aksine a\u00e7\u0131k veya a\u00e7\u0131k kaynak YZ’nin tan\u0131m\u0131 olduk\u00e7a belirsiz. OSI (A\u00e7\u0131k Kaynak Giri\u015fimi – Open Source Initiative), k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce a\u00e7\u0131k kaynak olarak nitelendirilebilecek yapay \u00f6\u011frenme sistemlerini tan\u0131mlamak i\u00e7in \u00e7ok payda\u015fl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 ba\u015flatt\u0131. K\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen kurulu\u015flar, \u015firketler ve ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131ndan insanlar a\u00e7\u0131k kaynak de\u011ferlerini yans\u0131tan YZ sistemlerinin nas\u0131l tan\u0131mlanabilece\u011fi \u00fczerine durdular. B\u00f6ylece politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltmay\u0131, geli\u015ftiricilerin veri payla\u015f\u0131m\u0131 ve \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 anlamalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmay\u0131, a\u00e7\u0131k y\u0131kamayla<\/em> (\u015firketlerin a\u00e7\u0131kl\u0131k s\u00f6ylemiyle kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rma \u00e7abalar\u0131n\u0131) m\u00fccadele etmeyi hedefliyorlar.<\/p>\n\n\n\n OSI \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde y\u00fcr\u00fct\u00fclen tart\u0131\u015fmada a\u00e7\u0131k YZ hakk\u0131nda farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler olmas\u0131na kar\u015f\u0131n teknoloji end\u00fcstrisi tarihinin \u00e7ok farkl\u0131 bir d\u00f6neminde yaz\u0131l\u0131mlara uygulanmak \u00fczere yaz\u0131lan geleneksel a\u00e7\u0131k kaynak tan\u0131m\u0131n\u0131n YZ’yi kapsamad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bir mutabakat var (https:\/\/blog.opensource.org\/towards-a-definition-of-open-artificial-intelligence-first-meeting-recap\/<\/a> ). Ama bu mutabakat, \u015firketlerin s\u0131k s\u0131k \u00fcr\u00fcnlerini a\u00e7\u0131k ya da a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 olarak sunmas\u0131n\u0131 engellemiyor. Widder, West ve Whittaker’\u0131n (2023) belirtti\u011fi gibi \u015firketler onlarca y\u0131l \u00f6nce geleneksel yaz\u0131l\u0131m ba\u011flam\u0131nda olu\u015fturulan a\u00e7\u0131k kaynakla ilgili ideoloji ve varsay\u0131mlar\u0131 a\u00e7\u0131k YZ ile e\u015fle\u015ftiriyorlar.<\/p>\n\n\n\n D\u00fczenleme ve y\u00f6neti\u015fim hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalarda a\u00e7\u0131k veya a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 YZ sistemlerinin varl\u0131\u011f\u0131, YZ’den elde edilen faydalar\u0131n ve bu t\u00fcr sistemleri olu\u015fturmak i\u00e7in gereken kaynaklar\u0131n b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri d\u0131\u015f\u0131ndakiler taraf\u0131ndan da kolayca eri\u015filebilir oldu\u011funu (veya olabilece\u011fini) g\u00f6stermek i\u00e7in s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n A\u00e7\u0131k ve a\u00e7\u0131k kaynak, YZ ba\u011flam\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki durumlara at\u0131f yapabiliyor:<\/p>\n\n\n\n 1. \u015eeffafl\u0131k: <\/strong>Kaynak koduna, belgelere ve verilere eri\u015fme ve bunlar\u0131 inceleme yetene\u011fi.<\/p>\n\n\n\n 2. Yeniden kullan\u0131labilirlik:<\/strong> \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflar\u0131n kaynak kodunu ve\/veya verileri yeniden kullanmas\u0131na izin vermek i\u00e7in gereken yetenek ve lisanslama<\/p>\n\n\n\n 3. Geni\u015fletilebilirlik: <\/strong>Mevcut kullan\u0131ma haz\u0131r modellerin \u00fczerine in\u015fa etme, bunlar\u0131 bir veya ba\u015fka bir \u00f6zel ama\u00e7 i\u00e7in ayarlama yetene\u011fi.<\/p>\n\n\n\n Uygulamada ise a\u00e7\u0131kl\u0131k farkl\u0131 bi\u00e7imlerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilir. Bir YZ modelini \u015fekillendirmek i\u00e7in kullan\u0131lan e\u011fitim ve de\u011ferlendirme veri setleri kamuya a\u00e7\u0131k hale getirilebilir; bir modelin mimarisini veya hiperparametre ayarlar\u0131n\u0131 tan\u0131mlayan kod, bir a\u00e7\u0131k kaynak lisans\u0131 ile yay\u0131nlanabilir; bir modeldeki model a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 kamuya a\u00e7\u0131k hale getirilebilir, model kartlar\u0131 veya veri sayfalar\u0131 yay\u0131nlanabilir. Ancak a\u00e7\u0131k olarak tan\u0131mlanan baz\u0131 sistemler, bir API (Application Programming Interface – Uygulama Programlama Aray\u00fcz\u00fc) ve teknolojinin ticarile\u015ftirilmesi de dahil olmak \u00fczere yeniden kullan\u0131ma izin veren bir lisanstan biraz daha fazlas\u0131n\u0131 sa\u011flar (Widder vd, 2023). \u00d6rne\u011fin Meta, Llama-2’yi (https:\/\/ai.meta.com\/llama\/<\/a>) a\u00e7\u0131k kaynak olarak lanse etmektedir. LLaMA-2 \u00fccretsiz olarak indirilebilir ve model a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 mevcuttur. Fakat OSI’nin kriterlerine g\u00f6re LLaMA-2’yi a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 de\u011fildir ve Meta a\u00e7\u0131k kayna\u011f\u0131 sadece bir pazarlama jargonu olarak kullanmaktad\u0131r (https:\/\/www.theregister.com\/2023\/07\/21\/llama_is_not_open_source\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Widder vd (2023) ise a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck YZ sistemlerini olu\u015fturmak ve kullanmak i\u00e7in gereken kaynaklar (\u00e7er\u00e7eveler, bilgi i\u015flem, veriler, i\u015fg\u00fcc\u00fc ve modeller) ba\u011flam\u0131nda inceliyor ve YZ’de a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyuyorlar.<\/p>\n\n\n\n Yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme \u00e7er\u00e7eveleri, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirenlerin onu d\u00fczenli, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir ve amaca uygun y\u00f6ntemlerle olu\u015fturmas\u0131n\u0131 ve da\u011f\u0131tmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. Ortak geli\u015ftirme g\u00f6revleri i\u00e7in \u00f6nceden yaz\u0131lm\u0131\u015f kod par\u00e7alar\u0131, \u015fablonla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f i\u015f ak\u0131\u015flar\u0131, de\u011ferlendirme ara\u00e7lar\u0131 ve di\u011fer standartla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f y\u00f6ntemler ve yap\u0131 ta\u015flar\u0131 sa\u011flayarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu, daha de\u011fi\u015ftirilebilir, birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilir ve test edilebilir hesaplama sistemleri olu\u015fturmaya yard\u0131mc\u0131 olurken, “tekerle\u011fi yeniden icat etmek” i\u00e7in harcanan zaman\u0131 en aza indirir ve sistemleri s\u0131f\u0131rdan uygularken kolayca ortaya \u00e7\u0131kan hatalar\u0131 \u00f6nler.<\/p>\n\n\n\n YZ’deki \u00e7er\u00e7eveler, giderek daha geni\u015f veri setleri, veri do\u011frulama ara\u00e7lar\u0131, de\u011ferlendirme ara\u00e7lar\u0131, model olu\u015fturma ara\u00e7lar\u0131, model e\u011fitimi ve d\u0131\u015fa aktarma ara\u00e7lar\u0131, \u00f6n e\u011fitim k\u00fct\u00fcphaneleri i\u00e7eriyorlar; YZ’nin geli\u015ftirilmesini ve kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u015fekillendiriyorlar. YZ geli\u015ftirme \u00e7er\u00e7evelerinin ba\u015f\u0131nda PyTorch ve TensorFlow geliyor. PyTorch ba\u015flang\u0131\u00e7ta Meta taraf\u0131ndan dahili kullan\u0131m i\u00e7in geli\u015ftirildi, ancak 2017’de kamuyla payla\u015f\u0131ld\u0131. PyTorch, Linux Vakf\u0131 \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda bir ara\u015ft\u0131rma vakf\u0131 olarak faaliyet g\u00f6sterse de, Meta taraf\u0131ndan finansal olarak desteklenmeye devam ediyor ve ba\u015f katk\u0131da bulunan d\u00f6rt ki\u015fiden \u00fc\u00e7\u00fc Meta \u00e7al\u0131\u015fan\u0131, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ki\u015fi ise eski bir Meta \u00e7al\u0131\u015fan\u0131. TensorFlow ise ilk olarak 2015 y\u0131l\u0131nda Google Brain taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015f ve piyasaya s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f. Temel katk\u0131da bulunanlar\u0131n \u00e7o\u011fu Google taraf\u0131ndan istihdam ediliyor ve Google projeyi finansal olarak desteklenmeye devam ediyor.<\/p>\n\n\n\n \u00c7er\u00e7eveler Google ve Meta’ya, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ve geli\u015ftiricilerin \u00e7al\u0131\u015fma pratiklerini, kendi YZ modellerine kolayca entegre edilebilmelerine ve ticarile\u015ftirilebilmelerine olanak tan\u0131yor. Her iki \u015firket de bu \u00e7er\u00e7eveler sayesinde ekosistem i\u00e7inde \u00f6nemli g\u00fcce sahipler: Geli\u015ftiricileri, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 ve bu ara\u00e7larla etkile\u015fime giren \u00f6\u011frencileri \u015firketin tercih etti\u011fi \u00e7er\u00e7evenin normlar\u0131na g\u00f6re e\u011fitiyorlar. B\u00f6ylece YZ alan\u0131ndaki egemenliklerini geni\u015fletebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n G\u00fc\u00e7l\u00fc YZ modelleri geli\u015ftirirken devasa veri setlerinden yararlan\u0131l\u0131r ve bunlar\u0131 i\u015flemek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck hesaplama g\u00fcc\u00fc gerekir. B\u00fcy\u00fcyen veri setleri ve buna ayak uyduran hesaplama gereksinimleri ile \u00f6l\u00e7eklendirme yar\u0131\u015f\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki YZ’nin ba\u015fl\u0131ca karakteristiklerinden biridir. Hesaplamaya eri\u015fim, en ileri d\u00fczeyde a\u00e7\u0131k YZ sistemleri i\u00e7in bile yeniden kullan\u0131labilirlik i\u00e7in \u00f6nemli bir engeldir. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli YZ modellerinde hem e\u011fitim hem de \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n kamu kullan\u0131m\u0131na a\u00e7\u0131labilmesi i\u00e7in bir \u00fcr\u00fcn veya API’de sunulabilmesi i\u00e7in y\u00fcksek maliyet s\u00f6z konusudur.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca, \u00f6zel donan\u0131mlardan maksimum hesaplama kapasitesi elde etmek i\u00e7in \u00f6zel m\u00fclkiyetli yaz\u0131l\u0131m sistemleri gerekebilmektedir. YZ modeli e\u011fitiminin \u00e7o\u011fu, Nvidia taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen ve yaln\u0131zca \u015firketin \u00f6zel m\u00fclkiyetli GPU’lar\u0131nda e\u011fitimi destekleyen \u00f6zel m\u00fclkiyetli bir \u00e7er\u00e7eve olan CUDA’da uygulanmaktad\u0131r. OpenAI, GPU t\u00fcrleri (platformlar) aras\u0131nda gelecekte ta\u015f\u0131nabilirli\u011fi sa\u011flama iddias\u0131yla CUDA’ya a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 bir alternatif olarak Triton’u yaratt\u0131, ancak Triton \u015fu anda yaln\u0131zca Nvidia’n\u0131n GPU’lar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. OpenAI, Triton’un di\u011fer hesaplama platformlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilecek topluluk katk\u0131lar\u0131n\u0131 memnuniyetle (!) kar\u015f\u0131lasa da kendisi bunun i\u00e7in hen\u00fcz bir yat\u0131r\u0131m yapmad\u0131. Google’\u0131n TensorFlow programlar\u0131 ise kodun do\u011frudan Google’\u0131n TPU’lar\u0131 (Tensor Processing Unit) \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015f. Ayr\u0131ca TensorFlow’da, Google donan\u0131m\u0131nda belirli modellerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rabilen XLA gibi alana \u00f6zg\u00fc derleyiciler de var. YZ geli\u015ftirme i\u00e7in hesaplama g\u00fcc\u00fcn\u00fc optimize eden baz\u0131 alt d\u00fczey yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kodlar\u0131 incelemeye a\u00e7\u0131k olabilir. Ama pratikte bu yaz\u0131l\u0131mlar genellikle \u00f6zel m\u00fclkiyetli donan\u0131m ortamlar\u0131nda verimlilik i\u00e7in tasarlan\u0131yor ve hesaplama kaynaklar\u0131 satan ve\/veya YZ modellerini lisanslayan \u015firketler taraf\u0131ndan geli\u015ftiriliyor ve y\u00f6netiliyor.<\/p>\n\n\n\n K\u0131sacas\u0131, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m veya a\u00e7\u0131k kaynakta oldu\u011fu gibi yaz\u0131l\u0131m\u0131n kaynak koduna eri\u015fimin s\u00fcreci demokratikle\u015ftirici etkisi son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yeni YZ modelleri olu\u015fturmak ve mevcut olanlar\u0131 \u00f6l\u00e7ekli olarak kullanmak i\u00e7in gereken hesaplama kaynaklar\u0131n\u0131n maliyeti \u00e7ok y\u00fcksektir. Hesaplama kaynaklar\u0131; \u00f6l\u00e7ek ekonomilerinden, hesaplamay\u0131 optimize eden yaz\u0131l\u0131m\u0131 kontrol etme kapasitesinden ve hesaplama kaynaklar\u0131na pahal\u0131 eri\u015fim satma yetene\u011finden yararlanan az say\u0131da \u015firketin elinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Hesaplama g\u00fcc\u00fc ve veri g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki YZ modellerinin en \u00f6nemli bile\u015fenleridir. Her birindeki art\u0131\u015f modelin performans\u0131n\u0131 da etkiler.<\/p>\n\n\n\n Modelin yararland\u0131\u011f\u0131 veri, yaln\u0131z performans\u0131 de\u011fil modelin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131 anlamak\/tahmin edebilmek ve gerekli \u00f6nlemleri alabilmek i\u00e7in de \u00f6nemlidir. Ancak piyasada bulunan mevcut nesil \u00fcretken YZ sistemlerini (GPT-4, Bard, PaLM-2) e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan veriler hakk\u0131nda \u00e7ok az \u015fey biliyoruz. \u00d6zellikle Google ve OpenAI\/Microsoft, PaLM-2 ve GPT-4\u2019\u00fc ve \u015fekillendirmek i\u00e7in kullan\u0131lan e\u011fitim verileri hakk\u0131ndaki \u00f6nemli bilgileri a\u00e7\u0131klam\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n Piyasada bulunan \u00f6nceki nesil YZ sistemleri ve en g\u00fcncel a\u00e7\u0131k YZ modellerini e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan veriler hakk\u0131ndaki bilgimiz biraz daha fazla. Mevcut a\u00e7\u0131k YZ modelleri s\u0131kl\u0131kla geni\u015f kullan\u0131m i\u00e7in kamuya a\u00e7\u0131k hale getirilen ve webin kaz\u0131nmas\u0131yla (scrap) elde edilen Common Crawl ve The Pile’daki verilere dayan\u0131r. Common Crawl veri seti, sadece b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin de\u011fil, herkesin y\u00fcksek kaliteli ara\u015ft\u0131rma ve analiz yapabilmesini sa\u011flayarak verileri demokratikle\u015ftirmeyi hedefleyen ABD merkezli k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen bir kurulu\u015ftur. Common Crawl verilerine, verileri A\u00e7\u0131k Veri Sponsorluklar\u0131 program\u0131 kapsam\u0131nda sunucular\u0131nda tutan Amazon \u00fczerinden eri\u015filebilir. The Pile ise YZ dil sistemleri olu\u015fturmak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f a\u00e7\u0131k bir veri setidir. Wikipedia, YouTube altyaz\u0131lar\u0131 ve HackerNews web sitesi de dahil olmak \u00fczere 22 k\u00fc\u00e7\u00fck veri k\u00fcmesinin derlenmesiyle olu\u015fturulmu\u015ftur. AB merkezli topluluk The Eye, “eri\u015fim ve ara\u015ft\u0131rmay\u0131 demokratikle\u015ftirmeye y\u00f6nelik \u0131srarl\u0131 bir \u00e7abay\u0131 desteklemek i\u00e7in” veri setine ev sahipli\u011fi yap\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Fakat YZ modellerini e\u011fitmek ve kalibre etmek i\u00e7in kullan\u0131lan verilerin haz\u0131rlanmas\u0131 ve iyile\u015ftirilmesi, a\u00e7\u0131k bir veri setini indirmekten \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7tir. Pile ve CommonCrawl gibi veri setlerinin \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 ve yeniden kullan\u0131labilirli\u011fi, model e\u011fitiminin ve s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n\u0131n daha iyi de\u011ferlendirilmesi i\u00e7in yararl\u0131d\u0131r. Ancak e\u011fitimde kullanmadan \u00f6nce bunlar\u0131 d\u00fczenlemek i\u00e7in \u00f6nemli bir emek harcan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli YZ sistemleri se\u00e7ilmi\u015f, etiketlenmi\u015f, dikkatle d\u00fczenlenmi\u015f verilere ihtiya\u00e7 duyar. Bir di\u011fer deyi\u015fle, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte YZ olu\u015fturmak i\u00e7in insan eme\u011fine gerek var. B\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli YZ sistemleri olan \u00fcretken YZ sistemleri, insan taraf\u0131ndan \u00fcretilen geni\u015f bir metin, konu\u015fma ve\/veya g\u00f6r\u00fcnt\u00fc yelpazesi \u00fczerinde e\u011fitilmekte ve de\u011ferlendirilmektedir. Bir modeli, sald\u0131rgan veya tehlikeli materyalleri kopyalamadan insan benzeri \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 taklit edebilecek bi\u00e7imde \u015fekillendirmek ve modelin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n kabul edilebilir s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in yo\u011fun insan m\u00fcdahalesi gerekir.<\/p>\n\n\n\n Google’\u0131n Bard modeli, Accenture Plc ve Appen Ltd adl\u0131 d\u0131\u015f kaynak firmalar\u0131 taraf\u0131ndan i\u015fe al\u0131nan i\u015f\u00e7ilere dayan\u0131yor. OpenAI, GPT modelleri i\u00e7in Kenya’da Sama adl\u0131 d\u0131\u015f kaynak firmas\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla i\u015f\u00e7i kiral\u0131yor. \u0130\u015f\u00e7ilerin anlaml\u0131 bir destek olmaks\u0131z\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck \u00fccretler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda korkun\u00e7 metin ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri tekrar tekrar izlemeye ve okumaya zorlanmas\u0131 \u00e7e\u015fitli zararl\u0131 sonu\u00e7lara yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu emek s\u00fcre\u00e7lerindeki g\u00fcvencesizlik, zararlar ve s\u00f6m\u00fcrgeci dinamikler \u00e7o\u011fu zaman g\u00f6z ard\u0131 ediliyor. \u015eirketler \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda \u00f6nemli bir yere sahip bu emek s\u00fcre\u00e7leri hakk\u0131nda \u00e7ok az bilgi yay\u0131ml\u0131yorlar. Bildiklerimiz ise b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ara\u015ft\u0131rmac\u0131 gazetecili\u011fin ya da i\u015f\u00e7ilerin \u00f6rg\u00fctlenmesinin \u00fcr\u00fcn\u00fc. A\u00e7\u0131kl\u0131k, YZ sistemlerinin t\u00fcm emek s\u00fcre\u00e7lerinden a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 da i\u00e7erir mi?<\/p>\n\n\n\n Modeller, b\u00fcy\u00fck miktarda yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veri kullan\u0131larak e\u011fitilen ve belirli bir girdiye istatistiksel olarak olas\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcreten algoritmik sistemlerdir. E\u011fitilen YZ modeli, di\u011fer a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar gibi yeniden kullan\u0131m i\u00e7in yay\u0131mlanabilir. \u00d6nceden e\u011fitilmi\u015f bir YZ modelini yeniden kullanmak i\u00e7in temel e\u011fitim veya de\u011ferlendirme verilerine eri\u015fim gerekli de\u011fildir. Kendini a\u00e7\u0131k olarak etiketleyen bir\u00e7ok YZ sistemi asl\u0131nda bundan yararlan\u0131r. Widder vd’nin (2023) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi \u015firketler b\u00f6ylece anlaml\u0131 dok\u00fcmantasyon ve eri\u015fim sa\u011flamak yerine, belgelenmemi\u015f verileri devralan, a\u00e7\u0131klamal\u0131 RLHF (Reinforcement Learning with Human Feedback – \u0130nsan Geri Bildirimi ile Peki\u015ftirmeli \u00d6\u011frenme) e\u011fitim verilerini gizleyen ve bulgular\u0131n\u0131 nadiren yay\u0131nlayan kapal\u0131 modellerini sarmalar. Baz\u0131 \u015firketlerin i\u015f modeli ise a\u00e7\u0131k modellere API eri\u015fimi, \u00f6zel veriler \u00fczerinde model e\u011fitimi ve m\u00fc\u015fterilere \u00fccretli bir hizmet olarak g\u00fcvenlik ve teknik destek gibi ekstra \u00f6zellikler ve hizmetler i\u00e7in \u00fccret almaya dayan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n S\u00fcrekli artan model (ve veri ve hesaplama) \u00f6l\u00e7e\u011fi, YZ geli\u015ftirmedeki mevcut paradigmad\u0131r. Daha b\u00fcy\u00fck modeller daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve daha yo\u011fun kaynak gerektirir ve bu nedenle b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri d\u0131\u015f\u0131nda \u00fcretilmesi daha zordur. S\u0131f\u0131rdan in\u015fa edilen modellerde teknoloji \u015firketleri modeli bi\u00e7imlendiren kritik kararlar verirler. A\u00e7\u0131k YZ \u00f6rnekleri ise b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan modellere ince ayar yapma gibi hesaplama a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha az pahal\u0131 bir g\u00f6reve odaklan\u0131r. \u00d6nceden e\u011fitilmi\u015f bir model al\u0131n\u0131r ve belirli bir ba\u011flamda veya alanda kullan\u0131lmak \u00fczere ince ayarlar yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n ***<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ge\u00e7mi\u015fte oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de a\u00e7\u0131kl\u0131k, \u015firketler taraf\u0131ndan konumlar\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak ve g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in retorik bir dayanak olarak kullan\u0131l\u0131yor. A\u00e7\u0131k kaynak YZ’nin AB YZ Yasas\u0131 kapsam\u0131nda zorunlu k\u0131l\u0131nan d\u00fczenlemelerden muaf tutulup tutulmayaca\u011f\u0131 konusundaki tart\u0131\u015fmalar \u015firketlerin a\u00e7\u0131k kaynak YZ’ye bak\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131nda \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 veriyor. Avrupa Parlamentosunun taslak metni oylamas\u0131ndan \u00f6nce, bir grup kurulu\u015f AB’nin \u00f6nerdi\u011fi d\u00fczenlemenin a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 YZ geli\u015ftiricileri i\u00e7in \u00e7ok zahmetli olaca\u011f\u0131na dair endi\u015felerini dile getirdi. K\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen bir kurulu\u015f olan LAION (Large-scale Artificial Intelligence Open Network – B\u00fcy\u00fck \u00d6l\u00e7ekli Yapay Zeka A\u00e7\u0131k A\u011f\u0131) \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde yay\u0131mlanan a\u00e7\u0131k mektupta d\u00fczenleyici m\u00fcdahalenin inovasyonu bo\u011faca\u011f\u0131 iddia edildi. Kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 d\u00fczenleme gereklilikleri aras\u0131nda y\u00fcksek riskli ba\u011flamlarda konu\u015fland\u0131r\u0131lan sistemler i\u00e7in risk de\u011ferlendirmeleri yapma ve YZ modelleri taraf\u0131ndan \u00fcretilen otomatik karar vermenin yeterli dok\u00fcmantasyonunu ve izlenebilirli\u011fini sa\u011flama zorunluluklar\u0131 yer al\u0131yor. Google’\u0131n YZ Yasas\u0131 ile ilgili olarak AB’ye yapt\u0131\u011f\u0131 sunumda \u015firket, Yasan\u0131n “YZ ekosisteminde a\u00e7\u0131k i\u015fbirli\u011fi \u00fczerinde cayd\u0131r\u0131c\u0131 bir etkisi” olaca\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyor. Microsoft’un GitHub CEO’su, a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 YZ’nin “d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda ve Avrupa’da bir inovasyon bahar\u0131” yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Cisco, IBM ve Oracle’\u0131 da temsil eden bir end\u00fcstri ticaret grubu olan Business Software Alliance, yasaya uyumun Avrupa’da a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m ve YZ’nin geli\u015fimine zarar verece\u011fini iddia ediyor.<\/p>\n\n\n\n Fakat \u015furas\u0131 a\u00e7\u0131k ki, a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131mdan a\u00e7\u0131k YZ’ye, a\u00e7\u0131kl\u0131k \u015firketlerin geli\u015ftiricilerin ve yarat\u0131c\u0131lar\u0131n eme\u011fini sistematik olarak s\u00f6m\u00fcrebilmesini sa\u011fl\u0131yor. En b\u00fcy\u00fck \u015firketler, a\u00e7\u0131kl\u0131k s\u00f6ylemi alt\u0131nda altyap\u0131 ve ekosistem hakimiyetini devam ettiriyorlar. \u015eeffafl\u0131k, yeniden kullan\u0131labilirlik ve geni\u015fletilebilirlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan en ileri d\u00fczey a\u00e7\u0131k YZ sistemlerinde bile bu t\u00fcr olanaklar YZ’ye demokratik eri\u015fim ve anlaml\u0131 rekabet a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeterli de\u011fil. A\u00e7\u0131kl\u0131k tek ba\u015f\u0131nda YZ’deki g\u00f6zetim ve denetimi sorununu \u00e7\u00f6zm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n YZ sistemleri, sa\u011fl\u0131k, finans, e\u011fitim gibi kamusal etkiye sahip \u00e7ok say\u0131da hassas alana entegre ediliyor. Ticari \u00e7\u0131karlar\u0131n de\u011fil halk\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n bi\u00e7imlendirece\u011fi YZ ve di\u011fer sistemlerin in\u015fas\u0131na ihtiyac\u0131m\u0131z var. Bu nedenle, teknoloji tekellerinin tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 ve hakim oldu\u011fu teknolojiye anlaml\u0131 alternatifler yaratabilmek \u00f6nemli. Fakat umutlar\u0131m\u0131z\u0131 tek ba\u015f\u0131na a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 YZ’ye ba\u011flamak bizi bu d\u00fcnyaya g\u00f6t\u00fcrmeyecektir. Hatta a\u00e7\u0131k kaynak YZ, d\u00fczenleme gibi farkl\u0131 se\u00e7enekleri g\u00f6lgeledi\u011finden bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan i\u015fleri \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fc hale getirebilir.<\/p>\n\n\n\n Stallman, R. M. (2009). \u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, \u00f6zg\u00fcr toplum. \u00c7ev. \u00c7apkan, S., G\u00f6z\u00fckele\u015f, \u0130., Kalayc\u0131 TE, \u00d6z\u015far, \u00c7\u0130, Sar\u0131fak\u0131o\u011flu, B., Ankara: TMMOB Elektrik M\u00fchendisleri Odas\u0131 Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n\n\n\n Widder, D. G., West, S., & Whittaker, M. (2023). Open (For Business): Big Tech, Concentrated Power, and the Political Economy of Open AI. Concentrated Power, and the Political Economy of Open AI<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Richard Stallman’\u0131n 40 y\u0131l \u00f6nce, 27 Eyl\u00fcl 1983’te, g\u00f6nderdi\u011fi bir e-posta tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi. Stallman, e-posta’da GNU (Gnu’s Not Unix – GNU, Unix De\u011fildir) adl\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[82,70,490,13,3,392,20,298],"tags":[380,491,492,488],"class_list":["post-866","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cevre","category-emek","category-etik","category-fikri-mulkiyet","category-ozgur_yazilim","category-teknolojik_egemenlik","category-telif","category-yapay-zeka","tag-duzenleme","tag-llama","tag-llm","tag-openai"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/866","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=866"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/866\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":868,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/866\/revisions\/868"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=866"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=866"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=866"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}A\u00e7\u0131k Kaynak Yapay Zek\u00e2<\/h2>\n\n\n\n
\u00c7er\u00e7eveler<\/h2>\n\n\n\n
Hesaplama<\/h3>\n\n\n\n
Veri<\/h3>\n\n\n\n
Emek<\/h3>\n\n\n\n
Modeller<\/h3>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/strong><\/h3>\n\n\n\n