Nasreddin Hoca, evinin dam\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken a\u015fa\u011f\u0131ya d\u00fc\u015fer. Kom\u015fular\u0131 ba\u015f\u0131na toplan\u0131r ve hocay\u0131 soru ya\u011fmuruna tutarlar: ‘Hocam, nas\u0131l d\u00fc\u015ft\u00fcn, neden dikkat etmedin, k\u0131r\u0131k var m\u0131…’ Hoca, sorulardan bunal\u0131r ve kom\u015fular\u0131na aralar\u0131nda damdan d\u00fc\u015fen biri olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorar. ‘Yok’ yan\u0131t\u0131n\u0131 al\u0131nca da ‘\u00d6yleyse bo\u015funa konu\u015fmay\u0131n, benim halimden ancak damdan d\u00fc\u015fen anlar’, der.<\/p>\n\n\n\n
Asl\u0131nda g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131zda \u00e7o\u011fu zaman Nasreddin Hoca’y\u0131 takip ederiz. Sadece daha iyi anla\u015f\u0131lmak ve dertle\u015fmek i\u00e7in de\u011fil daha \u00f6nce bizimle benzer sorunlar\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f olanlar\u0131n deneyimlerine ve \u00f6nerilerine daha \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fimiz i\u00e7in yapar\u0131z bunu. \u00d6neri sistemleri ise bu kendili\u011finden e\u011filimimizi dijital d\u00fcnyaya ta\u015f\u0131rlar. Art\u0131k benzer deneyimleri ya\u015fam\u0131\u015f ki\u015fileri kendimiz aramay\u0131z. \u00d6neri sistemleri bunu otomatik olarak sa\u011flarlar. \u00c7evrimi\u00e7i d\u00fcnyada dola\u015f\u0131rken s\u00fcrekli \u00f6nerilerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131z. Video yay\u0131n\u0131 yapan platformlar izleyece\u011fimiz videolar\u0131 \u00f6nerir; m\u00fczik yay\u0131n\u0131 yapan platformlar ho\u015fumuza gidecek m\u00fczikler \u00f6nerir; sosyal medya platformlar\u0131 takip edebilece\u011fimiz ki\u015fileri \u00f6nerir ve be\u011fenebilece\u011fimiz i\u00e7erikleri \u00fcst s\u0131ralara ta\u015f\u0131r; al\u0131\u015fveri\u015f siteleri sat\u0131n alabilece\u011fimiz \u00fcr\u00fcnleri g\u00f6sterir… \u00d6neri sistemleri, dijital d\u00fcnyan\u0131n olmazsa olmaz\u0131d\u0131r. Bizi ger\u00e7ekten arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylere y\u00f6nlendirmeyi vadederler ve etkili \u00f6nerilerde bulunarak, enformasyon denizinde bo\u011fulmam\u0131z\u0131 engellerler.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\u00d6neri sistemleri, \u00e7evrimi\u00e7i d\u00fcnyada yolumuzu bulmam\u0131za ve karar vermemize yard\u0131mc\u0131 olmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015flard\u0131r. Temel g\u00f6revlerinden biri enformasyon y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda iyi<\/strong> \u00f6geleri bulmakt\u0131r (Herlocker et al., 2004). Bartmann (2023) iyi s\u0131fat\u0131n\u0131 aldat\u0131c\u0131 derecede basit bulur. \u0130yi \u00f6ge nedir? Kim i\u00e7in iyidir? \u00d6neri sistemini kullananlar, \u00f6neri sisteminin sahipleri veya \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflar? \u00d6rne\u011fin, e-ticarette iyi bir \u00fcr\u00fcn \u00f6nerisi basit\u00e7e bir sat\u0131n alma ile sonu\u00e7lanan \u00f6neri midir? Do\u011fal olarak kullan\u0131c\u0131 bir \u00f6nerinin iyi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmezse \u00f6nerilen \u00fcr\u00fcn\u00fc almaz. Ancak sat\u0131\u015flarla iyi \u00f6nerilerin her zaman \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyemeyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcketicilerin \u00f6neri sistemleri taraf\u0131ndan ger\u00e7ekte ihtiya\u00e7lar\u0131 olmayan \u015feyleri sat\u0131n almaya y\u00f6nlendirilmesi s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir durumdur.<\/p>\n\n\n\n T\u0131klama oranlar\u0131nda da benzer bir \u00e7eli\u015fkiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r\u0131z. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kendilerine \u00f6nerilen ba\u011flant\u0131lara t\u0131klamas\u0131, kullan\u0131c\u0131ya ilgili ve arzu etti\u011fi i\u00e7eri\u011fin sunulmas\u0131n\u0131n bir sonucu olabilir. Peki iyi bir \u00f6neri \u00f6rne\u011fi te\u015fkil eder mi? Kullan\u0131c\u0131lar\u0131 belirli ba\u011flant\u0131lara t\u0131klatmay\u0131 hedefleyen \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemler vard\u0131r. Bunlar ilk ba\u015fta zarars\u0131z g\u00f6r\u00fcnebilir. Ama t\u0131klama tuzaklar\u0131 veya kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bir platformda olabildi\u011fince zaman ge\u00e7irmesini hedefleyen stratejiler “filtre balonlar\u0131” (kullan\u0131c\u0131lar\u0131n sadece ilgi alan\u0131na giren ve kendilerini rahats\u0131z etmeyen i\u00e7eriklerle kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131 anlatan bir kavram) ve “yank\u0131 odalar\u0131” (sosyal medyada kullan\u0131c\u0131lar\u0131n yaln\u0131z kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerine yak\u0131n payla\u015f\u0131mlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerle kar\u015f\u0131la\u015fman\u0131n ise pek m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 ortamlar) gibi daha b\u00fcy\u00fck sorunlara neden olabilir (age).<\/p>\n\n\n\n Bir \u015feyi \u00f6nermek her zaman bir n\u00fcfuz elde etme giri\u015fimidir. Fakat bu giri\u015fim her zaman manip\u00fcle etmeyi veya di\u011ferinin \u00f6zerkli\u011fini \u00e7i\u011fnemeyi i\u00e7ermez. Zihinsel yetilerimizin kapasitesi s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu nedenle, enformasyonun s\u0131ralanmas\u0131 veya filtrelenmesi bir zorunluluktur. Platformlardaki algoritmalar, neyi, hangi s\u0131rada g\u00f6sterecekleri konusunda bir se\u00e7im yaparlar. G\u00fcndelik hayatta kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u00e7ok \u015fey, kendili\u011finden de\u011fil, ba\u015fkalar\u0131 o bi\u00e7imde olmas\u0131 i\u00e7in karar verdi\u011fi (filtreledi\u011fi) i\u00e7in \u00f6yledir. \u00d6rne\u011fin marketler veya d\u00fckkanlar; hangi mallar\u0131 satacaklar\u0131na, bunlar\u0131 nereye ve nas\u0131l yerle\u015ftireceklerine, \u00f6ne \u00e7\u0131karacaklar\u0131 \u00fcr\u00fcnlere karar verirler. Bu kararlar, se\u00e7eneklerimizi ve onlar\u0131 nas\u0131l alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 belirler. Dolay\u0131s\u0131yla dijital platformlar\u0131n hangi se\u00e7enekleri sunaca\u011f\u0131na ve hangilerini \u00f6ne \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131na karar verirken algoritmalardan yararlanmas\u0131, platformlar\u0131n kullan\u0131c\u0131lar \u00fczerindeki etkisini do\u011frudan manip\u00fclatif hale getirmez.<\/p>\n\n\n\n Platformlar, \u00e7o\u011funlukla ticari kurulu\u015flard\u0131r. Platform sahipleri sunduklar\u0131 ve \u00f6ne \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 konularda veya \u00fcr\u00fcnlerde serbesttir. Ticari platformlar\u0131n kararlar\u0131n\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak maddi \u00e7\u0131karlar belirler. \u00dcstelik platformun ticari \u00e7\u0131karlar\u0131yla kullan\u0131c\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 bir zorunluluk de\u011fildir. Kullan\u0131c\u0131n\u0131n platformla etkile\u015fimi sonucunda hem platform sahiplerinin hem de kullan\u0131c\u0131lar\u0131n iyili\u011fi ger\u00e7ekle\u015febilir. Ancak \u00f6neren ve \u00f6nerilen aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi her seferinde dikkatle ele almak gerekiyor. \u00d6nerilen ki\u015fi, \u00f6nerilerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layaca\u011f\u0131 veya kendisine keyif verece\u011fi beklentisi i\u00e7indedir. Ayr\u0131ca \u00f6nerenin \u00f6nerisini, \u00f6nerilen \u00fcr\u00fcne ve onun belirli \u00f6zelliklerine dayand\u0131rmas\u0131 beklenir. Baz\u0131 durumlarda, \u00f6nerenin, \u00f6nerilenin \u00f6zel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 veya zevkini dikkate almas\u0131 da beklenir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neren ve \u00f6nerilen aras\u0131ndaki ili\u015fki basit\u00e7e b\u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bir platformda bir \u015fey arad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ve bir sonu\u00e7 listesi ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda genellikle s\u0131ralaman\u0131n baz\u0131 kriterlere g\u00f6re belirlendi\u011fini ve listenin en \u00fcst\u00fcnde yer alan sonu\u00e7lar\u0131n \u00f6zellikle alakal\u0131 olduklar\u0131 i\u00e7in orada oldu\u011funu bekleriz. Ancak platformun belirli \u00fcr\u00fcnleri sergilemek, \u00f6nermek ve \u00f6neri sistemlerini buna g\u00f6re programlamak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli nedenleri olabilir. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 \u00fcr\u00fcnleri di\u011ferlerinden daha fazla satmak isteyebilirler, daha iyi bir s\u0131ralama kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda para alm\u0131\u015f olabilirler veya kullan\u0131c\u0131n\u0131n ortalama fiyat\u0131 kolayca kabul etmesini sa\u011flamak i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 fiyatl\u0131 \u00fcr\u00fcnleri sergileyebilirler. \u00d6neriler, kullan\u0131c\u0131n\u0131n belirli bir durumda makul olarak kar\u015f\u0131layaca\u011f\u0131 fakt\u00f6rlerden ba\u015fka fakt\u00f6rler taraf\u0131ndan belirleniyorsa \u00f6neren ve \u00f6nerilen aras\u0131ndaki ili\u015fkinin yan\u0131lt\u0131c\u0131 veya manip\u00fclatif olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemlerinde kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz sorunlar\u0131 ikiye ay\u0131rabiliriz. Birincisi, bir \u00f6neri sisteminin manip\u00fclatif bir araca d\u00f6nme potansiyelidir. \u0130kincisi ise yapay \u00f6\u011frenmeye dayal\u0131 \u00f6neri sistemlerinin kendi yap\u0131sal s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131ndan kaynakl\u0131 sorunlard\u0131r. Birinci kategorideki sorunlar, \u00f6neri sistemleri platform sahiplerinin elinde toplum m\u00fchendisli\u011finin bir arac\u0131 haline gelmesine neden olabilir. \u0130kinci kategorideki sorunlar ise bu sistemlerin her zaman beklendi\u011fi gibi \u00e7al\u0131\u015fmamas\u0131 ile ilgilidir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri, \u00e7o\u011funlukla yapay \u00f6\u011frenme tekniklerine dayal\u0131 algoritmalard\u0131r ve \u00f6neriler, kullan\u0131c\u0131n\u0131n veya benzer d\u00fc\u015f\u00fcnen di\u011fer kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ge\u00e7mi\u015f se\u00e7imlerine veya ki\u015fisel bilgilerine dayan\u0131r. \u00d6neri sistemlerinde, i\u00e7erik tabanl\u0131 ve i\u015fbirlik\u00e7i filtreleme ad\u0131 verilen iki temel yakla\u015f\u0131m vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u00e7erik tabanl\u0131 \u00f6neri sistemleri, se\u00e7enekleri belirli \u00f6zellikleri payla\u015fan \u00f6gelere g\u00f6re filtreler. Bunun i\u00e7in kullan\u0131c\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki dijital ayak izlerinden yararlan\u0131l\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir \u00f6neri sisteminin benzer \u00f6geleri \u00f6nerebilmesi i\u00e7in kullan\u0131c\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fte be\u011fendi\u011fi \u00f6geler gibi baz\u0131 referans noktalar\u0131na ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Belirli bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn iyi oldu\u011funa karar verirsem, bu karar genellikle \u00fcr\u00fcn\u00fcn sahip oldu\u011fu belirli \u00f6zelliklere dayan\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6z konusu \u00f6zelliklere sahip benzer \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in de ayn\u0131 de\u011ferlendirmeyi yapma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131m y\u00fcksektir.<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fbirli\u011fine dayal\u0131 filtreleme y\u00f6ntemleri, birden fazla kullan\u0131c\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015f kararlar\u0131na ve derecelendirmelerine g\u00f6re \u00f6neriler olu\u015fturmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fbirlik\u00e7i filtreleme, yaln\u0131zca kullan\u0131c\u0131lar\u0131n al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemleyerek bilgi toplama avantaj\u0131na sahiptir. Veri, kritik \u00f6nemdedir. Etkile\u015fim verileri azsa veya kullan\u0131c\u0131 bir platforma yeni \u00fcye olmu\u015fsa \u00f6neri sisteminin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 daha zay\u0131f olacakt\u0131r. \u0130\u00e7erik tabanl\u0131 y\u00f6ntemlerde ise kullan\u0131c\u0131lar\u0131n tercihlerine ayak uydurmak ve takdir edilen \u00e7\u00f6z\u00fcmler sunmak i\u00e7in tutarl\u0131 bir yeni \u00f6ge (\u00f6rne\u011fin \u015fark\u0131lar, haberler, videolar) ak\u0131\u015f\u0131 gerekir. Bir di\u011fer deyi\u015fle, i\u00e7erik tabanl\u0131 ve i\u015fbirli\u011fine dayal\u0131 y\u00f6ntemlerin farkl\u0131 dezavantajlar\u0131 vard\u0131r. Bu nedenle, Netflix ve Amazon gibi \u015firketler her iki y\u00f6ntemin zay\u0131fl\u0131klar\u0131n\u0131 gidermeyi hedefleyen hibrit y\u00f6ntemlere ba\u015fvururlar.<\/p>\n\n\n\n Etkile\u015fim veya \u00f6ge say\u0131s\u0131n\u0131n az olmas\u0131 nedeniyle hem i\u015fbirlik\u00e7i filtrelemenin hem de i\u00e7eri\u011fe dayal\u0131 y\u00f6ntemlerin yetersiz olaca\u011f\u0131 durumlarda bilgiye dayal\u0131 y\u00f6ntemler uygulan\u0131r. Bilgiye dayal\u0131 \u00f6neri sistemleri, kullan\u0131c\u0131lar taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131k\u00e7a sa\u011flanan ve sistem taraf\u0131ndan do\u011frudan sorulan bilgilere dayan\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir kiralama web sitesi, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bir m\u00fclk\u00fcn maksimum fiyat\u0131 veya minimum boyutu hakk\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 bilgilere dayanarak \u00f6neriler sunabilir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zetle, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00f6neri sistemlerinin g\u00fcc\u00fc e\u011fitimleri i\u00e7in kullan\u0131lan veri setlerine dayan\u0131r. Ama \u00f6neri sistemlerinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n temelinde de veri vard\u0131r!<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri, de\u011ferlendirme standartlar\u0131m\u0131z\u0131n olu\u015fumunda giderek daha kritik bir rol \u00fcstleniyor. Haberleri s\u0131ralarken asl\u0131nda baz\u0131 haberleri \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131yor ve di\u011ferlerinin okunma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131yorlar; izleyebilece\u011fimizi filmleri se\u00e7ip baz\u0131lar\u0131na daha \u00fcst s\u0131ralarda yer verdiklerinde s\u0131ralama ho\u015fumuza gittiyse listenin alt\u0131na hi\u00e7 bakm\u0131yoruz; hangi ki\u015filerin daha iyi \u00e7al\u0131\u015fan olabilece\u011fi hakk\u0131nda \u00f6neriler ve s\u0131ralamalar yapt\u0131klar\u0131nda baz\u0131lar\u0131na yeni olanaklar sa\u011flarken baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc kesiyorlar. K\u0131saca yaln\u0131z d\u00fcnyay\u0131 nas\u0131l g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc de\u011fil, bizzat d\u00fcnyay\u0131 \u015fekillendiriyorlar. Bu \u015fekillendirme s\u00fcrecinde \u00f6neri sistemlerinin yararland\u0131\u011f\u0131 veri setlerinin kritik bir yeri var. Ancak \u00f6neri sistemlerinde algoritmalar\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131 bozacak g\u00fc\u00e7ler de \u00e7o\u011funlukla veri ile ilgili. Robbins (2023) bu g\u00fc\u00e7leri d\u00f6rt ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n Ki\u015fisel etik ve estetik standartlar\u0131m\u0131z gibi toplumsal standartlar da zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fir. Ancak \u00f6neri sistemleri bir ad\u0131m geriden gelir ve ge\u00e7mi\u015f de\u011ferlendirme standartlar\u0131n\u0131n iyi oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 \u00fczerine in\u015fa edilir.<\/p>\n\n\n\n Amazon’un bir s\u00fcre i\u015f al\u0131m s\u00fcre\u00e7lerinde kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6neri sistemi, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131labilecek sorunlar\u0131n tipik bir \u00f6rne\u011fidir. Amazon’un \u00f6neri sistemi i\u015fe al\u0131mlarda kimin iyi bir \u00e7al\u0131\u015fan olaca\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirebilmek i\u00e7in ge\u00e7mi\u015f de\u011ferlendirme standartlar\u0131ndan yararlan\u0131yordu. Fakat k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, ge\u00e7mi\u015f de\u011ferlendirme standartlar\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek pozisyonlar i\u00e7in erkeklerin kad\u0131nlardan daha iyi \u00e7al\u0131\u015fanlar oldu\u011fu fikrine e\u011filimli oldu\u011fu fark edildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc sistem, e\u011fitim s\u00fcrecinde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak erkek adaylar\u0131n \u00f6zge\u00e7mi\u015fleriyle e\u011fitilmi\u015fti ve bunun sonucunda erkekleri daha tercih edilebilir adaylar olarak de\u011ferlendiriyordu.<\/p>\n\n\n\n Bug\u00fcn iyi ve kabul edilebilir olan baz\u0131 de\u011ferlendirme standartlar\u0131n\u0131n gelecekte iyi olmaya devam etmeyebilece\u011fini dikkate almak gerekiyor. Ge\u00e7mi\u015fte belirli bir rol i\u00e7in iyi bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 olu\u015fturan profil ve karakter gelecekte iyi bir \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 olu\u015fturan profil ve karakterden farkl\u0131 olabilir.<\/p>\n\n\n\n Veri, her zaman ge\u00e7mi\u015fe aittir ve art\u0131k ge\u00e7ersizle\u015fmi\u015f standartlar i\u00e7ermesi ola\u011fand\u0131r. Fakat standartlar\u0131n zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015febilece\u011fi bilgisi, algoritmalar\u0131n hangi ba\u011flamlarda faydal\u0131 olabilece\u011fini ve kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fimiz tuzaklar\u0131 sorgulamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemlerini e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan veriler makine taraf\u0131ndan okunabilir veriler olmal\u0131d\u0131r. Bu da ya makine taraf\u0131ndan okunamayan bilgilerin d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131lmas\u0131 ya da makine taraf\u0131ndan okunamayan bilgilerin makine taraf\u0131ndan okunabilen bilgilere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi gerekti\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n Makine taraf\u0131ndan okunamayan bilgilerin d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131lmas\u0131, de\u011ferlendirmemize katk\u0131da bulunabilecek bir\u00e7ok bilgiyi \u00f6nemsizle\u015ftirecektir. \u00d6rne\u011fin, i\u015f ba\u015fvurular\u0131 de\u011ferlendirilirken ki\u015finin \u00e7al\u0131\u015fmaya iki y\u0131l ara vermi\u015f olmas\u0131 bir olumsuzluk olarak de\u011ferlendirilir. Fakat bu aran\u0131n nedeni nedir? \u00d6rne\u011fin, ki\u015fi hasta bir yak\u0131n\u0131na bakmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaya ara vermi\u015f olabilir. Ancak bu gibi bilgiler algoritmaya kat\u0131lamad\u0131\u011f\u0131nda dolayl\u0131 olarak \u00f6nemsiz kabul edilir. Bunun sonucunda ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullara sahip insanlar olumsuz etkilenirken normal ya\u015faml\u0131 insanlar ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 hale gelir.<\/p>\n\n\n\n Makine taraf\u0131ndan okunamayan bilgilerin makine taraf\u0131ndan okunabilir hale getirildi\u011fi iddia edildi\u011finde i\u015fler daha da k\u00f6t\u00fcle\u015fir. \u00d6rne\u011fin, duygu tespiti, yalan tespiti, a\u011fr\u0131 tespiti vb. hedefler i\u00e7in genellikle video veya g\u00f6r\u00fcnt\u00fc verileri analiz edilir; insanlar\u0131n y\u00fcz ifadelerinden \u00e7\u0131kar\u0131mlar yap\u0131l\u0131r. Bu gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bilimsel temelleri hakk\u0131nda ciddi \u015f\u00fcpheler vard\u0131r. Robbins’in (2023) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi duygular ve karakter \u00f6zellikleri gibi hesaplanamayan bilgileri hesaplanabilir bilgilere indirgemeye \u00e7al\u0131\u015fmak bug\u00fcne kadar m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Ama bu m\u00fcmk\u00fcnm\u00fc\u015f gibi hareket edilmesi ve de\u011ferlendirmelerin buna g\u00f6re yap\u0131lmas\u0131 yeni sorunlar do\u011furuyor.<\/p>\n\n\n\n Yapay \u00f6\u011frenme taraf\u0131ndan desteklenen \u00f6neri sistemleri i\u00e7in bir hedef gereklidir. Bir sosyal medya ak\u0131\u015f\u0131 bir g\u00f6nderiyi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131z\u0131n en \u00fcst\u00fcne yerle\u015ftirerek \u00f6nerdi\u011finde ama\u00e7 kullan\u0131c\u0131n\u0131n bu g\u00f6nderiye t\u0131klamas\u0131n\u0131, yeniden payla\u015fmas\u0131n\u0131, yan\u0131tlamas\u0131n\u0131 vb. sa\u011flamak olabilir. E\u011fer bir \u00f6neri sizin sisteme etkile\u015fiminizi art\u0131r\u0131yorsa o zaman \u00f6nerilen \u015fey sizin i\u00e7in iyidir.<\/p>\n\n\n\n Ama bir algoritma bana patates k\u0131zartmas\u0131 \u00f6neriyorsa ve ben de ona t\u0131klay\u0131p sipari\u015f veriyorsam algoritman\u0131n benim i\u00e7in iyi olan\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilir miyiz? Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in iyi olan patates k\u0131zartmas\u0131 gibi yemeklerden ka\u00e7\u0131nmakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin haber ak\u0131\u015f\u0131nda, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n i\u00e7erikle etkile\u015fimini art\u0131rmay\u0131 hedefleyen bir yapay \u00f6\u011frenme algoritmas\u0131 kullan\u0131c\u0131n\u0131n haberle etkile\u015fiminin iyi oldu\u011funu varsayar. Ama ayn\u0131 soruyu tekrar sormak gerekir: Kim i\u00e7in iyidir? Yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmak i\u00e7in yaz\u0131lan ve insanlara d\u00fcnyada olup bitenler hakk\u0131nda yanl\u0131\u015f bir izlenim veren haberler ve komplo teorileri daha ilgi \u00e7ekici olabilir. Kullan\u0131c\u0131, bu gibi i\u00e7eriklerle me\u015fgul edilmesi kendisi veya toplum i\u00e7in iyi olabilir mi?<\/p>\n\n\n\n \u0130\u015fe al\u0131m i\u00e7in kullan\u0131lan \u00f6neri sistemlerine bakal\u0131m. En \u00e7ok \u00f6nerilen adaylar i\u015fe al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda algoritma ba\u015far\u0131l\u0131 olur. Ancak d\u00f6ng\u00fcsel bir durum ortaya \u00e7\u0131kar. Sistemin t\u00fcm amac\u0131 iyi adaylar \u00f6nermektir; ancak ‘iyi’ sadece aday\u0131n i\u015fe al\u0131n\u0131p al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr. \u015eirket iyi adaylar\u0131 i\u015fe almak ister. Ancak \u015firket, kimi i\u015fe al\u0131rlarsa als\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 ki\u015fi ‘iyi’ olarak kabul edilecektir.<\/p>\n\n\n\n De\u011ferlendirme ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lan \u00f6neri sistemleri, etkile\u015fim veya t\u0131klama gibi basit hedeflere y\u00f6neltildi\u011finde bizim i\u00e7in ger\u00e7ekten iyi olan \u015feylerden uzakla\u015fabilirler. Platformlar, algoritmalar\u0131n\u0131n hedeflerinin iyilikle hi\u00e7bir ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve tek hedeflerinin reklam satabilmek oldu\u011funu ve bunun i\u00e7in de daha fazla etkile\u015fime ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirler. Fakat i\u015fe ba\u015fvuran adaylar\u0131n filtrelenmesi ve s\u0131ralanmas\u0131, h\u00fck\u00fcm giymi\u015f su\u00e7lular i\u00e7in \u015fartl\u0131 tahliyenin de\u011ferlendirilmesi, hangi haberlerin \u00f6ne \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 ciddi toplumsal sonu\u00e7lar\u0131 olan ve sorumluluk isteyen kararlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri \u00e7e\u015fitli kararlar verir fakat bir kara kutu gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. \u00c7\u0131kt\u0131lar\u0131n\u0131n gerek\u00e7esini anlamak m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir. Bu, yapay \u00f6\u011frenmenin en b\u00fcy\u00fck sorunu olarak g\u00f6sterilse de ayn\u0131 zamanda onun g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kayna\u011f\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc sistemi insanlar taraf\u0131ndan ifade edilebilen nedenlerle s\u0131n\u0131rlamam\u0131\u015f oluruz. Algoritmalar bizim anlamam\u0131z\u0131n olanaks\u0131z oldu\u011fu \u00f6r\u00fcnt\u00fclere ve d\u00fc\u015f\u00fcncelere eri\u015febilirler. Kendimizi uzman sistemlerde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, makineleri insanlar\u0131n ifade edebilece\u011fi nedenlerle s\u0131n\u0131rland\u0131rsayd\u0131k yapay zekada bug\u00fcn ya\u015fanan at\u0131l\u0131mlar ger\u00e7ekle\u015femeyecekti.<\/p>\n\n\n\n Ama yapay \u00f6\u011frenme sistemlerinin at\u0131l\u0131mlar\u0131, verilen kararlarda nedenlerin \u00f6nemsiz oldu\u011fu anlam\u0131na gelir mi? \u00d6rne\u011fin, bir sistemin bir i\u015f ba\u015fvurusunu olumlu bulup di\u011ferini elemesinin nedenleri \u00f6nemlidir. Bir ki\u015finin di\u011ferine tercih edilmesini hakl\u0131 \u00e7\u0131karan nedenler nelerdir? Mevcut sistemde i\u015fe al\u0131mlar nepotizme, cinsiyet\u00e7ili\u011fe veya \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011fa dayan\u0131yorsa buna kar\u015f\u0131 m\u00fccadele edilir. Ama bir yapay \u00f6\u011frenme algoritmas\u0131n\u0131n kararlar\u0131n\u0131 neye g\u00f6re de\u011ferlendirmek gerekir?<\/p>\n\n\n\n Son y\u0131llarda, yapay \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klanabilir yapmak i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar var. Baz\u0131 ba\u015far\u0131lar elde edilmi\u015f olsa da, belirli bir \u00e7\u0131kt\u0131y\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karan nedenleri bilmekten h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok uza\u011f\u0131z. Bu nedenle Robbins (2023), nedenlerin \u00f6nemli\u011fi oldu\u011fu durumlarda yapay \u00f6\u011frenme temelli \u00f6neri sistemlerini hi\u00e7 kullanmamay\u0131 \u00f6neriyor.<\/p>\n\n\n\n Yapay \u00f6\u011frenme temelli \u00f6neri sistemlerinin yap\u0131sal s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 var. Fakat bu sistemler yayg\u0131n bi\u00e7imde kullan\u0131l\u0131yorlar. Eksikliklerini ve zay\u0131fl\u0131klar\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131rsak bu sistemlerin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n do\u011furdu\u011fu sonu\u00e7lar; insanlar\u0131n irade ve de\u011ferlerinin olu\u015fumunu nas\u0131l etkiledikleri \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken konulard\u0131r. \u00d6zerklik terimini, bireylerin hukuki ili\u015fkilerini kendi iradelerine g\u00f6re \u015fekillendirme hakk\u0131 olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00f6neri sistemlerinin hem bireysel \u00f6zerkli\u011fi art\u0131ran hem de k\u0131s\u0131tlayan y\u00f6nleri oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir yandan \u00f6neri sistemleri, insanlar\u0131n h\u0131zl\u0131 karar vermesini kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor ve zaman\u0131 kendi belirledikleri \u015fekillerde kullan\u0131labilme olanaklar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131rken \u00f6zerkliklerini de art\u0131r\u0131yor. Fakat di\u011fer yandan insanlar\u0131n se\u00e7imlerinin \u00e7e\u015fitlili\u011fini ve de\u011fi\u015fkenli\u011fini belirli standartlara hapsederek \u00f6zerkliklerine zarar veriyor. \u0130lk durum \u00f6neri sistemlerinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7arken son y\u0131llarda \u00f6neri sistemlerinden kaynakl\u0131 sorunlar\u0131n daha belirgin oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n\n\n\n Bonicalzi, De Caro ve Giovanola (2023) \u00f6neri sistemlerinin \u00f6zerkli\u011fe etkisini \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k etraf\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri basit\u00e7e \u00fcr\u00fcn \u00f6nermez. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n savunmalar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde atlatarak onlar\u0131 ikna ve manip\u00fcle etmeye de \u00e7al\u0131\u015fabilir. Hatta kand\u0131r\u0131r ve zorlar, b\u00f6ylece sonraki davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir \u00e7\u0131kt\u0131ya do\u011fru y\u00f6nlendirir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri kullan\u0131c\u0131lar\u0131, onlar\u0131n a\u00e7\u0131k sorgular\u0131na dayanmas\u0131 gerekmeyen \u00f6nerilerle ikna edebilir. Fakat \u00f6neri sistemlerinin bu \u015fekilde \u00f6neriler sunmas\u0131 kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6zerkli\u011finin tehdit alt\u0131nda oldu\u011fu veya kullan\u0131c\u0131lar\u0131 manip\u00fcle edildi\u011fi anlam\u0131na gelmez. Tam tersine \u00f6neri sistemi, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da se\u00e7ene\u011fe odaklanarak enerjilerini daha verimli harcamas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemlerindeki temel sorun bu sistemlerin sadece \u00f6nerilerde bulunmakla kalmay\u0131p kullan\u0131c\u0131lar\u0131n zamanlar\u0131 veya bili\u015fsel kaynaklar\u0131 yeterli olsayd\u0131 onaylamayacaklar\u0131 veya onaylad\u0131klar\u0131nda pi\u015fman olacaklar\u0131 kararlar\u0131 vermeye ikna edebilmesidir. \u00d6zerkli\u011fe y\u00f6nelik tehditler, \u00f6neri sistemlerinin ortak ve hatta ki\u015fiye \u00f6zg\u00fc bili\u015fsel zay\u0131fl\u0131klar\u0131 istismar ederek gizli manip\u00fclasyon veya aldatma tekniklerini kullanmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kar. Baz\u0131 tasar\u0131msal tercihlerle kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bilin\u00e7li se\u00e7imler yapmas\u0131n\u0131 engelleyen y\u00f6ntemlerden yararlan\u0131l\u0131r ve insanlar\u0131n neyi, nas\u0131l yapt\u0131klar\u0131 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnme yetileri alt edilir. Bunu s\u0131k s\u0131k bir sosyal medya platformunda saatler harcad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda veya ihtiyac\u0131m\u0131z olmayan bir \u015feyi sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda deneyimleriz.<\/p>\n\n\n\n Bireysel ve sosyal kimli\u011fimiz zaman i\u00e7inde ve \u00e7oklu \u00f6\u011frenme deneyimleri yoluyla in\u015fa edilir. \u00d6zellikle gen\u00e7 ya\u015ftaki kullan\u0131c\u0131lar\u0131n zaman ve bili\u015fsel kaynaklar\u0131, dikkatlerini a\u015f\u0131r\u0131 derecede \u00e7ekmek i\u00e7in \u00f6zel olarak haz\u0131rlanm\u0131\u015f i\u00e7eriklerin sunulmas\u0131yla t\u00fcketildi\u011finde sorunlar ortaya \u00e7\u0131kabilir. Yukar\u0131da belirtti\u011fim gibi \u00f6neri sistemleri, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n yayg\u0131n bili\u015fsel eksikliklerinden yararlan\u0131r ve sistematik bi\u00e7imde, onlar\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 yerine \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraflar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 yans\u0131tan se\u00e7eneklere do\u011fru y\u00f6nlendirir. \u0130nsanlar\u0131n zihinsel enerjisinin emen i\u00e7eriklere uzun s\u00fcre maruz kalmak, insanlar\u0131 (\u00f6zellikle de gen\u00e7leri!) sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir zihinsel ve sosyal ya\u015fam i\u00e7in gereken zamandan ve bili\u015fsel kaynaklardan mahrum b\u0131rakabilir. Bu nedenle, insanlar\u0131n bili\u015fsel kaynaklar\u0131n\u0131n t\u00fckenmesini \u00f6nlemek, ki\u015fisel ve sosyal geli\u015fimlerini desteklemek i\u00e7in, yaln\u0131zca kullan\u0131c\u0131lar\u0131n e\u011filimlerine (bias) de\u011fil, ger\u00e7ek ihtiya\u00e7lar\u0131na da yan\u0131t verebilen algoritmalar kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri, insanlar\u0131n bilgi edinme ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcncenin geli\u015fimine zarar verebilir. \u0130nsan\u0131n kendini rasyonel bir \u015fekilde y\u00f6netme ve sosyal \u00e7evreyi y\u00f6nlendirme yetene\u011fi, \u00f6zerkli\u011finin temelidir. Bu yetene\u011fini geli\u015ftirme ve ifade etme, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bilgi edinme s\u00fcre\u00e7leri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir. Takip etti\u011fimiz haberler veya edindi\u011fimiz bilgilerin, ba\u015fvurdu\u011fumuz \u00e7e\u015fitli medya kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan nas\u0131l organize edildi\u011fi bu bilgi edinme s\u00fcre\u00e7lerinde temel bir rol oynar. Bu s\u00fcre\u00e7lerde ya\u015fanan aksakl\u0131klar, bilgiyi ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi olumsuz etkiler.<\/p>\n\n\n\n Birinci olumsuzluk, \u00e7evrimi\u00e7i mecralar\u0131n ve \u00f6zellikle de sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n, geleneksel medyan\u0131n genellikle tabi oldu\u011fu kontrollerden kolayca ka\u00e7\u0131nmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Sosyal medya platformlar\u0131, yan\u0131lt\u0131c\u0131 ya da tamamen yanl\u0131\u015f i\u00e7erik ak\u0131\u015flar\u0131 sa\u011flayabildikleri i\u00e7in yanl\u0131\u015f bilgi, yalan haber ve yar\u0131m yamalak teorilerin yay\u0131lmas\u0131yla ili\u015fkilendirilmekte. \u00c7evrimi\u00e7i mecralarda kullan\u0131lan \u00f6neri sistemleri, hedef kitle i\u00e7in \u00f6zellikle cazip ve \u00e7ekici olan davran\u0131\u015flar\u0131 te\u015fvik ederek yalan haberlerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Pandemi d\u00f6neminde oldu\u011fu gibi komplo teorileri uzmanlar\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilir.<\/p>\n\n\n\n \u0130kincisi olumsuzluk ise benzer ve yinelenen \u00f6nerilerin, insanlar\u0131n farkl\u0131 i\u00e7eriklere eri\u015fim f\u0131rsat\u0131n\u0131 dolayl\u0131 olarak (\u00f6rne\u011fin baz\u0131 se\u00e7enekleri daha alt s\u0131ralarda g\u00f6stererek) ortadan kald\u0131rmas\u0131. B\u00f6ylece kapal\u0131 kullan\u0131c\u0131 k\u00fcmeleri i\u00e7inde giderek standartla\u015fan ve homojen hale gelen davran\u0131\u015flar te\u015fvik edilir. Ara\u015ft\u0131rmalar, standartla\u015ft\u0131rma ve homojenle\u015ftirmenin hem psikolojik hem de algoritmik \u00f6n yarg\u0131lar taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermekte. Psikolojik a\u00e7\u0131dan de\u011ferlendirildi\u011finde, kullan\u0131c\u0131lar, algoritmalar taraf\u0131ndan \u00f6nerilen haberlerin d\u0131\u015f ger\u00e7ekli\u011fin sad\u0131k bir modelini olu\u015fturdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Otomatikle\u015ftirilmi\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin, insan temelli \u00e7\u0131kt\u0131lardan daha do\u011fru oldu\u011funu varsayarlar. Algoritmik a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise \u00f6neri sistemlerinin zaten pop\u00fcler olan \u00f6geleri giderek daha fazla tan\u0131tma e\u011filiminde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n K\u0131saca \u00f6neri sistemleri bilgi ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnceyi iki yolla etkiler. Bir yandan komplo teorileri ve yalan haberler gibi standart d\u0131\u015f\u0131 i\u00e7eriklerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 te\u015fvik eder, di\u011fer yandan standartla\u015fman\u0131n a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131 filtre balonlar\u0131 ve yank\u0131 odalar\u0131na hapsolma sorunlar\u0131na neden olur.<\/p>\n\n\n\n ***<\/p>\n\n\n\n \u00d6neri sistemleri, dijital d\u00fcnyada devasa enformasyon ak\u0131\u015f\u0131 ile ba\u015fa \u00e7\u0131kmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olan ara\u00e7lar. Fakat bu sistemleri kullan\u0131rken s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n ve etkilerinin fark\u0131nda olmak gerekiyor. \u00d6ncelikle platform sahiplerinin sahip oldu\u011fu g\u00fc\u00e7, yaln\u0131z baz\u0131 olaylardan haberdar olmam\u0131z\u0131 belirlemiyor. Do\u011frudan bilgi edinme s\u00fcre\u00e7lerimizi ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnebilme yetimizi de etkiliyor.<\/p>\n\n\n\n Sistemlerin \u00f6nerilerinin olu\u015fumunda rol oynayan fakt\u00f6rleri bilmek ve \u00f6neri sistemlerinin \u015feffafl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmak olumsuzluklar\u0131 azaltabilir. Her \u015feye nedensel bir a\u00e7\u0131klama getirme \u015fans\u0131m\u0131z olmayabilir. \u00dcstelik her zaman buna gerek de yok. Ama nedenlerin \u00f6nemli oldu\u011fu ve insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131n do\u011frudan etkilenebilece\u011fi durumlarda \u00f6nerilerin arkas\u0131ndaki mant\u0131k a\u00e7\u0131klanam\u0131yorsa bu sistemleri hi\u00e7 kullanmamak en iyisi olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bartmann, M. (2023). Reasoning with Recommender Systems? Practical Reasoning, Digital Nudging, and Autonomy. In Recommender Systems: Legal and Ethical Issues (pp. 129-145). Cham: Springer International Publishing.<\/p>\n\n\n\n Bonicalzi, S., De Caro, M., & Giovanola, B. (2023). Artificial Intelligence and Autonomy: On the Ethical Dimension of Recommender Systems. Topoi, 1-14.<\/p>\n\n\n\n Herlocker, J.L., J.A. Konstan, L.G. Terveen, and J.T. Riedl. (2004). Evaluating Collaborative Filtering Recommender Systems. ACM Transaction of Information Systems 22 (1): 5\u201353.<\/p>\n\n\n\n Robbins, S. (2023). Recommending Ourselves to Death: values in the age of algorithms. In Recommender Systems: Legal and Ethical Issues (pp. 147-161). Cham: Springer International Publishing.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nasreddin Hoca, evinin dam\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken a\u015fa\u011f\u0131ya d\u00fc\u015fer. Kom\u015fular\u0131 ba\u015f\u0131na toplan\u0131r ve hocay\u0131 soru ya\u011fmuruna tutarlar: ‘Hocam, nas\u0131l d\u00fc\u015ft\u00fcn, neden dikkat etmedin, k\u0131r\u0131k var m\u0131…’ Hoca, sorulardan bunal\u0131r ve kom\u015fular\u0131na aralar\u0131nda damdan d\u00fc\u015fen biri olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorar. ‘Yok’ yan\u0131t\u0131n\u0131 al\u0131nca da ‘\u00d6yleyse bo\u015funa konu\u015fmay\u0131n, benim halimden ancak damdan d\u00fc\u015fen anlar’, der. Asl\u0131nda g\u00fcndelik hayat\u0131m\u0131zda \u00e7o\u011fu zaman Nasreddin Hoca’y\u0131 takip ederiz. Sadece daha iyi anla\u015f\u0131lmak ve dertle\u015fmek i\u00e7in de\u011fil daha \u00f6nce bizimle benzer sorunlar\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f olanlar\u0131n deneyimlerine ve \u00f6nerilerine daha \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fimiz i\u00e7in yapar\u0131z bunu. \u00d6neri sistemleri ise bu kendili\u011finden e\u011filimimizi dijital d\u00fcnyaya ta\u015f\u0131rlar. Art\u0131k benzer deneyimleri ya\u015fam\u0131\u015f ki\u015fileri kendimiz aramay\u0131z.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[490,25,14,30,413,298],"tags":[59,102,277],"class_list":["post-885","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-etik","category-gozetim","category-mahremiyet","category-sosyal-aglar","category-sosyal-medya","category-yapay-zeka","tag-buyuk-veri","tag-gozetim","tag-veri"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/885","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=885"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/885\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":886,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/885\/revisions\/886"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=885"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=885"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=885"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\u00d6neri Sistemleri Nas\u0131l \u00c7al\u0131\u015f\u0131r?<\/h2>\n\n\n\n
Yap\u0131sal S\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar ve Sorunlar<\/h2>\n\n\n\n
\n
Ge\u00e7mi\u015f De\u011ferlendirme Standartlar\u0131<\/h3>\n\n\n\n
Hesaplanabilir Bilgiye \u0130ndirgeme<\/h3>\n\n\n\n
‘\u0130yi’ \u0130\u00e7in Vekiller Kullanma<\/h3>\n\n\n\n
Kara Kutulu Algoritmalar<\/h3>\n\n\n\n
\u00d6neri Sistemlerinin \u00d6zerkli\u011fe Etkisi<\/h2>\n\n\n\n
\n
Manip\u00fclasyon ve Aldatma<\/h3>\n\n\n\n
Ki\u015fisel \u00d6zelliklerin Yeniden \u015eekillendirilmesi<\/h3>\n\n\n\n
Bilgi ve Ele\u015ftirel D\u00fc\u015f\u00fcnme<\/h3>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n