{"id":899,"date":"2024-10-25T20:38:12","date_gmt":"2024-10-25T17:38:12","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=899"},"modified":"2024-10-25T20:44:37","modified_gmt":"2024-10-25T17:44:37","slug":"yazilimlarin-karmasiklasmasi-ve-platformlarin-gucu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=899","title":{"rendered":"Yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n Karma\u015f\u0131kla\u015fmas\u0131 ve Platformlar\u0131n G\u00fcc\u00fc"},"content":{"rendered":"\n

Bili\u015fim teknolojileri uzunca bir s\u00fcredir g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n kritik bir par\u00e7as\u0131. Bir yandan, g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n giderek daha geni\u015f bir alan\u0131n\u0131 etkiliyorlar. E\u011fitimden sa\u011fl\u0131\u011fa, altyap\u0131 hizmetlerinden sosyal ili\u015fkilere kadar bili\u015fim teknolojilerinin ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki yeri giderek geni\u015fliyor. Di\u011fer yandan, bili\u015fim teknolojilerinin ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki etkileri de derinle\u015fiyor ve onlara ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z art\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

19 Temmuz 2024’te ya\u015fam\u0131n bir \u00e7ok alan\u0131n\u0131 etkileyen kaosun s\u00f6z konusu geni\u015fleme ve derinle\u015fmenin bir sonucu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kaos, bilgisayar g\u00fcvenli\u011fi hizmeti veren bir “endpoint protection” (u\u00e7 nokta koruma) firmas\u0131 olan CrowdStrike’\u0131n g\u00f6nderdi\u011fi bir g\u00fcncelleme ile ba\u015flad\u0131. CrowdStrike’\u0131n g\u00fcncellemesi sonucunda Microsoft Windows i\u015fletim sistemli bilgisayarlar \u00e7\u00f6kt\u00fc ve bilgisayarlar\u0131n d\u00fczg\u00fcn bir \u015fekilde a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyen, Mavi \u00d6l\u00fcm Ekran\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan bir d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine hapsoldular. Sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim, havac\u0131l\u0131k, bankac\u0131l\u0131k gibi \u00e7ok farkl\u0131 sekt\u00f6rlerde, milyonlarca bilgisayar\u0131 etkiledi; ameliyatlar ertelendi, u\u00e7aklar u\u00e7mad\u0131, bankac\u0131l\u0131k i\u015flemleri aksad\u0131…<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fcn\u00fcrde olay\u0131n iki akt\u00f6r\u00fc vard\u0131: Microsoft ve Crowdstrike.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Microsoft’un kurumsal ve i\u015fletim sistemi g\u00fcvenli\u011finden sorumlu ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 olan David Weston a\u011f g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnde (blog) CrowdStrike g\u00fcncellemesinin 8,5 milyon Windows cihaz\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini ve bunun da t\u00fcm Windows makinelerin %1’inden daha az oldu\u011funa dikkat \u00e7ekti. Y\u00fczde k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bir\u00e7ok kritik hizmeti \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran kurulu\u015fun CrowdStrike kullanmas\u0131 sorunun ekonomik ve toplumsal etkilerini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Weston, bunun bir Microsoft olay\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyordu. Weston’a g\u00f6re yaz\u0131l\u0131m g\u00fcncellemeleri kesintilere neden olsa da 19 Temmuz’da ya\u015fananlar gibi olaylar “nadir”di. Bu nadir olay, geni\u015f ekosistemlerin (k\u00fcresel bulut sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131, yaz\u0131l\u0131m platformlar\u0131, g\u00fcvenlik sat\u0131c\u0131lar\u0131, di\u011fer yaz\u0131l\u0131m sat\u0131c\u0131lar\u0131 ve m\u00fc\u015fteriler) birbirine ba\u011fl\u0131 do\u011fas\u0131n\u0131 ortaya koyuyordu (https:\/\/www.techtarget.com\/searchsecurity\/news\/366596532\/Microsoft-Faulty-CrowdStrike-update-affected-85M-devices<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Crowdstrike, hatas\u0131n\u0131 kabul etti ve ya\u015fanan ciddi aksakl\u0131klar nedeniyle etkilenen kurulu\u015flardan \u00f6z\u00fcr diledi. Crowdstrike, DEF CON’da En B\u00fcy\u00fck Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k \u00d6d\u00fcl\u00fc<\/em>‘ne lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde \u015firketin ba\u015fkan\u0131 pek de gurur verici olmayan bu \u00f6d\u00fcl\u00fc almak i\u00e7in sahneye \u00e7\u0131kt\u0131 ve ama\u00e7lar\u0131n\u0131n insanlar\u0131 korumak oldu\u011funu ama bunu do\u011fru yapamad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi (https:\/\/turk-internet.com\/crowdstrike-ceo-def-conda-en-buyuk-basarisizlik-odulunu-kabul-etti\/<\/a>). Sadece teknik a\u00e7\u0131dan de\u011ferlendirildi\u011finde bu olayda en b\u00fcy\u00fck kusur Crowdstrike’tayd\u0131. Sonu\u00e7ta krizi tetikleyen Crowdstrike’\u0131n g\u00fcncellemesiydi.<\/p>\n\n\n\n

Bu olaydan bir ay \u00f6nce Crowdstrike’\u0131n Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Drew Bagley, kurulu\u015flar\u0131n t\u00fcm bili\u015fim teknolojileri sistemlerini tek bir sat\u0131c\u0131ya teslim etmelerinin risklerine de\u011finmi\u015fti. \u0130\u015fletim sistemi, bulut, \u00fcretkenlik, e-posta, sohbet, i\u015fbirli\u011fi, video konferans, taray\u0131c\u0131, kimlik, \u00fcretken yapay zeka ve giderek artan g\u00fcvenlik i\u00e7in yaln\u0131zca tek bir sa\u011flay\u0131c\u0131ya ba\u011f\u0131ml\u0131 olmak ciddi riskler i\u00e7eriyordu. Bagley’e g\u00f6re bu, in\u015faat malzemelerinin, tedarik zincirinin ve hatta in\u015faat denet\u00e7isinin bile ayn\u0131 olmas\u0131 anlam\u0131na geliyordu.<\/p>\n\n\n\n

19 Temmuz’daki kaos \u00f6nlenebilir miydi? Bunun i\u00e7in \u00f6nerilen teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmler var ve bu \u00e7\u00f6z\u00fcmler de \u00e7o\u011funlukla Crowdstrike’\u0131n krizdeki rol\u00fc \u00fczerine odaklan\u0131yor. Ancak krizi salt teknik bir soruna indirgemeyi ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki iki akt\u00f6r \u00fczerinden tart\u0131\u015fmay\u0131 do\u011fru bulmuyorum. Sonu\u00e7ta, kurulu\u015flar\u0131n tek bir sat\u0131c\u0131ya olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 kendili\u011finden de\u011fil karar verme yetkisinde olan akt\u00f6rlerin inisiyatifiyle al\u0131nd\u0131. Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkilerini onaylayan akt\u00f6rler belirli politik ekonomik ko\u015fullarda hareket ettiler.<\/p>\n\n\n\n

Ne ilk ne de son kriz<\/h2>\n\n\n\n

Microsoft\/Crowdstrike krizi Weston’un iddia etti\u011fi gibi nadir bir olay olabilir. Ama ne ilk ne de sondu ve \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda daha kritik krizlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelebiliriz. 19 Temmuz krizi hakk\u0131ndaki haberler sosyal medyaya d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde ak\u0131llara ilk gelen bir siber sald\u0131r\u0131n\u0131n olabilece\u011fiydi. Daha sonra krizin bir g\u00fcncellemeden kaynakland\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ama insanlar\u0131n hemen bir siber sald\u0131r\u0131dan ku\u015fkulanmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131rmamak gerekiyor. Nitekim Microsoft’un Azure platformu 30 Temmuz tarihinde bir DDoS sald\u0131r\u0131s\u0131na maruz kald\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Microsoft taraf\u0131ndan yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamada hasar\u0131n boyutu ve ka\u00e7 \u015firketin bundan etkilendi\u011fi hakk\u0131nda bilgi verilmedi. Ama Azure App Services, Application Insights, Azure IoT Central, Azure Log Search Alerts, Azure Policy ve Azure portal\u0131n\u0131n kendisi ile Microsoft 365 ve Microsoft Purview hizmetlerinin bir “alt k\u00fcmesinin” sald\u0131r\u0131dan etkilendi\u011fi belirtildi. Ayr\u0131ca DDoS savunmas\u0131nda yap\u0131lan bir yap\u0131land\u0131rma hatas\u0131, sald\u0131r\u0131y\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmi\u015fti. Microsoft, Haziran’da da benzer bir sald\u0131r\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015f ve Microsoft hizmetleri kesintiye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. turk-internet.com haber sitesinin siber g\u00fcvenlik uzmanlar\u0131ndan aktard\u0131\u011f\u0131 \u015fu s\u00f6zlerin son derece \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum (https:\/\/turk-internet.com\/microsoft-10-saatlik-azure-kesintisi-icin-ddos-saldirisini-sucladi\/<\/a>):<\/p>\n\n\n\n

“Microsoft’un buradaki t\u00f6kezlemesi t\u00fcm sekt\u00f6r i\u00e7in bir uyar\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131d\u0131r. Bir teknoloji devi bir DDoS sald\u0131r\u0131s\u0131yla \u00e7evrimd\u0131\u015f\u0131 kalabildi\u011finde, sa\u011flam ve iyi test edilmi\u015f savunmalar\u0131n ne kadar kritik oldu\u011funu g\u00f6sterir. \u0130ronik olan, kendi koruma mekanizmalar\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131n\u0131n etkisini art\u0131rmas\u0131d\u0131r. Bu, sizi yanl\u0131\u015fl\u0131kla kendi evinizin d\u0131\u015f\u0131na kilitleyen s\u00fcsl\u00fc bir g\u00fcvenlik sistemine sahip olmak gibidir. Bu, modern bulut ortamlar\u0131n\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerinin titizlikle test edilmesi ihtiyac\u0131n\u0131 vurgular.”<\/p>\n\n\n\n

Teknoloji ba\u011flam\u0131nda, \u00f6ncelikle nas\u0131l bir d\u00fcnyaya do\u011fru yol ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorusunu tart\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. Bu yolda \u00f6zellikle iki s\u00fcrece dikkat etmek gerekiyor. Birincisi, teknolojik altyap\u0131lar giderek daha \u00e7ok karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131yor ve bireysel m\u00fcdahalelerin olanaklar\u0131 daha s\u0131n\u0131rl\u0131 hale geliyor. 41 y\u0131l \u00f6nce \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi, “Ben de\u011filse kim, hemen \u015fimdi de\u011filse ne zaman?” diyen Richard Stallman ile do\u011fmu\u015ftu. 33 y\u0131l \u00f6nce de Linus Torvalds, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mlar \u00fczerinde y\u00fckselen Linux \u00e7ekirde\u011fini yazarak GNU\/Linux i\u015fletim sisteminin son kritik par\u00e7as\u0131n\u0131 tamamlam\u0131\u015ft\u0131. Bu krizde, GNU\/Linux kullanmak \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilir miydi?<\/p>\n\n\n\n

<\/a> Mac ve GNU\/Linux i\u015fletim sistemli bilgisayarlar\u0131n krizden etkilenmediler. \u00c7o\u011fu durumda u\u00e7 noktalar\u0131n temel i\u015flevselli\u011fe ihtiya\u00e7 duymas\u0131 nedeniyle buralarda GNU\/Linux’un tercih edilmesinin daha iyi olabilece\u011fini iddia edenler var (https:\/\/www.techtarget.com\/searchsecurity\/news\/366596532\/Microsoft-Faulty-CrowdStrike-update-affected-85M-devices<\/a>). Bu gibi teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmler kimi zaman k\u0131smen yararl\u0131 olabilir. Ama geldi\u011fimiz a\u015famada hack<\/em> tarz\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda art\u0131k yetersiz kal\u0131yor. \u0130kincisi, kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgisayarlar\u0131n (yaz\u0131da bilgisayar kelimesi masa\u00fcst\u00fc ve diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar\u0131n yan\u0131nda tabletler, ak\u0131ll\u0131 telefonlar vb teknolojileri de kaps\u0131yor) disk, i\u015flemci ve bellek kapasiteleri ne kadar y\u00fcksek olursa olsun ger\u00e7ekte bilgisayarlar\u0131m\u0131z d\u00fcnyadaki birka\u00e7 dev bilgisayara (platforma) ba\u011f\u0131ml\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n Artan Karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131<\/h2>\n\n\n\n

Henry Ford’un ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n temelinde standartla\u015ft\u0131rma vard\u0131. Ama bu ayn\u0131 zamanda Ford’un zaaf\u0131yd\u0131. Standartla\u015ft\u0131rma, bir yandan \u00f6l\u00e7ek ekonomisi i\u00e7in elveri\u015fli bir ortam sa\u011flarken di\u011fer yandan \u00e7e\u015fitlili\u011fi azalt\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin Ford’un arabalar\u0131 sadece siyaht\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Ford, otomobillerin fiyat\u0131n\u0131n olabildi\u011fince uygun olmas\u0131n\u0131 ve bunun i\u00e7in de maliyetleri d\u00fc\u015f\u00fcrmeyi hedefliyordu. Birden fazla renk se\u00e7imi, yeni ekipman ve i\u015f\u00e7ilik maliyetlerini art\u0131racak ve \u00fcretim s\u00fcrecine bir karma\u015f\u0131kl\u0131k katacakt\u0131. GM (General Motors), Ford’daki bu a\u00e7\u0131\u011f\u0131 fark etti ve 1923’ten itibaren her model y\u0131l\u0131nda de\u011fi\u015fen birden fazla renge ve \u015f\u0131k g\u00f6vdeye sahip otomobiller piyasaya s\u00fcrmeye ba\u015flad\u0131. Bu strateji, GM’nin Ford’u otomotiv pazar\u0131 lideri olarak yerinden etmesine yard\u0131mc\u0131 oldu.<\/p>\n\n\n\n

Fikri \u00fcr\u00fcnler ve \u00f6zellikle de yaz\u0131l\u0131m ekonomisi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken ayn\u0131 \u00fcr\u00fcn\u00fcn bir kopyas\u0131n\u0131 olu\u015fturman\u0131n maliyetinin s\u0131f\u0131ra yak\u0131n oldu\u011fu \u00fczerinde durulur. Bir yaz\u0131l\u0131m payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, payla\u015fan da payla\u015f\u0131lan da yaz\u0131l\u0131m\u0131 kullanabilir. Bunun yan\u0131nda, yaz\u0131l\u0131ma yeni \u00f6zellik (feature) ekleme s\u00fcreci de fiziksel \u00fcr\u00fcnlere yeni \u00f6zellik eklemeden farkl\u0131d\u0131r. Malzemenin fiziksel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7eren yeni \u00f6zelliklerin geli\u015ftirilmesi \u00e7o\u011funlukla \u00e7ok daha uzun s\u00fcrer ve daha b\u00fcy\u00fck masraflara neden olur. Yukar\u0131daki \u00f6rnekte Ford, standartla\u015fm\u0131\u015f \u00fcretim s\u00fcre\u00e7lerini de\u011fi\u015ftirmeyi g\u00f6ze alamam\u0131\u015f ve GM’nin gerisine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Yaz\u0131l\u0131m kodunun do\u011fas\u0131 gere\u011fi bir\u00e7ok yeni \u00f6zellik h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde eklenebilir ve genellikle b\u00fcy\u00fck maliyetler olmadan geli\u015ftirilebilir. Bu nedenle, mod\u00fclerli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendisli\u011finin temel hedeflerinden biridir. Bili\u015fim sistemleri, temel etkile\u015fim kurallar\u0131na uyuldu\u011fu s\u00fcrece her bir \u00f6zelli\u011fin di\u011ferlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak geli\u015ftirilebilece\u011fi \u015fekilde tasarlanabilir.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylece yaz\u0131l\u0131m firmalar\u0131 \u00fcr\u00fcnlerinin \u00f6zelliklerini h\u0131zla art\u0131rabilirler. Yeni \u00f6zellikler, farkl\u0131 talepleri olan m\u00fc\u015fterilerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n daha \u00e7ok kar\u015f\u0131lanmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Ancak yaz\u0131l\u0131ma eklenen her yeni \u00f6zellik yaz\u0131l\u0131m\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da art\u0131r\u0131r. Bir firma, piyasada tutulan ve \u00e7ok say\u0131da \u00f6zelli\u011fi olan bir yaz\u0131l\u0131mla rekabet etmek istedi\u011finde kar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00fcy\u00fck ba\u015flang\u0131\u00e7 maliyetleri ve \u00e7ok say\u0131da \u00f6zellik i\u00e7eren karma\u015f\u0131k bir yaz\u0131l\u0131m bulacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131l\u0131m soyutlamad\u0131r ve ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki ili\u015fkiler yaz\u0131l\u0131mda yeniden kurulur. Kurulu\u015flar, ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131l\u0131mla y\u00f6netilebilir hale getirebilirler. \u00d6rne\u011fin, talep de\u011fi\u015ftik\u00e7e \u00fcr\u00fcnlerini, hizmetlerini, da\u011f\u0131t\u0131mlar\u0131n\u0131 ve pazarlamalar\u0131n\u0131 h\u0131zla de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m yeteneklerinden yararlanabilirler. B\u00f6ylece sunduklar\u0131 \u00fcr\u00fcn ve hizmetlerin kalitesini art\u0131rabilirler.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131l\u0131m\u0131n otomobil sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc nas\u0131l etkiledi\u011fine bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

1920’lerde otomobil sekt\u00f6r\u00fcnde rekabet otomobillerin renkler ve g\u00f6vde stilleri \u00fczerinde ger\u00e7ekle\u015firken \u015fimdi rekabetin temelinde yaz\u0131l\u0131m sistemleri var. Bug\u00fcn\u00fcn otomobilleri, hepsi birbirine ba\u011fl\u0131 elli, y\u00fcz ya da daha fazla bilgisayardan olu\u015fuyor. Ortalama bir model y\u00fcz milyon sat\u0131rdan fazla yaz\u0131l\u0131m kodu i\u00e7erebiliyor (\u00f6rne\u011fin Google Chrome’daki kod miktar\u0131 alt\u0131 milyondan biraz fazla). Ama otomobil sistemlerindeki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n as\u0131l nedeni kod miktar\u0131ndan \u00e7ok mod\u00fcller aras\u0131ndaki etkile\u015fimin fazlal\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131l\u0131m, yeni \u00f6zellik eklemeyi kolayla\u015ft\u0131rarak otomobil \u00fcreticilerinin rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131r\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc performans, g\u00fcvenlik ve g\u00fcvenilirlikte \u00f6nemli iyile\u015ftirmeler sa\u011fl\u0131yor. Ancak yukar\u0131da belirtti\u011fim gibi mod\u00fcller aras\u0131ndaki etkile\u015fimin artmas\u0131 ve bir mod\u00fcl\u00fcn performans\u0131n\u0131n di\u011ferlerini etkileyebiliyor olmas\u0131 ara\u00e7lardaki hata ay\u0131klama s\u00fcrecini zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Yanl\u0131\u015f gidebilecek ve \u00f6n g\u00f6r\u00fclemeyen sonu\u00e7lara yol a\u00e7abilecek \u00e7ok \u015fey var. Volkswagen, Passat ve Tiguan’lar\u0131 geri \u00e7a\u011f\u0131rmak zorunda kald\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir yaz\u0131l\u0131m hatas\u0131 nedeniyle, klima a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda motor beklenmedik \u015fekilde devir yap\u0131yordu. Mercedes-Benz kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ise navigasyon d\u00fc\u011fmesine bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda koltuklar\u0131n hareket etmesine neden olan bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar. Ara\u00e7 geri \u00e7a\u011f\u0131rmalar\u0131 giderek artan oranda yaz\u0131l\u0131mla ilgili hatalardan kaynaklan\u0131yor. IBM, otomobillerin garanti maliyetlerinin y\u00fczde 50’sinin yaz\u0131l\u0131m ve elektronikten kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Otomobil sistemlerindeki yaz\u0131l\u0131m yo\u011funlu\u011funun ve karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131 yeni veya daha zay\u0131f oyuncular\u0131n rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc azalt\u0131yor. Karma\u015f\u0131kl\u0131k nedeniyle, mevcut ana bile\u015fenleri (motor, platform vb.) kullanarak yeni bir model tasarlaman\u0131n maliyeti yakla\u015f\u0131k bir milyar dolardan ba\u015fl\u0131yor ve be\u015f y\u0131l s\u00fcrebiliyor. S\u0131f\u0131rdan yeni bir otomobil tasarlaman\u0131n maliyeti ise be\u015f ya da alt\u0131 milyar dolar\u0131 bulabiliyor. Sadece yaz\u0131l\u0131m kodunun maliyeti bir milyar dolara ula\u015fabiliyor.<\/p>\n\n\n\n

Hizmet sekt\u00f6r\u00fcndeki rekabet de karma\u015f\u0131k yaz\u0131l\u0131mlar \u00fczerine kurulu. Google ve Facebook, b\u00fcy\u00fck miktarda veri ve en ileri yaz\u0131l\u0131m sistemlerini kullanarak reklam verenlere daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f d\u00fczeyde hedefleme olana\u011f\u0131 sunuyorlar. Gerek Google’\u0131n gerekse de Facebook’un kulland\u0131\u011f\u0131 sistemler son derece karma\u015f\u0131k. \u00d6rne\u011fin Google, daha ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar i\u00e7in s\u00fcrekli arama algoritmalar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor ve son y\u0131llarda arama etkinli\u011fini iyile\u015ftirmek i\u00e7in y\u0131lda on binden fazla deney yap\u0131yor. Finansal kurumlar, hem \u00fcr\u00fcnlerini hem de pazarlamalar\u0131n\u0131 yaz\u0131l\u0131msal d\u00fczeyde ekledikleri \u00f6zelliklerle zenginle\u015ftirirken kulland\u0131klar\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131yor. ABD kredi kart\u0131 sekt\u00f6r\u00fc, d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck bankan\u0131n elinde. Bu bankalar, hakim ve y\u00fcksek d\u00fczeyde hedeflenmi\u015f m\u00fc\u015fteri gruplar\u0131na \u00f6zel kredi teklifleri sunuyorlar. B\u00f6ylece hem pazar eri\u015fimini en \u00fcst d\u00fczeye \u00e7\u0131kar\u0131yor hem de riski y\u00f6netiyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle, 2000’li y\u0131llardan beri bir dizi sekt\u00f6rde (\u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck) firmalar ve kurumlar, \u00f6zel yaz\u0131l\u0131m sistemlerine b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131yorlar. Yaz\u0131l\u0131m, firmalar\u0131n fiziksel d\u00fcnyadaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 daha iyi y\u00f6netmelerine yard\u0131mc\u0131 oluyor. Yaz\u0131l\u0131mlar sayesinde \u00fcr\u00fcn ve hizmetlerinin kalitesini iyile\u015ftiren firmalar rekabet avantaj\u0131 elde ediyorlar. Fakat ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki ili\u015fkilerin soyutlanarak yaz\u0131l\u0131mda yeniden kurulmas\u0131 eklenen her yeni \u00f6zellikle beraber yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kendi karma\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla yaz\u0131l\u0131mlar performans, g\u00fcvenlik, g\u00fcvenilirlik gibi konularda kayda de\u011fer iyile\u015ftirmeler sa\u011flarken hata ay\u0131klama zorla\u015f\u0131yor ve yaz\u0131l\u0131m mod\u00fclleri aras\u0131ndaki \u00f6n g\u00f6r\u00fclemeyen etkile\u015fimler beklenmedik sonu\u00e7lara neden olabiliyor. Microsoft’un DDOS savunmas\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bir hatan\u0131n sald\u0131r\u0131n\u0131n etkisini art\u0131rmas\u0131 \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken bir konu. Ya da Crowdstrike’\u0131n kendini affettirmek i\u00e7in m\u00fc\u015fterilerine 10 dolarl\u0131k bir hediye kart\u0131 g\u00f6ndermesi, yo\u011fun kart kullan\u0131m\u0131 nedeniyle Uber Eats’in bunu bir doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k giri\u015fimi sanmas\u0131, kartlar\u0131 kabul etmemesi karma\u015f\u0131k yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada i\u015flerin her zaman kolay olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7 B\u00fcy\u00fckler: Amazon, Microsoft ve Google<\/h2>\n\n\n\n

\u0130\u015flemci h\u0131z\u0131 ve bellek kapasitesi olduk\u00e7a y\u00fcksek bilgisayarlar\u0131m\u0131z var. Apollo 11’in bilgisayar\u0131n\u0131, Apollo 11’in u\u00e7u\u015fundan tam 50 sene sonra, 2019 y\u0131l\u0131nda piyasaya s\u00fcr\u00fclen iPhone 11 ile k\u0131yaslad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda elimizdeki bilgisayarlar\u0131n y\u00fcksek kapasitesi daha rahat g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor (https:\/\/evrimagaci.org\/telefonunuz-sizi-aya-goturebilecek-kadar-guclu-mu-13243<\/a>):<\/p>\n\n\n\n

” Apple’\u0131n bu \u00fcr\u00fcn\u00fc [iPhone 11], 4 GB’l\u0131k RAM’e sahiptir. Bu da 34,359,738,368 bite e\u015fittir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki telefonlar\u0131n RAM’\u0131, Apollo bilgisayar\u0131n\u0131n RAM haf\u0131zas\u0131ndan yakla\u015f\u0131k 1 milyon kat (tam olarak 1,048,576 kez) daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. iPhone 11’lerin 512 GB’a kadar ROM haf\u0131zas\u0131 vard\u0131r. Bu da 4,398,046,511,104 bite e\u015fittir ve Apollo K\u0131lavuz Bilgisayar\u0131’ndan 7 milyon kat daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr.”<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, Apollo 11 bilgisayar\u0131n\u0131n 0.043 MHz’lik bir i\u015flemcisi varken iPhone 11’inki bunun 100000 kat\u0131, 2490 Mhz’dir.<\/p>\n\n\n\n

Buna kar\u015f\u0131n, her ge\u00e7en g\u00fcn daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bilgisayarlara, bulut bili\u015fim platformlar\u0131na, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z art\u0131yor. Telefonlar\u0131m\u0131z\u0131 tam anlam\u0131yla a\u011fa ba\u011fland\u0131klar\u0131nda kullanabiliyoruz. A\u011f ba\u011flant\u0131s\u0131yla sosyal medya platformlar\u0131na giriyor, anl\u0131k mesajla\u015fma uygulamalar\u0131n\u0131 kullan\u0131yor, m\u00fczik dinliyor, film izliyor, yol tarifi al\u0131yor, bankac\u0131l\u0131k i\u015flemlerini yap\u0131yor, al\u0131\u015fveri\u015f yap\u0131yoruz ve foto\u011fraflar\u0131m\u0131z\u0131 yedekliyoruz. Televizyonlar\u0131m\u0131z, medya platformlar\u0131na ba\u011fl\u0131. Bilgisayarlar\u0131m\u0131za kurdu\u011fumuz yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n say\u0131s\u0131 azald\u0131. \u015eirketlerin yaz\u0131l\u0131mlar\u0131na abone oluyoruz. Daha da \u00f6nemlisi bireylerden \u00e7ok kurulu\u015flar\u0131n platformlara ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 art\u0131yor. Hizmet olarak yaz\u0131l\u0131m i\u015f modelinin yan\u0131 s\u0131ra hizmet olarak YZ’ye dayanan i\u015f modelleri yayg\u0131nla\u015f\u0131yor. Ger\u00e7ekte ak\u0131ll\u0131 olan y\u00fcksek i\u015flemci h\u0131zlar\u0131na ve bellek kapasitelerine ra\u011fmen telefonlar\u0131m\u0131z de\u011fil, YZ modellerini olu\u015fturan, e\u011fiten ve YZ hizmeti olarak sunan dev bilgisayarlar. Bilgisayarlar\u0131m\u0131z\u0131n art\u0131k ba\u015fka bilgisayarlara ba\u011f\u0131ml\u0131 olmas\u0131 bir sorun. Ama bu ba\u015fka bilgisayarlar\u0131n asl\u0131nda sadece birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u015firketin elinde toplanm\u0131\u015f olmas\u0131 daha b\u00fcy\u00fck bir sorun.<\/p>\n\n\n\n

Son y\u0131llarda YZ altyap\u0131lar\u0131n\u0131n ve hizmetlerinin geli\u015ftirilmesinde \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketi \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor: Amazon, Microsoft ve Google. Bu \u015firketlerin g\u00fcc\u00fc \u00fc\u00e7 etkene dayan\u0131yor. \u0130lk olarak, YZ geli\u015fiminin anahtar\u0131 olan b\u00fcy\u00fck miktarda de\u011ferli veriye sahipler ve veri birikiminin s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flayabiliyorlar. \u0130kincisi, bu \u015firketler, y\u00fcksek vas\u0131fl\u0131 YZ ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131 istihdam etmek ve onlar\u0131 elde tutmak i\u00e7in \u00e7ok daha fazla finansal kayna\u011fa sahipler. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, GPU’lar (Grafik \u0130\u015flem Birimleri) gibi ileri teknoloji hesaplama kaynaklar\u0131na sahip olmalar\u0131, YZ’nin geli\u015ftirilmesini kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor. K\u0131saca veri, bilgi i\u015flem altyap\u0131lar\u0131 ve YZ uzmanl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerindeki artan ekonomik ve siyasi g\u00fc\u00e7leri ile YZ teknolojilerinin geli\u015ftirilmesinde, YZ hakk\u0131ndaki anlat\u0131n\u0131n \u015fekillendirilmesinde ve YZ’nin y\u00f6nelimlerinde merkezi bir role sahipler.<\/p>\n\n\n\n

Son y\u0131llarda bu \u00fc\u00e7 \u015firket, bulut bili\u015fim platformlar\u0131n\u0131 altyap\u0131sal olarak geni\u015fletmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlar yapt\u0131lar. Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure ve Google Cloud Platform (GCP) k\u00fcresel bulut bili\u015fim pazar\u0131n\u0131n %68’ini olu\u015fturuyor. Bu platformlar kendi bulut altyap\u0131lar\u0131nda yapay \u00f6\u011frenme sistemleri ve uygulamalar\u0131n\u0131n \u00fcretimi, e\u011fitimi ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 i\u00e7in tam kapsaml\u0131 entegre ara\u00e7lar ve hizmetler sa\u011fl\u0131yorlar (Luitse, 2024).<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylece YZ soyut bir fikir olmaktan \u00e7\u0131karak platformlar \u00fczerinden ete kemi\u011fe b\u00fcr\u00fcn\u00fcyor. Platformlar; altyap\u0131, model ve uygulamalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra yine bunlara dayanan uygulamalar ve \u015firketlerden olu\u015fan bir ekosistemi kapsayan ger\u00e7ek bir teknoloji y\u0131\u011f\u0131n\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yorlar. van der Vlist, Helmond ve Ferrari’nin (2024) YZ’nin end\u00fcstrile\u015fmesi ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecinde YZ sistemleri, ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme a\u015famas\u0131ndan \u00e7e\u015fitli sekt\u00f6rlerde pratik ve ger\u00e7ek d\u00fcnyayla ilgili ticari \u00fcr\u00fcn ve hizmetler olma yolunda ilerliyor.<\/p>\n\n\n\n

Kamuoyunda Microsoft’u bir i\u015fletim sistemi, Amazon’u bir al\u0131\u015fveri\u015f sitesi, Google’\u0131 da bir arama motoru olarak g\u00f6rme e\u011filimi yayg\u0131n. Oysa bu \u00fc\u00e7 \u015firket, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli hizmetler sunuyorlar ve asl\u0131nda internetteyken \u00e7o\u011fu zaman do\u011frudan veya dolayl\u0131 olarak (AWS’nin baz\u0131 m\u00fc\u015fterileri i\u00e7in bkz. https:\/\/spacelift.io\/blog\/who-is-using-aws<\/a> ) bu \u015firketlerin bulut platformlar\u0131na ba\u011flan\u0131yoruz. AWS, Azure ve GCP, YZ’nin end\u00fcstrile\u015fmesi s\u00fcrecinin temel omurgas\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde internetin kalbinin att\u0131\u011f\u0131 bu \u00fc\u00e7 platform, farkl\u0131 sekt\u00f6rlerdeki i\u015fletmeler \u00fczerinde derin bir etkiye sahipler. Pazar ara\u015ft\u0131rmas\u0131 tahminlerine g\u00f6re AWS’yi internetin birincil i\u015fletim sistemi olarak de\u011ferlendirebiliriz. D\u00fcnyadaki t\u00fcm bulut hizmetlerinin \u00fc\u00e7te biri AWS (%32) \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Onu Microsoft Azure (%22) ve Google Cloud (%11) takip ediyor (age).<\/p>\n\n\n\n

AWS; i\u015f uygulamalar\u0131, YZ ve yapay \u00f6\u011frenme hizmetleri, hesaplama ve altyap\u0131, veri ve analitik, nesnelerin interneti, BT operasyonlar\u0131, g\u00fcvenlik ve uyumluluk, sekt\u00f6re \u00f6zel \u00e7\u00f6z\u00fcmler gibi kategorilerde kapsaml\u0131 hizmetler sunuyor. Azure da benzer hizmetler sunuyor: YZ ve yapay \u00f6\u011frenme hizmetleri, hesaplama ve altyap\u0131, veri ve analitik, nesnelerin interneti, BT operasyonlar\u0131, ve sekt\u00f6re \u00f6zel \u00e7\u00f6z\u00fcmler. GCP ise veri ve analitik, nesnelerin interneti, BT operasyonlar\u0131 ve sekt\u00f6re \u00f6zel \u00e7\u00f6z\u00fcmlere odaklan\u0131yor. Benzer \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131na kar\u015f\u0131n \u015firketlerin yo\u011funla\u015ft\u0131klar\u0131 alanlar farkl\u0131la\u015fabiliyor. \u00d6rne\u011fin, Azure ve GCP, hesaplama ve altyap\u0131 alan\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Uygulama geli\u015ftirme ve entegrasyon kategorisinde AWS, g\u00fcvenlik ve uyumluluk kategorisinde ise GCP ba\u015f\u0131 \u00e7ekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu i\u015f modellerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bulut bili\u015fimin ilk g\u00fcnlerinden beri var. Fakat YZ’deki geli\u015fmelerle beraber b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri son y\u0131llarda daha iddial\u0131 ad\u0131mlar at\u0131yorlar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf geli\u015ftiricileri ve i\u015fletmeleri \u00e7ekmeyi ama\u00e7layan, sekt\u00f6r odakl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve pazar yerleri geli\u015ftirerek daha geni\u015f bir YZ ekosisteminin b\u00fcy\u00fcmesini te\u015fvik ediyorlar. \u00d6rne\u011fin sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fc her \u00fc\u00e7 platformun da yer ald\u0131\u011f\u0131 bir sekt\u00f6r. GCP, t\u0131bbi te\u015fhis ve veri analizine y\u00f6nelik YZ \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in ‘Cloud Healthcare API’, ‘Medical Imaging Suite’ ve ‘Healthcare Natural Language AI’ gibi sa\u011fl\u0131k hizmeti odakl\u0131 \u00fcr\u00fcnler sunuyor. Azure’un sa\u011fl\u0131 hizmetleri ‘Health Data Services’ ve ‘Azure Data Lake Storage’. Bunlar\u0131n yan\u0131nda YZ destekli bir sa\u011fl\u0131k botu hizmeti de var. AWS, yapay \u00f6\u011frenme modellerini kullanarak t\u0131bbi ve sigorta verilerini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i\u00e7in ‘AWS Health’, ‘HealthLake’ hizmetlerini sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Perakende sekt\u00f6r\u00fc, Amazon’un uzmanl\u0131k alan\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n di\u011fer bulut platformlar\u0131n\u0131n da \u00e7e\u015fitli hizmetleri var. \u00d6rne\u011fin, Google perakende sekt\u00f6r\u00fcnde, ‘Discovery AI for Retail’ ve ‘Recommendations AI’ gibi \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm oranlar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmeyi ve ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f \u00fcr\u00fcn \u00f6nerileri sunmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. M\u00fc\u015fteri etkile\u015fimi ve ileti\u015fim merkezleri i\u00e7in AWS’nin ‘Amazon Connect’ ve GCP’nin ‘Contact Center AI’ hizmetleri var. Veri y\u00f6netimi ve analizi i\u00e7in ‘BigQuery’, ‘Amazon DocumentDB’ ve ‘Azure Synapse Analytics’ kullan\u0131labiliyor.<\/p>\n\n\n\n

van der Vlist vd.’nin (2024) YZ’nin end\u00fcstrile\u015fmesi olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu s\u00fcre\u00e7, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin daha geli\u015fmi\u015f ve kapsaml\u0131 YZ hizmetleri sa\u011flamas\u0131yla \u015fekilleniyor. B\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri s\u00f6z konusu hizmetleri sa\u011flarken YZ i\u00e7in kritik bir altyap\u0131 hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 haline geliyorlar. Bulut platformlar\u0131, hizmet olarak altyap\u0131 (\u00f6rne\u011fin hesaplama kapasitesi) sunarak ve dijital \u00fcr\u00fcnleri (\u00f6rne\u011fin \u00f6nceden e\u011fitilmi\u015f modeller veya yaz\u0131l\u0131m paketleri) metala\u015ft\u0131rarak YZ geli\u015ftirme ve entegrasyonunda merkezi bir rol oynuyorlar. Platform \u015firketleri, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf geli\u015ftiricileri ve i\u015fletmeleri kendi ekosistemlerine dahil ederek eri\u015fimlerini, etkilerini ve kullan\u0131c\u0131 tabanlar\u0131n\u0131 geni\u015fletmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Tamamlay\u0131c\u0131 uygulamalar ve hizmetler olu\u015fturmak i\u00e7in geli\u015ftiricileri, sunduklar\u0131 \u00f6zel m\u00fclkiyetli ara\u00e7lar\u0131 ve altyap\u0131y\u0131 kullanmaya te\u015fvik ediyorlar.<\/p>\n\n\n\n

(B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketleri s\u0131k s\u0131k YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geni\u015f bir kitle i\u00e7in eri\u015filebilir hale getirerek YZ’yi demokratikle\u015ftirdiklerini iddia ediyorlar. Bu demokratikle\u015ftirme s\u00f6yleminin b\u00fcy\u00fcs\u00fcne kap\u0131lan geli\u015ftiriciler \u00e7o\u011fu zaman (belki de fark\u0131nda olmadan!) B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin altyap\u0131sal hedeflerine katk\u0131da bulunuyorlar. Teknoloji devleri taraf\u0131ndan sa\u011flanan altyap\u0131y\u0131 kullanarak uygulamalar ve entegrasyonlar olu\u015fturuyorlar. Fakat geli\u015ftirilen uygulama ve \u00f6zellikler, temelde platformun \u00f6zel m\u00fclkiyeti olan hesaplama kaynaklar\u0131na dayan\u0131yor. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc \u00e7o\u011fu zaman bu iyi niyetli uygulama ve entegrasyonlar bir ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkisine neden oluyor.)<\/p>\n\n\n\n

Son y\u0131llarda bu \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u015firket, YZ yat\u0131r\u0131m faaliyetleri olduk\u00e7a art\u0131rd\u0131lar. Crunchbase ve Tracxn’den al\u0131nan veriler Microsoft’un yakla\u015f\u0131k 211 yat\u0131r\u0131m ve 214 sat\u0131n alma i\u015flemine dahil oldu\u011funu ve 188 milyar dolar\u0131n \u00fczerinde sat\u0131n alma harcamas\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Google, 238 yat\u0131r\u0131m ve 260 sat\u0131n alma i\u015flemini yapm\u0131\u015f ve toplamda 41,8 milyar dolar harcam\u0131\u015f. Amazon’un ise 132 yat\u0131r\u0131m ve 99 sat\u0131n alma i\u015flemi var ve 36,9 milyar dolar harcam\u0131\u015f. Bir\u00e7ok YZ firmas\u0131, YZ modellerini ve uygulamalar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7eklendirmek i\u00e7in gereken finansal ve altyap\u0131sal gereksinimleri ancak b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleriyle yapt\u0131klar\u0131 ortakl\u0131klarla sa\u011flayabiliyor. Finansal yat\u0131r\u0131mlar\u0131, sat\u0131n almalar\u0131, ortakl\u0131k programlar\u0131 ve ba\u015flang\u0131\u00e7 fonlar\u0131, b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketlerinin farkl\u0131 sekt\u00f6rlerdeki YZ uygulamalar\u0131ndaki merkezi rol\u00fcn\u00fc peki\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6rne\u011fin, Microsoft’un OpenAI ile uzun vadeli bir ortakl\u0131\u011f\u0131 var. Azure, OpenAI’nin \u00f6zel bulut sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131. OpenAI \u00fcr\u00fcnleri ve API hizmetleri, YZ i\u00e7in optimize edilmi\u015f altyap\u0131 ve ara\u00e7larla sunuluyor. OpenAI modellerine Azure’un OpenAI Hizmeti arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla eri\u015filebiliyor ve kurumsal geli\u015ftiriciler Azure’da YZ uygulamalar\u0131 olu\u015fturabiliyorlar. Microsoft ayr\u0131ca OpenAI’nin modellerini Microsoft 365, Edge taray\u0131c\u0131, Bing arama motoru, GitHub Copilot, Power Platform ve Microsoft Designer gibi kendi \u00fcr\u00fcn ve hizmetlerine entegre etmek i\u00e7in \u00f6zel bir lisansa sahip. Microsoft, Bulut \u0130\u015f Orta\u011f\u0131 Program\u0131 ve Yapay Zeka \u0130\u015f Ortaklar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendi i\u015f ortaklar\u0131na da entegrasyon olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Bu i\u015f orta\u011f\u0131 programlar\u0131, Microsoft’un firmalar ve kurulu\u015flarla stratejik ittifaklar kurmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oluyor; m\u00fc\u015fteriler b\u00f6ylece geli\u015fmi\u015f ara\u00e7lar\u0131 ve hizmetleri \u00f6zel yaz\u0131l\u0131mlar\u0131na ve \u00fcr\u00fcnlerine dahil edebiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n

Microsoft’\u0131n OpenAI d\u0131\u015f\u0131nda Wayve (otonom mobilite i\u00e7in derin \u00f6\u011frenme), PrimerAI (istihbarat ve operasyonel i\u015f ak\u0131\u015flar\u0131), Novo Nordisk ve Paige (YZ tabanl\u0131 te\u015fhis ve ila\u00e7 geli\u015ftirme) gibi \u015firketlerle ortakl\u0131klar\u0131 da var. D-Matrix (veri merkezleri i\u00e7in verimli bilgi i\u015flem), Noble.AI (Ar-Ge teknolojileri) ve KudoAI (Microsoft Teams’de bulunan canl\u0131 konu\u015fma \u00e7evirileri) gibi YZ giri\u015fimlerine yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131yor. Ayr\u0131ca AI Grant ve Startups Founders Hub gibi programlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Azure bulut kredileri, teknik dan\u0131\u015fmanl\u0131k, geli\u015ftirme ara\u00e7lar\u0131 vb kaynaklar sa\u011fl\u0131yor ve geli\u015ftiricileri kendi platformunu kullanmaya te\u015fvik ediyor. T\u00fcm bu ortakl\u0131klar ve yat\u0131r\u0131mlar, Microsoft’un \u00e7e\u015fitli end\u00fcstri sekt\u00f6rlerinde YZ hizmetlerinden yararlanma ve kendisini kurumlar i\u00e7in birincil altyap\u0131 sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 olarak sunma stratejisini g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Google ve Amazon da YZ geli\u015ftirme ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131ndaki konumlar\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in benzer stratejiler uyguluyorlar. Google, 2014 y\u0131l\u0131nda derin \u00f6\u011frenme algoritmalar\u0131 ve sinir a\u011flar\u0131 alan\u0131nda uzmanla\u015fm\u0131\u015f DeepMind’\u0131 sat\u0131n ald\u0131. Bu sat\u0131n alma Google’\u0131n YZ yeteneklerini geli\u015ftirdi ve YZ d\u00fcnyas\u0131ndaki konumunu g\u00fc\u00e7lendirdi. Anthropic, AI21Labs, Midjourney, Osmo ve Cohere gibi YZ odakl\u0131 \u015firketlerle ortakl\u0131klar kurdu. Ayr\u0131ca Google’\u0131n yapay \u00f6\u011frenme i\u00e7in opitmize edilmi\u015f \u00e7ipleri Google’\u0131 tercih edilen bir bulut sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 yapt\u0131. Google, Adobe ile ortak \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Google’\u0131n YZ programlar\u0131 ve ortakl\u0131k giri\u015fimleri, bulut YZ y\u0131\u011f\u0131n\u0131n\u0131n her d\u00fczeyindeki i\u015f ortaklar\u0131n\u0131n Google altyap\u0131s\u0131na ve YZ zeka yeteneklerine eri\u015filebilirli\u011fini art\u0131rmak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f. Bir di\u011fer deyi\u015fle, \u00e7ip \u00fcreticileri, geli\u015ftiriciler ve dan\u0131\u015fmanl\u0131k firmalar\u0131, Google’\u0131n altyap\u0131s\u0131na, YZ \u00fcr\u00fcnlerine ve temel modellere eri\u015febiliyorlar. Bu eri\u015filebilirlik sayesinde kurumsal m\u00fc\u015fteriler yapay \u00f6\u011frenme modeli geli\u015ftirme ve da\u011f\u0131tma konusunda yetkin teknoloji ortaklar\u0131n\u0131n deste\u011fini alabiliyorlar. Google ayr\u0131ca temel modeller olu\u015fturan \u015firketlerle ve \u00fcretken YZ uygulama geli\u015ftiricileri ile i\u015fbirli\u011fi yap\u0131yor. Bu i\u015fbirlikleri, \u00e7e\u015fitli m\u00fc\u015fteri kullan\u0131m senaryolar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 te\u015fvik ediyor ve \u00e7e\u015fitli sekt\u00f6rlerde inovasyonu destekliyor. Ayr\u0131ca Google, YZ \u00f6ncelikli giri\u015fimleri destekliyor ve bu \u015firketlerin YZ projelerini ilerletmek i\u00e7in \u015firketlere, bulut kredileri, teknik e\u011fitim vb kaynaklar sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Amazon’un ise Stability AI ve Hugging Face ile ortakl\u0131klar\u0131 var. Bu \u015firketler, modellerini geli\u015ftirmek ve e\u011fitmek i\u00e7in Amazon’un bulut yapay \u00f6\u011frenme platformu ‘SageMaker’\u0131 kullan\u0131yorlar. AWS \u0130\u015f Ortaklar\u0131, i\u015fletmelere YZ ve altyap\u0131 ihtiya\u00e7lar\u0131 konusunda yard\u0131mc\u0131 oluyorlar. Amazon, bir\u00e7ok YZ giri\u015fimine do\u011frudan yat\u0131r\u0131m yapmasa da Microsoft ve Google gibi geli\u015ftiricileri platformuna \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Amazon bir\u00e7ok YZ giri\u015fimine do\u011frudan yat\u0131r\u0131m yapmasa da, yeni giri\u015fimler i\u00e7in AWS Generative AI Accelerator program\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyor, yat\u0131r\u0131mc\u0131lara ve kurumsal m\u00fc\u015fterilere krediler, teknik mentorlar ve a\u011f olu\u015fturma f\u0131rsatlar\u0131 sunuyor.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zetle, Amazon, Microsoft ve Google, kendilerinin merkezde yer ald\u0131\u011f\u0131 stratejik giri\u015fimler yoluyla YZ’nin geli\u015fimini ve farkl\u0131 sekt\u00f6rlere entegrasyonunu h\u0131zland\u0131r\u0131yorlar. Fakat YZ \u015firketleri ve kurumlar bu ekosistemlere ba\u011f\u0131ml\u0131 olma riskiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yalar. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir platformdan ba\u015fka bir platforma ge\u00e7menin riski bir hayli y\u00fcksek.<\/p>\n\n\n\n

***<\/h2>\n\n\n\n

Bulut platformlar\u0131 \u00e7e\u015fitli end\u00fcstrilerin altyap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131. Bunun sonucunda, platformlarda \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131n (g\u00fc\u00e7 kesintisi, siber sald\u0131r\u0131, teknik hatalar vb) etki alan\u0131 geni\u015fledi ve s\u0131k\u0131nt\u0131lar daha hissedilir olmaya ba\u015flad\u0131. \u00d6rne\u011fin 13 Haziran 2023’te AWS’deki bir kesinti Associated Press (AP), McDonald’s, Reddit gibi farkl\u0131 sekt\u00f6rlerden bir \u00e7ok \u015firketi etkiledi.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zg\u00fcr\/A\u00e7\u0131k Kaynak yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z soruna etkisi son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 olacak. \u00c7\u00fcnk\u00fc kurumlar ve firmalar ger\u00e7ek hayattaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 kendi b\u00fcnyelerinde (do\u011frudan ya da d\u0131\u015f kaynak kullanarak) geli\u015ftirdikleri karma\u015f\u0131k yaz\u0131l\u0131mlarla y\u00f6netiyorlar. Bulut platformlar\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 ve oralardaki yaz\u0131l\u0131mlarla etkile\u015fimler yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 \u00f6zellik y\u00f6n\u00fcnde zenginle\u015ftirse de yaz\u0131l\u0131m\u0131n kendi karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00f6netimi zorla\u015facak.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n artan karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 bili\u015fim teknolojilerinin kamusal denetimini de zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Bessen (2022) \u00fc\u00e7 \u00f6rnek \u00fczerinde duruyor. Birincisi, Volkswagen’in 2015 y\u0131l\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan emisyon skandal\u0131. Volkswagen’in aldat\u0131c\u0131 bir yaz\u0131l\u0131mla dizel motorlardaki emisyon de\u011ferlerini manip\u00fcle etti\u011fi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Volkswagen’in bu yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yakla\u015f\u0131k 11 milyon otomobilde kullanm\u0131\u015f ve y\u0131llarca denet\u00e7ileri atlatabilmi\u015fti. \u0130kincisi, Boeing 737 Max’taki bir ar\u0131zan\u0131n yaz\u0131l\u0131mla \u00f6rtbas edilmesiydi. U\u00e7aktaki fiziksel bir sorun bir yaz\u0131l\u0131mla saklanm\u0131\u015f ve u\u00e7ak FAA’n\u0131n (Federal Havac\u0131l\u0131k \u0130daresi ) testlerinden ba\u015far\u0131yla ge\u00e7mi\u015fti. Bunun sonucunda 2018 ve 2019’da be\u015f ay arayla ger\u00e7ekle\u015fen iki u\u00e7ak kazas\u0131nda 346 ki\u015fi \u00f6ld\u00fc. D\u00fczenleyicilerin yaz\u0131l\u0131m\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda yenik d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olay ise 2008 krizinde, d\u00fc\u015f\u00fck faizli ipoteklerde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Yaz\u0131l\u0131m modelleri ve yaz\u0131l\u0131m destekli finansal ara\u00e7lar, b\u00fcy\u00fck bankalar\u0131n mali durumunu ve sistemik riskin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc gizlediler.<\/p>\n\n\n\n

Kurumsal yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n bulut platformlar\u0131yla kurdu\u011fu ili\u015fkiler yaz\u0131l\u0131mdaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n y\u00f6netimini zorla\u015ft\u0131racak. Bunun sonucunda da riskler artacak ve kamusal denetim daha da zorla\u015ft\u0131racak.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zg\u00fcr\/A\u00e7\u0131k Kaynak yaz\u0131l\u0131mlar bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fil. Ama 41 y\u0131ll\u0131k \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi 2000’li y\u0131llarda bulut bili\u015fime kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karken tam da bug\u00fcn ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131za i\u015faret ediyordu. Bireylerin, kurumlar\u0131n ve \u00fclkelerin \u00fcretim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlayan veya ortadan kald\u0131ran her teknolojiye ku\u015fkuyla yakla\u015fmak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n

Kaynaklar<\/h2>\n\n\n\n

Bessen, J. (2022). The new goliaths: How corporations use software to dominate industries, kill innovation, and undermine regulation. Yale University Press.<\/p>\n\n\n\n

Luitse, D. (2024). Platform power in AI: The evolution of cloud infrastructures in the political economy of artificial intelligence. Internet Policy Review, 13(2), 1-44.<\/p>\n\n\n\n

van der Vlist, F., Helmond, A., & Ferrari, F. (2024). Big AI: Cloud infrastructure dependence and the industrialisation of artificial intelligence. Big Data & Society, 11(1), 20539517241232630.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bili\u015fim teknolojileri uzunca bir s\u00fcredir g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n kritik bir par\u00e7as\u0131. Bir yandan, g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n giderek daha geni\u015f bir alan\u0131n\u0131 etkiliyorlar. E\u011fitimden sa\u011fl\u0131\u011fa, altyap\u0131 hizmetlerinden sosyal ili\u015fkilere kadar bili\u015fim teknolojilerinin ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki yeri giderek geni\u015fliyor. Di\u011fer yandan, bili\u015fim teknolojilerinin ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki etkileri de derinle\u015fiyor ve onlara ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z art\u0131yor. 19 Temmuz 2024’te ya\u015fam\u0131n bir \u00e7ok alan\u0131n\u0131 etkileyen kaosun s\u00f6z konusu geni\u015fleme ve derinle\u015fmenin bir sonucu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kaos, bilgisayar g\u00fcvenli\u011fi hizmeti veren bir “endpoint protection” (u\u00e7 nokta koruma) firmas\u0131 olan CrowdStrike’\u0131n g\u00f6nderdi\u011fi bir g\u00fcncelleme ile ba\u015flad\u0131. CrowdStrike’\u0131n g\u00fcncellemesi sonucunda Microsoft Windows i\u015fletim sistemli bilgisayarlar \u00e7\u00f6kt\u00fc ve bilgisayarlar\u0131n d\u00fczg\u00fcn bir \u015fekilde a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyen, Mavi \u00d6l\u00fcm<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[107,28,13,3,116,453,298,134,27],"tags":[115,111,81,74,488],"class_list":["post-899","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-acik-standartlar","category-bilgisayar-bilimi","category-fikri-mulkiyet","category-ozgur_yazilim","category-teknoloji-tarihi","category-teknolojik-cozumculuk","category-yapay-zeka","category-yazilim-calismalari","category-yazilim-muhendisligi","tag-amazon","tag-bulut-bilisim","tag-google","tag-microsoft","tag-openai"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/899","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=899"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/899\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":901,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/899\/revisions\/901"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=899"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=899"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=899"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}