https:\/\/www.ilkyaz.world\/2019\/02\/24\/john-perry-barlow-siber-alem-bagimsizlik-belgesi\/<\/a>):<\/p>\n\n\n\n“End\u00fcstriyel d\u00fcnyan\u0131n h\u00fck\u00fcmetleri, siz etten ve \u00e7elikten yap\u0131lm\u0131\u015f yorgun devler! Ben Siber Alem’den, zihnin yeni evinden geliyorum. Gelece\u011fin temsilcisi olarak, ge\u00e7mi\u015fte kalan sizlerden bizi rahat b\u0131rakman\u0131z\u0131 istiyorum. Aram\u0131za ho\u015f gelmediniz. Bir araya geldi\u011fimiz bu alemde art\u0131k sizin hi\u00e7bir egemenli\u011finiz yok.”<\/p>\n\n\n\n
\u0130fade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne odaklanan ve politik ekonomiye \u00f6nem vermeyen dijital politikalar uzun y\u0131llar teknoloji \u015firketlerinin daha kolay hareket edebilmesini sa\u011flad\u0131. Dijital aktivistler s\u0131kl\u0131kla h\u00fck\u00fcmetlerin teknoloji platformlar\u0131n\u0131 d\u00fczenleme ya da k\u0131s\u0131tlama \u00e7abalar\u0131n\u0131, dijital haklara ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131 bir tehdit olarak g\u00f6rd\u00fcler. Ancak bu s\u00fcre\u00e7te ABD emperyalizminin ekonomik ad\u0131mlar\u0131n\u0131 ve ABD \u015firketlerinin uluslararas\u0131 pazarlar\u0131 ele ge\u00e7iri\u015fini g\u00f6z ard\u0131 ettiler. Geli\u015fmekte olan \u00fclkelerden, ABD \u015firketlerinin hakimiyetini kabul etmeleri, \u00f6zellikle telekom\u00fcnikasyon ve medya \u00fczerindeki k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 kald\u0131rmalar\u0131 bekleniyordu. Aksi takdirde \u00c7in’de oldu\u011fu gibi yurtta\u015flar\u0131n haklar\u0131n\u0131 ihlal etmekle su\u00e7lanacaklard\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7in Seddi’nin bir benzerini internette in\u015fa eden \u00c7in, \u00c7inli internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7evrimi\u00e7i olarak eri\u015febilecekleri ve yay\u0131nlayabilecekleri \u015feyleri k\u0131s\u0131tl\u0131yordu. Ama \u00c7in G\u00fcvenlik Duvar\u0131, basit\u00e7e bir sans\u00fcr giri\u015fimi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ABD’li \u015firketlerin faaliyetlerini k\u0131s\u0131tlayan ekonomik bir \u00f6nlemdi. Ge\u00e7mi\u015f y\u0131llarda Japonya ve G\u00fcney Kore’nin elektronik ve otomotiv end\u00fcstrilerini korudu\u011fu gibi \u00c7in de teknoloji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc koruyordu.<\/p>\n\n\n\n
Ancak Durov’un g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nmas\u0131 ve Brezilya’n\u0131n Twitter\/X’e y\u00f6nelik eylemleri, B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketleri i\u00e7in i\u015flerin eskisi gibi p\u00fcr\u00fczs\u00fcz ilerlemeyece\u011fini ve \u00c7in’deki gibi s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 \u00f6nlemlerin artaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Teknoloji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc daha iyi d\u00fczenlemeye y\u00f6nelik artan uluslararas\u0131 \u00e7abalar, B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin faaliyetlerinin kolayca ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00e7er\u00e7evesinde me\u015frula\u015ft\u0131rabilmesini zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Bu nedenle Marx (2024) son geli\u015fmelerin ifade veya dijital haklar\u0131 s\u0131n\u0131rlamakla ilgili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, as\u0131l konunun dijital egemenlik oldu\u011funu savunuyor. H\u00fck\u00fcmetler, teknoloji platformlar\u0131n kendi \u00fclkelerinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde nas\u0131l hareket etmesi gerekti\u011fini belirlemek ve \u015firketlerin bu kurallara kar\u015f\u0131 gelmesinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak istiyorlar. Bir zamanlar, \u00c7in, Rusya, \u0130ran vb \u00fclkeler B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerine serbest bir alan sa\u011flamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftiriliyordu. ABD’li \u015firketler uzun s\u00fcre h\u00fck\u00fcmetlerin platformlar\u0131n\u0131n nas\u0131l faaliyet g\u00f6sterece\u011fine dair kural koymaya haklar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savundular. \u015eimdi demokratik (!) \u00fclkeler de dijital egemenliklerini savunuyorlar ve ABD’li \u015firketlerin kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde eskisi gibi at ko\u015fturamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar.<\/p>\n\n\n\n
ABD’nin internete hakim oldu\u011fu d\u00f6nem geride kal\u0131yor. Bir \u00e7ok \u00fclke B\u00fcy\u00fck Teknoloji platformlar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 zararlar\u0131 dizginlemek ve yarg\u0131 b\u00f6lgelerindeki interneti kendi yasalar\u0131 ve toplumsal normlar\u0131yla daha uyumlu hale getirmek i\u00e7in daha sert ad\u0131mlar atacak. Bir di\u011fer deyi\u015fle, kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde dijital egemenliklerini in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015facak.<\/p>\n\n\n\n
Muhtemelen \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda dijital egemenli\u011fini in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015fan h\u00fck\u00fcmetlerle eskisi gibi faaliyetlerine devam etmek isteyen dijital platform \u015firketleri aras\u0131nda bir uzla\u015fma olu\u015facak. Marx’\u0131n (2024) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi Twitter\/X, Brezilya’n\u0131n taleplerini reddetmi\u015f olsa da Hindistan ve T\u00fcrkiye gibi yerlerdeki yetkililerden benzer talepler geldi\u011finde, s\u00f6z konusu talepleri uluslararas\u0131 bir olay haline getirmeden uygulam\u0131\u015ft\u0131. Bir di\u011fer deyi\u015fle, sosyal medya platformlar\u0131nda \u00f6ylesine s\u0131n\u0131rs\u0131z, e\u015fit ve ko\u015fulsuz bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yok; Twitter\/X’in Latin Amerika politikalar\u0131ndan da \u00e7ok rahat anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi platformlar kendi veya ABD h\u00fck\u00fcmetlerinin \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda hareket ediyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla h\u00fck\u00fcmetlerin kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kendi kural ve d\u00fczenlemelerini uygulamaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ne kendili\u011finden k\u00f6t\u00fc, ne de \u015firketler ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn y\u0131lmaz savunucular\u0131. H\u00fck\u00fcmetler ve ABD’li \u015firketler aras\u0131ndaki m\u00fccadele ve uzla\u015fman\u0131n, halk\u0131n yarar\u0131na m\u0131 yoksa zarar\u0131na m\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7ler dengesi, halk\u0131n \u00f6rg\u00fctl\u00fc\u011f\u00fc belirleyecek.<\/p>\n\n\n\n
\u015eimdi sorun sosyal medya platformlar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcnebilir. Ama yak\u0131n zamanda, YZ (yapay zek\u00e2) sistemlerinin g\u00fcndelik hayatta kullan\u0131m\u0131, ak\u0131ll\u0131 \u015fehir uygulamalar\u0131 veya hizmet verenler ile alanlar\u0131 bir araya getiren dijital platformlarla ilgili daha b\u00fcy\u00fck sorunlar ya\u015fayaca\u011f\u0131z. Daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 demokratik s\u00fcre\u00e7leri olan bir Avrupa \u00fclkesi olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ben de fark\u0131nday\u0131m. Fakat ulusal ve yerel \u00f6l\u00e7ekte, halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flayan mekanizmalar\u0131 geli\u015ftirmek d\u0131\u015f\u0131nda bir se\u00e7ene\u011fimizin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. \u00dclkemizde yurtta\u015flar\u0131n kendi hayatlar\u0131n\u0131 \u015fekillendiren yeni teknolojilere etkisi son derece s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fclerde ger\u00e7ekle\u015fiyor. Teknoloji \u015firketleri ve h\u00fck\u00fcmetler\/yerel y\u00f6netimler, kimi zaman kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelebilir kimi zaman uzla\u015fabilir. Ancak halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131 olmadan geli\u015ftirilecek ve uygulanacak yeni projelerin zararl\u0131 etkilerini \u00f6nlemek ve riskleri y\u00f6netmek zordur. Halktan gelen girdiler, bir programda somut iyile\u015ftirmeler yap\u0131lmas\u0131n\u0131 veya topluluk \u00fcyelerinin desteklemedi\u011fi tekliflerin reddedilmesini sa\u011flayabilir. Karar alma s\u00fcrecine dar teknik parametrelerin \u00f6tesinde bir dizi sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fer katabilir.<\/p>\n\n\n\n
Yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda, yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 YZ ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015fan farkl\u0131 vizyonlar\u0131 g\u00f6rece\u011fiz. Yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131 her ne kadar YZ ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor olsa da k\u00f6kenleri \u00e7ok daha eski.<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7 Vizyon: YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131, YZ y\u00f6neti\u015fimi ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ<\/h2>\n\n\n\n
Halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131 yoluyla demokratik ve insan merkezli de\u011ferlerin YZ’ye entegre edilmesine y\u00f6nelik \u00e7a\u011fr\u0131lar giderek art\u0131yor. Sorun, bunun nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fi! Ba\u015fl\u0131kta yer alan her bir vizyon yurtta\u015fl\u0131\u011fa dair farkl\u0131 tahayy\u00fcllerden hareket ediyor.<\/p>\n\n\n\n
YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fanlar yak\u0131n gelecekte i\u015flerin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde YZ ile ilgili olaca\u011f\u0131 ve YZ ve bilgisayar bilimlerinde okuryazarl\u0131\u011f\u0131n klasik okuryazarl\u0131k (okuma \/ yazma) kadar \u00f6nemli hale gelece\u011fi varsay\u0131m\u0131ndan yola \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Bu nedenle, anaokulundan \u00fcniversiteye kadar herkesin YZ hakk\u0131nda sa\u011flam bilgiye sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini savunuyorlar.<\/p>\n\n\n\n
YZ y\u00f6neti\u015fiminde ise YZ’nin potansiyel zararlar\u0131n\u0131n bir b\u00fct\u00fcn olarak toplum taraf\u0131ndan sorumlu bir \u015fekilde y\u00f6netilmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. Politika olu\u015fturma ve d\u00fczenleme s\u00fcre\u00e7lerinde kamu girdisinin kritik rol\u00fc \u00fczerinde duruluyor.<\/p>\n\n\n\n
Kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ’de ise YZ sistemlerinin etkili oldu\u011fu kararlardan genellikle en \u00e7ok etkilenenlerin s\u0131radan yurtta\u015flar oldu\u011fu tespitinden hareketle en ba\u015f\u0131ndan itibaren yurtta\u015flar\u0131n YZ sistemlerinin tasar\u0131m\u0131nda yer almalar\u0131 gerekti\u011fi savunuyor.<\/p>\n\n\n\n
Hu ve Singh’e (2024) g\u00f6re bu vizyonlar aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131n temelinde, iyi vatanda\u015f\u0131n ne oldu\u011fu hakk\u0131nda farkl\u0131 tahayy\u00fcller var. Her bir tahayy\u00fcl, toplumlar\u0131n ve yurtta\u015flar\u0131n \u00f6nlerindeki teknolojik geleceklere nas\u0131l y\u00f6neleceklerini \u015fekillendiren, kolektif olarak sahip olunan bir dizi vizyon ve beklentiyi i\u00e7eriyor. Buna g\u00f6re iyi yurtta\u015f, YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131nda e\u011fitimli, YZ y\u00f6neti\u015fiminde sorumlu, kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ’de yard\u0131mc\u0131 (contributive) yurtta\u015f olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
YZ Okuryazarl\u0131\u011f\u0131<\/h3>\n\n\n\n
1985 y\u0131l\u0131nda Birle\u015fik Krall\u0131kta haz\u0131rlanan, Bilimin Kamuoyu Taraf\u0131ndan Anla\u015f\u0131lmas\u0131<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 raporda bilimin kamuoyu taraf\u0131ndan daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nemine vurgu yap\u0131l\u0131yordu. Bunun sa\u011flanmas\u0131n\u0131n ulusal refah\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131nda, kamusal ve \u00f6zel karar alma s\u00fcre\u00e7lerinin kalitesinin y\u00fckseltilmesinde ve bireylerin ya\u015fam\u0131n\u0131n zenginle\u015ftirilmesinde \u00f6nemli bir unsur oldu\u011fu savunuluyordu. \u00d6zellikle 1980’lerde ve 1990’larda halk\u0131n bilim okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmay\u0131 hedefleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131. Bilim, bilim m\u00fczeleri ve pop\u00fcler bilim dergileri gibi ara\u00e7larla pop\u00fclerle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\nYZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131 vizyonunun da bu hareketin devam\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunanlar\u0131n ba\u015fl\u0131ca hedefi yurtta\u015flar\u0131n YZ hakk\u0131nda yeterli bilgi ve anlay\u0131\u015fa sahip olmas\u0131. Bu nedenle, kamuoyunun YZ konusundaki yetkinli\u011fini ve alg\u0131lar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya b\u00fcy\u00fck \u00f6nem veriyorlar. Anaokulundan orta \u00f6\u011fretim ve \u00fcniversiteye kadar \u00e7e\u015fitli seviyelerde e\u011fitim yoluyla YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. B\u00f6ylece gelece\u011fin yurtta\u015flar\u0131, YZ ara\u00e7lar\u0131nda ustala\u015fman\u0131n temel bir beceri haline gelece\u011fi gelecekteki bir i\u015f piyasas\u0131nda, YZ teknolojisini bilecek, kullanacak ve bu teknolojiyi kendi avantajlar\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirebilecekler.<\/p>\n\n\n\n
YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131, YZ’nin yararlar\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131k veriyor. Yurtta\u015flar\u0131n ekonomik olarak rekabet\u00e7i kalabilmeleri i\u00e7in YZ becerilerini geli\u015ftirmelerinin kritik \u00f6nemde oldu\u011funu vurguluyor. YZ toplumu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor ve yurtta\u015flar YZ alan\u0131ndaki geli\u015fmelere uyum sa\u011flamaya ba\u015flamal\u0131lar. YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n demokrasi idealinde ise t\u00fcm yurtta\u015flar\u0131n YZ’nin faydalar\u0131ndan ve YZ becerileri e\u011fitiminden e\u015fit olarak yararlanma hakk\u0131 var.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6zetle YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131, yurtta\u015flar\u0131n YZ’nin potansiyel zararlar\u0131ndan nas\u0131l korunabilece\u011fi ve YZ’nin geli\u015ftirilmesinde vatanda\u015flar\u0131n failli\u011fi \u00fczerinde pek durmuyor. A\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 YZ’nin d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc potansiyeline uyum sa\u011flamaya veriyor ve yurtta\u015flar\u0131n YZ’nin i\u015fleyi\u015fini ve olas\u0131 gelece\u011fini \u015fekillendirmede yapabilecekleri kritik m\u00fcdahalelere daha az dikkat ediyor.<\/p>\n\n\n\n
Mevcut YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylemi o kadar yayg\u0131n ki “teknolojinin h\u0131z\u0131na yeti\u015femiyorum”, “acaba geride mi kald\u0131m?”, “YZ kullanmazsam yeniliklere ayak uyduramam\u0131\u015f m\u0131 olurum?” vb korkular bireyleri sarm\u0131\u015f durumda. Ancak YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131 ve gelece\u011fin i\u015flerine uyum sa\u011flayabilme s\u00f6ylemi \u015fu an neredeyse belirli YZ \u00fcr\u00fcnlerini kullanabilmek ve YZ’deki geli\u015fmelerinden heyecan (ve kayg\u0131!) duyabilmek \u00fczerine kurulu. Ama T\u00fcrk\u00e7e, Matematik ve Fen bilgi ve yetenekleri yerlerde s\u00fcr\u00fcnen bir toplumun bu alanlardaki bilgi ve yeteneklerini art\u0131rmadan YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rman\u0131n sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir etkisi olacak.<\/p>\n\n\n\n
Ayr\u0131ca YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yurtta\u015flar\u0131 gelece\u011fin ekonomisine haz\u0131rlamak yerine yurtta\u015flara, mevcut YZ sistemlerinin i\u015fleyi\u015flerini ana hatlar\u0131yla anlayabilme ve potansiyellerini nesnel olarak de\u011ferlendirebilme yeteneklerini kazand\u0131rmas\u0131 daha yararl\u0131 olacakt\u0131r. B\u00f6ylece yurtta\u015flar hem YZ’nin potansiyelini daha ger\u00e7ek\u00e7i bi\u00e7imde de\u011ferlendirebilir hem de YZ’nin potansiyel zararlar\u0131na kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olabilir. En az\u0131ndan yurtta\u015flar\u0131n, \u00fcretken YZ’de hayat\u0131n anlam\u0131n\u0131 sorgulamas\u0131n\u0131n ve \u00fcretken YZ’lerin yan\u0131tlar\u0131n\u0131 y\u00fcksek bir zihnin yan\u0131tlar\u0131 olarak g\u00f6rmesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilir.<\/p>\n\n\n\n
YZ Y\u00f6neti\u015fimi<\/h3>\n\n\n\n
2000 y\u0131l\u0131nda Birle\u015fik Krall\u0131k Lordlar Kamaras\u0131’n\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 raporda geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f organizmalar gibi h\u0131zl\u0131 bilimsel geli\u015fmelerin kamuoyunda yaratt\u0131\u011f\u0131 tedirginli\u011fe ve halk\u0131n bilime olan g\u00fcvensizli\u011fine de\u011finiliyordu. Bilimsel geli\u015fmelerdeki belirsizlikler ve riskler nedeniyle politika olu\u015fturma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015ftirilmesinin gereklili\u011fi savunuluyordu. B\u00f6ylece bilim ve kamuoyu, yeni geli\u015fmeler hakk\u0131nda erken bir a\u015famada diyalo\u011fa girebilirdi. Halk\u0131n bilimle ilgili politika olu\u015fturma s\u00fcrecine dahil edilmesinin bi\u00e7imleri aras\u0131nda vatanda\u015f j\u00fcrileri, uzla\u015f\u0131 konferanslar\u0131 ve daimi dan\u0131\u015fma panelleri vard\u0131. Bilim uzmanlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ortaya \u00e7\u0131kan bilim ve teknolojinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve belirsizliklerini y\u00f6netme g\u00f6revini aktif olarak \u00fcstlenecek sorumlu vatanda\u015flardan olu\u015fan bir ideal yap\u0131 tasavvur ediliyordu.<\/p>\n\n\n\n
YZ y\u00f6neti\u015fiminde de benzer bir yakla\u015f\u0131m s\u00f6z konusu. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re YZ’nin y\u00f6neti\u015fiminde t\u00fcm yurtta\u015flar potansiyel payda\u015flard\u0131r. YZ y\u00f6neti\u015fimi i\u00e7in politika olu\u015fturma s\u00fcre\u00e7lerine halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131na vurgu yap\u0131l\u0131r ve bu da genellikle YZ’nin kolektif olarak kabul edilen de\u011ferleri izlemesini sa\u011flamak i\u00e7in bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
YZ y\u00f6neti\u015fimi vizyonu, yurtta\u015flar\u0131n, sivil toplumun, d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n ve teknoloji \u015firketlerinin aktif kat\u0131l\u0131m\u0131 ile s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen, etik ilkelere ve d\u00fczenleyici y\u00f6nergelere dayanan kurumsal kontrol ve dengelere gerek duyar. Kendi ba\u015f\u0131na etik ilkelerin bir ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmamas\u0131na ra\u011fmen bu ilkeler genellikle d\u00fczenlemeler i\u00e7in ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131r. YZ’nin geli\u015ftirilmesi ve kullan\u0131m\u0131nda yurtta\u015flar\u0131n hak ve y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri \u00fczerinde durulur. YZ y\u00f6neti\u015fimi son y\u0131llarda s\u0131k tart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biri olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu alanda kapsaml\u0131, kamuoyu tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ve kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racak etkili \u00f6nlemlerin yeterince ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve geli\u015ftirildi\u011fini s\u00f6ylemek zor. Hu ve Singh (2024) bu eksikli\u011fin yurtta\u015flar\u0131n YZ ile etkile\u015fime girmek ve tasar\u0131m\u0131n\u0131 \u015fekillendirmek i\u00e7in ihtiya\u00e7 duydu\u011fu bilgi ve kapasitenin net olarak anla\u015f\u0131lamamas\u0131ndan ve YZ geli\u015fimini y\u00f6nlendirmesi gereken “toplumsal de\u011ferlerin” ne oldu\u011fu konusundaki devam eden k\u00fclt\u00fcrel tart\u0131\u015fmalardan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n
Kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ<\/h3>\n\n\n\n
Kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ’de hedef, geli\u015ftirilen sistemlerin kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ve etkilenen di\u011fer payda\u015flar\u0131n de\u011ferlerini, tercihlerini ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 daha iyi yans\u0131tmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmektir.<\/p>\n\n\n\n
Di\u011fer iki vizyonda oldu\u011fu gibi kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ’nin de 1990’lara uzanan tarihsel k\u00f6kenleri var. Rick Bonney’nin 1996 tarihinde yay\u0131mlanan, “Yurtta\u015f Bilimi: Bir Laboratuvar Gelene\u011fi” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde yurtta\u015f bilimini “bilimsel ara\u015ft\u0131rmalara halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131, \u00f6zellikle de b\u00fcy\u00fck miktarlarda veriyi kolektif olarak toplamak, sunmak veya analiz etmek i\u00e7in halk\u0131n profesyonel bilim insanlar\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131” olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n uygulanabilirli\u011fini ve maliyet etkinli\u011fini art\u0131rmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda bilim e\u011fitimine de katk\u0131da bulunabiliyor. Genellikle g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak hizmet veren vatanda\u015flar, ara\u015ft\u0131rma sorular\u0131n\u0131n form\u00fcle edilmesinden metodolojinin tasarlanmas\u0131na, verilerin toplanmas\u0131ndan yorumlanmas\u0131na ve uygulamalar\u0131n geli\u015ftirilmesine kadar bilimsel ara\u015ft\u0131rma s\u00fcrecinin herhangi bir a\u015famas\u0131na kat\u0131labiliyorlar.<\/p>\n\n\n\n
Kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ, s\u0131radan vatanda\u015flar\u0131n, \u00f6zellikle de kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ve payda\u015flar\u0131n, YZ tasar\u0131m\u0131na kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6nemine vurgu yap\u0131yor. Yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131,<\/p>\n\n\n\n
\n- anketler ve g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yoluyla tasar\u0131m fikirleri hakk\u0131nda yorum yapma,<\/li>\n\n\n\n
- proje ekibiyle grup tart\u0131\u015fmalar\u0131,<\/li>\n\n\n\n
- i\u015fbirli\u011fine dayal\u0131 prototip olu\u015fturma ve karar verme,<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
gibi bi\u00e7imlerde ger\u00e7ekle\u015febiliyor.<\/p>\n\n\n\n
Yurtta\u015flar\u0131n kendi de\u011ferleri, tercihleri ve ihtiya\u00e7lar\u0131 ile aktif kat\u0131l\u0131mc\u0131lar olarak yer ald\u0131\u011f\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ projeleri, g\u00fcc\u00fc yurtta\u015flara kayd\u0131rmak ve etik YZ sistemleri olu\u015fturabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli. Bu nedenle kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k, YZ’nin ondan etkilenen topluluklara daha etkili ve etik bir \u015fekilde hizmet edebilmesini sa\u011flamak i\u00e7in YZ’yi en ba\u015ftan buna uygun geli\u015ftirmenin bir yolu olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6zetle kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ vizyonu, YZ’nin kara kutusunu a\u00e7may\u0131 ve YZ tasar\u0131m\u0131n\u0131 en ba\u015f\u0131ndan \u015fekillendirmek i\u00e7in yurtta\u015flar\u0131 payda\u015f olarak g\u00fc\u00e7lendirmeyi hedefler. YZ sistemleri olu\u015fturman\u0131n i\u00e7sel bir par\u00e7as\u0131 olarak etkilenen topluluklar\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 ve durumlar\u0131n\u0131 tasar\u0131ma dahil etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu vizyon, s\u0131radan vatanda\u015flar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131, haz\u0131r YZ sistemlerini y\u00f6netmekten bir ad\u0131m \u00f6teye ta\u015f\u0131yarak, yap\u0131lmakta olan YZ sistemlerini do\u011frudan \u015fekillendirmeye y\u00f6nelir.<\/p>\n\n\n\n
Ancak YZ sistemlerinin olduk\u00e7a dinamik sistemler oldu\u011fu hi\u00e7bir zaman ak\u0131ldan \u00e7\u0131kar\u0131lmamal\u0131. Kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ yakla\u015f\u0131m\u0131, sistemlerin nas\u0131l tasarlanaca\u011f\u0131n\u0131 ve i\u015fletilece\u011fini belirlemede yurtta\u015flara s\u00f6z hakk\u0131 verir. Fakat payda\u015flar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerinin teknolojiye entegre edilmesi ve teknolojinin payda\u015flar\u0131n de\u011ferlendirmelerinden ge\u00e7mesi \u00f6nemli olmakla beraber yeterli de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc zaman i\u00e7inde yeni etik sorunlar \u00e7\u0131kabilir. Bu nedenle, her zaman sosyal ba\u011flam\u0131n dinamikli\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n
Yurtta\u015flar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131 \u00f6zellikle a\u015fa\u011f\u0131daki alanlarda kritik \u00f6neme sahiptir (Gilman, 2023):<\/p>\n\n\n\n
\n- Devlet hizmetlerine ve yard\u0131mlar\u0131na eri\u015fim<\/li>\n\n\n\n
- Biyometrik, sa\u011fl\u0131k veya di\u011fer hassas ki\u015fisel bilgilerin toplanmas\u0131 ve saklanmas\u0131<\/li>\n\n\n\n
- Hassas n\u00fcfuslar\u0131n g\u00f6zetimi<\/li>\n\n\n\n
- Devletin kolluk kuvvetleri ve \u00e7ocuk refah\u0131 gibi polislik i\u015flevleri<\/li>\n\n\n\n
- Konut, kredi, e\u011fitim, istihdam ve sa\u011fl\u0131k hizmetleri gibi ya\u015fam gerekliliklerine eri\u015fimin korunmas\u0131<\/li>\n\n\n\n
- \u0130\u015f yerleri gibi temel insan haklar\u0131n\u0131 ve farkl\u0131 g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini i\u00e7eren ortamlar<\/li>\n\n\n\n
- Demokrasi ve se\u00e7imler; ayr\u0131ca bu i\u015flevleri etkileyen sosyal medya ve ticari platformlar<\/li>\n\n\n\n
- S\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz arabalar ve b\u00fcy\u00fck dil modelleri (\u00f6rn. ChatGPT) gibi etik zorluklara yol a\u00e7an yeni alanlar<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
Yukar\u0131daki alanlardan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k; \u00fcst d\u00fczey devlet politikalar\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. \u0130\u015fte, okulda, g\u00fcndelik hayatta, k\u0131saca, teknolojin oldu\u011fu her yerde talep edilmesi ve u\u011fruna m\u00fccadele edilmesi gereken bir hakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ancak halk\u0131n kat\u0131l\u0131m mekanizmalar\u0131n\u0131n dikkatli bir \u015fekilde tasarlanmas\u0131 gerekir. Aksi takdirde geri tepebilir. \u00d6rne\u011fin geleneksel kat\u0131l\u0131m mekanizmalar\u0131nda yurtta\u015flara kendileriyle konu\u015fuldu\u011fu hissettirilse de yurtta\u015flar\u0131n sonucu etkileme olanaklar\u0131 ya hi\u00e7 yoktur ya da \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca, halka a\u00e7\u0131k oturumlara kat\u0131lan insanlar daha b\u00fcy\u00fck sosyoekonomik kaynaklara sahip olma e\u011filimindeyken, di\u011ferleri (mesai veya \u00e7ocuk bak\u0131m\u0131 gibi g\u00f6revlerini nedeniyle) gelemeyecek kadar me\u015fgul veya y\u00fck alt\u0131nda olabilir. En k\u00f6t\u00fcs\u00fc ise politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n kendi politikalar\u0131n\u0131 onaylatmak i\u00e7in halk\u0131 bir t\u00fcr vitrin s\u00fcs\u00fc olarak kullanmalar\u0131, g\u00fcvensizlik yaratacak ve halk\u0131n siyasi s\u00fcre\u00e7lerden uzakla\u015fmas\u0131yla sonu\u00e7lanacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Gilman’\u0131n (2023) halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n anlaml\u0131 ve sonu\u00e7 al\u0131c\u0131 olabilmesi i\u00e7in sekiz \u00f6nerisi var.<\/p>\n\n\n\n
Halk\u0131n Kat\u0131l\u0131m\u0131 Nas\u0131l Olmal\u0131?<\/h3>\n\n\n\n
1. Halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131, bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn\/sistemin ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131nda tasarlanmas\u0131 veya faaliyetinin d\u00fczenlenmesi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. Potansiyel zararlar\u0131 belirleyebilmek ve azaltabilmek i\u00e7in YZ geli\u015ftirme ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn t\u00fcm a\u015famalar\u0131 halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
2. E\u015fitlik ve sosyal adalet taahh\u00fctleri kat\u0131l\u0131m\u0131n her y\u00f6n\u00fcne rehberlik etmelidir. E\u015fitlik, g\u00fcven ve eri\u015filebilirli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in kat\u0131l\u0131m\u0131n \u00f6n\u00fcndeki lojistik engeller kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin y\u00fcz y\u00fcze toplant\u0131lar yap\u0131laca\u011f\u0131nda, \u00e7al\u0131\u015fan insanlar\u0131n kat\u0131labilece\u011fi saatler ve toplant\u0131 yerlerine ula\u015f\u0131m\u0131n kolayl\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
3. Halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131 demokratik bir hakt\u0131r. Etkilenen insanlar\u0131n, otomatik karar verme sistemlerinin hayatlar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkilemesi (veya etkilememesi) gerekti\u011fi konusunda fikir sahibi olabilmeleri i\u00e7in bir algoritman\u0131n nas\u0131l olu\u015fturulaca\u011f\u0131n\u0131 bilmeleri gerekmez. Marjinalle\u015ftirilmi\u015f gruplar\u0131n \u00fcyelerinin, kendi hedefleri, ihtiya\u00e7lar\u0131 ve YZ risklerine maruz kalma durumlar\u0131 hakk\u0131nda benzersiz ve derin bir i\u00e7g\u00f6r\u00fcye sahip olduklar\u0131 unutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
4. Halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131na y\u00f6nelik kurumsal bir taahh\u00fct olu\u015fturulmal\u0131 ve bunun i\u00e7in b\u00fct\u00e7e ayr\u0131lmal\u0131d\u0131r. YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131 benimseyen ve\/veya d\u00fczenleyen kamu kurumlar\u0131n\u0131n ve \u00f6zel kurulu\u015flar\u0131n, kat\u0131l\u0131ma kendi ba\u015f\u0131na bir ama\u00e7 olarak de\u011fer veren, ele\u015ftirileri ve yeni fikirleri kabul etmeye istekli bir i\u00e7 k\u00fclt\u00fcr\u00fc s\u00fcrd\u00fcrmeleri gerekir.<\/p>\n\n\n\n
5. Kat\u0131l\u0131mc\u0131 s\u00fcre\u00e7lerin hedefleri ve hangi kararlar\u0131n kamu girdisi yoluyla etkilenebilece\u011fi konusunda net olunmal\u0131d\u0131r. YZ sistemlerini tasarlayan veya uygulayan kurulu\u015flar, topluluklarla ili\u015fkilerinde g\u00fcven olu\u015fturmak ve s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in hedeflerinde net olmal\u0131 ve halk\u0131n farkl\u0131 hedefleri oldu\u011funda bunu dikkate alan gerekli d\u00fczenlemeleri yapmak i\u00e7in istekli olmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n
6. B\u00fcy\u00fck gruplar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini alabilen anketler ve yoklamalar; uzmanlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck bir grup vatanda\u015f\u0131 birka\u00e7 g\u00fcn boyunca bir konu hakk\u0131nda e\u011fitti\u011fi ve ard\u0131ndan j\u00fcrinin m\u00fczakere etti\u011fi, oylad\u0131\u011f\u0131 ve tavsiyelerde bulundu\u011fu “vatanda\u015f j\u00fcrileri” gibi halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131 i\u00e7in bir\u00e7ok mekanizma mevcuttur. Kat\u0131l\u0131m kalitesini art\u0131rabilecek y\u00f6ntemler ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 ve tasarlanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
7. Halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131 ve etkisi izlenmeli, \u00f6l\u00e7\u00fclmeli ve de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
8. Halk\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131, somut yapt\u0131r\u0131m mekanizmalar\u0131na sahip olmal\u0131d\u0131r. Bir di\u011fer deyi\u015fle, tavsiye niteli\u011finde ya da kurulu\u015flar\u0131n hay\u0131rseverli\u011fi ile sa\u011flanmamal\u0131, kat\u0131l\u0131m\u0131n yasal bir zemini olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
***<\/p>\n\n\n\n
Yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flama iddias\u0131ndaki her \u00fc\u00e7 vizyonun kendine \u00f6zg\u00fc dezavantajlar\u0131 ve zorluklar\u0131 var. Kat\u0131l\u0131mc\u0131 YZ, en geli\u015fmi\u015f yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 ifade ediyor. Ancak bu vizyonu hayata ge\u00e7irebilece\u011fimiz ko\u015fullar s\u0131n\u0131rl\u0131. Baz\u0131 durumlarda YZ y\u00f6neti\u015fimi daha elveri\u015fli bir \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilir. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir \u00e7ok sans\u00fcr talebi dezenformasyonla ili\u015fkilendiriliyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc sosyal medyada yay\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgiler yaln\u0131z siyasal s\u00fcre\u00e7leri etkilemekle kalm\u0131yor, pandemi s\u00fcrecinde daha net g\u00f6rebildi\u011fimiz gibi toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da tehdit ediyor. Bu nedenle, her t\u00fcrl\u00fc i\u00e7erik kald\u0131rma talebini sans\u00fcr olarak nitelendirmek yerine kararlar\u0131n s\u00fcrecin halk\u0131n temsilcilerinin de yer ald\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6neti\u015fim s\u00fcrecinde al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in m\u00fccadele etmek daha yararl\u0131 olabilir. YZ okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, gelece\u011fin i\u015f g\u00fcc\u00fc i\u00e7in e\u015fit olanaklar yaratma hedefi \u00f6nemli olmakla beraber okuryazarl\u0131\u011f\u0131n as\u0131l hedefi, toplumu mevcut YZ’lerin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve ortaya \u00e7\u0131kabilecek sorunlar hakk\u0131nda bilin\u00e7lendirilmek olmal\u0131. Bu sa\u011flanmadan, di\u011fer iki vizyonun hayata ge\u00e7irilebilmesi zordur.<\/p>\n\n\n\n
K\u0131sacas\u0131, elimizde birbiriyle \u00e7eli\u015fmekten \u00e7ok birbirini tamamlayan ve ko\u015fullara g\u00f6re \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u00fc\u00e7 temel kat\u0131l\u0131m vizyonu var. \u0130htiyac\u0131m\u0131z ise yurtta\u015flar\u0131n hayat\u0131n\u0131 do\u011frudan ilgilendiren teknolojik s\u00fcre\u00e7lere yurtta\u015flar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 savunan bir siyasal m\u00fccadele…<\/p>\n\n\n\n
<\/h3>\n\n\n\nKaynaklar<\/h3>\n\n\n\n
Gilman, M. E. (2023). Democratizing AI: Principles for meaningful public participation. Data & Society<\/em>.<\/p>\n\n\n\nHu, W., & Singh, R. (2024). Enrolling Citizens: A Primer on Archetypes of Democratic Engagement with AI. Available at SSRN 4863148.<\/p>\n\n\n\n
Marx, P. (2024). Pavel Durov and Elon Musk are not free speech champions, https:\/\/disconnect.blog\/pavel-durov-and-elon-musk-are-not-free-speech-champions\/<\/a>, son eri\u015fim 16.09.2024<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"24 A\u011fustos’ta Telegram’\u0131n CEO’su Pavel Durov, Paris’in kuzeyindeki Le Bourget Havaliman\u0131’nda Frans\u0131z polisi taraf\u0131ndan g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131. G\u00f6zalt\u0131 sonras\u0131nda Fransa Cumhurba\u015fkan\u0131 Emmanuel Macron, Twitter\/X platformunda yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada g\u00f6zalt\u0131n\u0131n siyasi bir karar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti. Asl\u0131nda Fransa, birka\u00e7 ay \u00f6nce Durov ve platformun kurucu orta\u011f\u0131 olan karde\u015fi i\u00e7in tutuklama emri \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131. Durov bunu umursamam\u0131\u015f ve b\u00fcy\u00fck bir \u00f6z g\u00fcvenle Fransa topraklar\u0131na geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde de g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Savc\u0131l\u0131k taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan belgede Durov, “yasal dinlemeler ve istihbari faaliyetler i\u00e7in gerekli bilgi veya belgelerin yetkili makamlara iletilmesini kabul etmemek, organize su\u00e7 gruplar\u0131n\u0131n yasa d\u0131\u015f\u0131 i\u015flemlerine ortam sa\u011flayan bir \u00e7evrim i\u00e7i platformun y\u00f6neticisi olmak, organize gruplar\u0131n \u00e7ocuk<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[490,163,22,30,413,392,298],"tags":[506,510,507,505,83,508,509],"class_list":["post-902","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-etik","category-guvenlik","category-sansur","category-sosyal-aglar","category-sosyal-medya","category-teknolojik_egemenlik","category-yapay-zeka","tag-elon-musk","tag-katilimci-yz","tag-pavel-durov","tag-telegram","tag-twitter","tag-yz-okuryazarligi","tag-yz-yonetisimi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/902","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=902"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/902\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":903,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/902\/revisions\/903"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=902"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=902"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=902"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}