{"id":919,"date":"2025-04-05T13:56:27","date_gmt":"2025-04-05T10:56:27","guid":{"rendered":"http:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=919"},"modified":"2025-04-05T13:59:48","modified_gmt":"2025-04-05T10:59:48","slug":"siber-ozgurlukculuk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/?p=919","title":{"rendered":"Siber \u00d6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck"},"content":{"rendered":"\n


Can D\u00fcndar’\u0131n 10 Ocak 2025 tarihinde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 videonun ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 “K\u00fcresel oligar\u015fi, a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f\u0131 pompal\u0131yor”du. D\u00fcndar, Elon Musk’\u0131n, Almanya’n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 lideriyle r\u00f6portaj yapmas\u0131n\u0131 ve onu “ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc aday\u0131” olarak pazarlamas\u0131n\u0131 bir skandal olarak nitelendiriyordu. R\u00f6portaj, Hitler’in asl\u0131nda kom\u00fcnist oldu\u011fu, Kaliforniya’da h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n serbest oldu\u011fu gibi kan\u0131ts\u0131z iddialar, komplo teorileri ve yalanlarla doluydu. Musk, bir hafta \u00f6nce de Die Welt’e yazd\u0131\u011f\u0131 bir makalede a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 AfD’den (Almanya i\u00e7in Alternatif) “Almanya i\u00e7in son umut k\u0131v\u0131lc\u0131m\u0131” diye s\u00f6z etmi\u015fti (https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=LOIuO4U4CXY<\/a>).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Trump’\u0131n zaferinde b\u00fcy\u00fck pay\u0131 olan Musk, \u015fimdi g\u00f6z\u00fcn\u00fc Avrupa’ya dikmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Avrupa Birli\u011fi’nin (AB) son y\u0131llarda k\u00fcresel teknolojiyi d\u00fczenlemeye \u00f6nc\u00fcl\u00fck etme giri\u015fimleri ABD’li teknoloji \u015firketlerini olduk\u00e7a rahats\u0131z ediyordu. Buna kar\u015f\u0131 ABD’li teknoloji patronlar\u0131, a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 siyasi g\u00fc\u00e7leri destekleyerek AB’yi dize getirmeye \u00e7al\u0131\u015fabilir. Zaten Br\u00fcksel y\u0131llard\u0131r B\u00fcy\u00fck Teknoloji lobilerinin ku\u015fatmas\u0131 alt\u0131ndayd\u0131. Fakat \u015firketler Musk’a kadar siyasi m\u00fccadelenin d\u0131\u015f\u0131nda kalmay\u0131 tercih ettiler. Musk, yeni bir d\u00f6nemin habercisi olabilir. Kremidas-Courtney ve Litobarski (2025) gelecekte, transatlantik lobicili\u011fe ek olarak, B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin Avrupa Siyaseti’ne daha agresif m\u00fcdahalelerin olabilece\u011fini belirtiyor. Bu m\u00fcdahaleler farkl\u0131 bi\u00e7imlerde ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. \u00d6rne\u011fin, k\u00fcresel ileti\u015fim platformlar\u0131ndaki algoritmalar bu y\u00f6nde \u00e7al\u0131\u015fabilir; tekno-pop\u00fclist siyasi partilere, d\u00fc\u015f\u00fcnce kurulu\u015flar\u0131na ve gruplara y\u00fckl\u00fc ba\u011f\u0131\u015flar yap\u0131labilir. Daha \u015fimdiden bunun haberlerini okuyoruz. Musk, Sunday Times’\u0131n \u0130ngiltere’deki sa\u011f pop\u00fclist Reform partisine 100 milyon dolar vermeyi planlad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki haberlerini yalanlad\u0131. Ama Reform lideri Nigel Farage’a g\u00f6re Musk, partiyi finansal olarak desteklemeyi ciddi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Ayr\u0131ca k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce, \u0130talya Cumhurba\u015fkan\u0131 Sergio Mattarella, \u0130talyan siyasetine m\u00fcdahale etmemesi i\u00e7in Musk’\u0131 uyarm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

On y\u0131l \u00f6ncesine kadar sosyal medya, demokrasi vadediyordu. Yurtta\u015flar art\u0131k yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya mesajlar\u0131n pasif al\u0131c\u0131lar\u0131 de\u011fillerdi. Medyan\u0131n geleneksel bek\u00e7ilerini atlayarak \u00e7evrimi\u00e7i kamusal alanda birbirleriyle do\u011frudan etkile\u015fime ge\u00e7ebiliyorlard\u0131. Otoriter devletler, bu yeni e\u015fler aras\u0131 ileti\u015fim kanallar\u0131 \u00fczerinde merkezi kontrol sa\u011flayamayacaklard\u0131. Bilgi ve ileti\u015fim teknolojileri, hiyerar\u015fileri radikal bir \u015fekilde d\u00fczle\u015ftirecek ve dijital \u00e7a\u011f i\u00e7in elektronik bir agora ortaya \u00e7\u0131karacakt\u0131. Fakat \u00f6yle olmad\u0131. \u015eimdi Musk ve Zuckerberg gibi kapitalistlerin egemen oldu\u011fu sosyal medya imparatorluklar\u0131m\u0131z var. Sivil tart\u0131\u015fmalar\u0131n yerini \u00f6fke uyand\u0131ran etkile\u015fimler, kutupla\u015fmaya \u00f6ncelik veren algoritmalar ve dezenformasyon kampanyalar\u0131 ald\u0131. Sosyal medya, h\u00fck\u00fcmetlerin ve h\u00fck\u00fcmet d\u0131\u015f\u0131 akt\u00f6rlerin dikkatimizi \u00e7ekmek i\u00e7in para \u00f6deyerek orant\u0131s\u0131z bir etkiye sahip oldu\u011fu bir alan haline geldi (age).<\/p>\n\n\n\n

Buna kar\u015f\u0131 ne yap\u0131labilir? AB, B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin artan etkisi kar\u015f\u0131s\u0131nda egemenli\u011fini korumakta giderek daha fazla zorlanacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u00dcstelik \u015fimdi do\u011frudan ABD’nin politik g\u00fcc\u00fcn\u00fc arkas\u0131na alm\u0131\u015f bir Musk var ve ABD’li politikac\u0131lar, “Avrupa Elon Musk’\u0131 ve X’i d\u00fczenlemeye kalkarsa ABD, NATO’ya deste\u011fini \u00e7ekebilir” gibi tehditler savurmaktan \u00e7ekinmiyorlar (https:\/\/www.independent.co.uk\/news\/world\/americas\/us-politics\/jd-vance-elon-musk-x-twitter-donald-trump-b2614525.html<\/a>). Kremidas-Courtney ve Litobarski (2025), bu yeni dinami\u011fi dengelemek i\u00e7in AB’nin acilen harekete ge\u00e7mesi gerekti\u011fini savunuyorlar. Bunun i\u00e7in \u015funlar\u0131 \u00f6neriyorlar:<\/p>\n\n\n\n

1. AB zorbal\u0131\u011f\u0131 reddetmeli ve d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7eveleri g\u00fc\u00e7lendirmeye ve d\u00fczenleyici eri\u015fimini geni\u015fletmeye devam etmelidir. Tekel kar\u015f\u0131t\u0131 s\u0131k\u0131 tedbirleri uygulamal\u0131 ve teknoloji end\u00fcstrilerindeki tekelci davran\u0131\u015flar\u0131 k\u0131rarak tek bir kurulu\u015fun a\u015f\u0131r\u0131 b\u00fcy\u00fck bir etki yaratmas\u0131n\u0131 engellemelidir. Lobicilik faaliyetleri, se\u00e7imleri etkileme, siyasi ba\u011f\u0131\u015flar gibi konular\u0131nda \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131r\u0131c\u0131 ad\u0131mlar atmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

2. AB, kendi teknoloji taban\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 yat\u0131r\u0131m\u0131 iki kat\u0131na \u00e7\u0131karmal\u0131, hedeflerine uygun bir risk sermayesi ekosistemi olu\u015fturmal\u0131 ve kendi teknoloji devlerini geli\u015ftirmek i\u00e7in daha \u00e7ok \u00e7aba sarf etmelidir.<\/p>\n\n\n\n

3. AB, Washington’un Br\u00fcksel’deki etkisini azaltmak i\u00e7in Amerikal\u0131 aktivistler ve demokrasi yanl\u0131s\u0131 teknoloji \u015firketleriyle birlikte \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131 ve benzer d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00fclkelerle (\u00f6rne\u011fin Kanada, Birle\u015fik Krall\u0131k, Japonya ve K\u00fcresel G\u00fcney’deki \u00fclkeler) e\u015f g\u00fcd\u00fcm\u00fc sa\u011flamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

4. AB, dijital egemenli\u011fi koruma \u00e7abalar\u0131na h\u0131z vermeli ve kritik AB verilerinin k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 veya g\u00f6zetlenmesini \u00f6nlemek i\u00e7in kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde depolanmas\u0131n\u0131 ve i\u015flenmesini sa\u011flamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

5. AB, vatanda\u015flar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak ve onlar\u0131 ikna (persuasive) edici teknolojilerin riskleri konusunda e\u011fitmek i\u00e7in \u00e7abalar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeli ve geni\u015fletmelidir.<\/p>\n\n\n\n

Kremidas-Courtney ve Litobarski’nin (2025) bu \u00f6nerileri ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir mi? AB, B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin faaliyetlerinden kendini ne kadar koruyabilir? Bu \u00f6neriler, Musk \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki ABD’li B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f partiler \u00fczerinde AB’nin teknoloji politikalar\u0131n\u0131 yeniden yap\u0131land\u0131rma giri\u015fimlerinin \u00f6n\u00fcne ne kadar ge\u00e7ebilir?<\/p>\n\n\n\n

Bu sorular\u0131n yan\u0131tlar\u0131n\u0131 birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde alaca\u011f\u0131z. Ama benim as\u0131l merak etti\u011fim, b\u00fcy\u00fck umutlarla y\u00fcceltti\u011fimiz ba\u015fta internet olmak \u00fczere dijital teknolojilerin nas\u0131l tersine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc ve a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f\u0131n y\u00fckseli\u015fini destekleyen bir unsur haline geldi\u011fi. Yoksa en ba\u015f\u0131ndan beri yan\u0131l\u0131yor muyduk? David Golumbia (2024), Siber <\/em>\u00d6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck<\/em>: Dijital Teknolojinin Sa\u011fc\u0131 Politikas\u0131<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda asl\u0131nda demokrasiyi savunurken bir \u00e7ok konuda tam tersine zemin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 savunuyor.<\/p>\n\n\n\n

Siber \u00d6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fck Nedir?<\/h2>\n\n\n\n

Siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fck terimine ilk kez teknoloji felsefecisi Langdon Winner’in 1997 tarihli “Cyberlibertarian Myths and the Prospects for Community<\/em>” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde rastl\u0131yoruz. Ancak Winner’\u0131n bu makalesinde ifade etti\u011fi fikirleri ayn\u0131 d\u00f6nemde yay\u0131mlanan ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fmalarda da g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. S\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u015f\u0131nda da Richard Barbrook ve Andy Cameron’un “Californian Ideology<\/em>” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi geliyor. Fakat Kaliforniya \u0130deolojisi terimi, Barbrook ve Cameron’un tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin sadece Kaliforniya’da i\u015fledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrebilece\u011fi i\u00e7in Golumbia (2024), siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck terimini tercih etti\u011fini belirtiyor.<\/p>\n\n\n\n

Winner’\u0131n makalesinde siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck, elektronik dolay\u0131ml\u0131 ya\u015fam bi\u00e7imlerine y\u00f6nelik esrik co\u015fkuyu radikal, a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, sosyal ya\u015fam, ekonomi ve siyaset hakk\u0131ndaki fikirleriyle ili\u015fkilendiren bir fikirler y\u0131\u011f\u0131n\u0131 olarak ele al\u0131n\u0131yor. Bir di\u011fer deyi\u015fle, bir yanda dijital teknolojiler hakk\u0131nda Silikon Vadisi’nden t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lan esrik bir co\u015fku varken di\u011fer yanda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck gibi temel terimlerin ne oldu\u011funa dair a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 fikirler bulunuyor. Bu ba\u011flamda, bir \u00e7o\u011fumuz a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131 fikirlerle hi\u00e7 bir ba\u011f\u0131m\u0131z\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek kendimizi konunun d\u0131\u015f\u0131nda tutabiliriz. Ama yaz\u0131n\u0131n devam\u0131nda da g\u00f6rece\u011fimiz s\u0131k s\u0131k dijital \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri savunmak ad\u0131na siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015flerin etkisi alt\u0131nda hareket ediyoruz. En az\u0131ndan kendi ad\u0131ma b\u00f6yle bir \u00f6z ele\u015ftiri yapabilirim.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda reel sosyalizmin \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcnden sonra internet \u00f6nemli bo\u015flu\u011fu doldurdu. \u0130nternet ve onunla beraber yay\u0131lan dijital teknolojilerin sundu\u011fu olanaklar ge\u00e7mi\u015fteki b\u00fcy\u00fck anlat\u0131lar\u0131n yerini ald\u0131. \u0130nternetin sundu\u011fu enformasyon da\u011f\u0131t\u0131m ve \u00f6rg\u00fctlenme olanaklar\u0131yla artan umutlar 2010’lu y\u0131llardaki toplumsal hareketlerle zirveye \u00e7\u0131kt\u0131. Hep yeni (!) bir \u015fey vard\u0131: Sosyal a\u011flar, blok zinciri, NFT, metaverse, yapay zek\u00e2… 1960’l\u0131 y\u0131llardaki toplumsal m\u00fccadelelerinin yerini i\u015f ba\u015far\u0131s\u0131 ve inovasyon hikayeleriyle harmanlanan bir vizyon alm\u0131\u015ft\u0131. Silikon Vadisi ve onun yerellerdeki havarileri, sosyal misyonlar\u0131 hakk\u0131nda \u0131srarc\u0131lard\u0131. Bu durumu ele\u015ftirenler, i\u015f insanlar\u0131 ve teknoloji uzmanlar\u0131 taraf\u0131ndan a\u015f\u0131r\u0131 distopyac\u0131l\u0131kla su\u00e7land\u0131lar. \u0130\u015fin k\u00f6t\u00fcs\u00fc normalde sa\u011fc\u0131 politikalara ve siyasi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe bireysel olarak kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan bir\u00e7ok ki\u015fi kendisini h\u00fck\u00fcmet d\u00fczenlemelerine kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ederken ve Facebook, Google, Twitter vb \u015firketlerin istedikleri gibi davranma haklar\u0131n\u0131 savunurken buldu. Ge\u00e7mi\u015f y\u0131llar\u0131n toplumsal m\u00fccadelelerinde \u00f6nemli bir yere sahip olan kamusal e\u011fitim, medeni haklar, \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131, sosyal g\u00fcvenlik a\u011f\u0131n\u0131 ve \u015firketlerin faaliyetlerinin uygun \u015fekilde d\u00fczenlenmesi gibi konular\u0131 bir kenara b\u0131rakt\u0131lar. Serbest piyasa ekonomisini, toplumsal sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olarak g\u00f6ren akt\u00f6rlere destek oldular. Dijital teknoloji, politik, toplumsal ve insani olan\u0131n \u00f6n\u00fcne konuldu.<\/p>\n\n\n\n

Ancak siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc\u011f\u00fc basit\u00e7e siyasi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck ve dijital \u00fctopyac\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir birle\u015fimi olarak g\u00f6rmemek gerekiyor. Golumbia (2024) basit\u00e7e dijital teknolojilerin insanlar\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc partilere oy vermeye ikna etmesi gibi bir durumdan bahsetmiyor. \u00c7o\u011funlukla, siyasi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcler kendilerini \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcrler, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc partilerden birine \u00fcye olabilirler, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc adaylara oy verebilirler… Buna kar\u015f\u0131n siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck bir siyasi hareketin veya partinin ad\u0131 de\u011fildir. Siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcler, \u00e7o\u011funlukla kendilerini bu isimle anmazlar. Siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fck genellikle insanlar\u0131n bu terimi kullanmadan kat\u0131ld\u0131klar\u0131 bir dizi pozisyona i\u015faret eder. Golumbia (2024) kitab\u0131nda siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, bir tak\u0131m yayg\u0131n inan\u00e7 ve uygulamalar\u0131 i\u00e7eren analitik bir kategori olarak kullan\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla pek \u00e7ok siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc, se\u00e7imlerde herhangi bir siyasi partiye oy verebilir. Ayr\u0131ca ayn\u0131 ki\u015filer, “apolitik” ya da “bilimsel” olarak g\u00f6rd\u00fckleri konularda, bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin siyasi manzaraya nas\u0131l yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131n pek fark\u0131nda olmadan kendilerini siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fleri savunurken bulabilirler.<\/p>\n\n\n\n

Siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc s\u00f6ylem, iddialar\u0131 ya da demokratik r\u0131zan\u0131n fiili g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc ne olursa olsun, t\u00fcm h\u00fck\u00fcmetlerin do\u011falar\u0131 gere\u011fi otoriter oldu\u011funu savunur. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce de kimi zaman Max Weber’in “devlet, belirli bir toprak par\u00e7as\u0131 i\u00e7erisinde fiziksel g\u00fcc\u00fcn me\u015fru kullan\u0131m tekelini (ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde) iddia eden bir insan toplulu\u011fudur” s\u00f6z\u00fcne dayand\u0131r\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin Musk 2021’deki bir konu\u015fmas\u0131nda h\u00fck\u00fcmeti, \u015fiddet tekeline sahip ve buna kar\u015f\u0131 hi\u00e7bir ba\u015fvuru yolunuzun olmad\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck kurum olarak tan\u0131ml\u0131yor (https:\/\/reason.com\/2021\/12\/08\/elon-musk-government-is-the-biggest-corporation-with-a-monopoly-on-violence-where-you-have-no-recourse\/<\/a>). Musk’\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fclerin demokrasiye ve demokratik kurumlara sald\u0131r\u0131rken kendilerini demokrasi diliyle gizlemeleri yayg\u0131n bir durumdur.<\/p>\n\n\n\n

Siber \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fcler, bir\u00e7ok durumda neoliberalizme paralel tezler \u00f6ne s\u00fcrerler. Onlar i\u00e7in h\u00fck\u00fcmetlerin kendisi bir sorundur. Piyasan\u0131n g\u00f6r\u00fcnmez eli d\u0131\u015f\u0131nda “e\u015fitlik” sa\u011flamaya y\u00f6nelik giri\u015fimler otomatik olarak Sovyet tarz\u0131 planlama ile ayn\u0131 \u015feydir. H\u00fck\u00fcmetler, dijital inovasyonun yolundan \u00e7ekilmelidir. \u00d6rne\u011fin Lyft, Airbnb ve Uber gibi “payla\u015f\u0131m ekonomisi” giri\u015fimlerinin “y\u0131k\u0131c\u0131 yeniliklerine” m\u00fcdahale etmemelidir. Bu nedenle bir \u00e7ok tart\u0131\u015fmada a\u015fa\u011f\u0131daki gibi iddialar tekrarlan\u0131r:<\/p>\n\n\n\n