Yapay Zek\u00e2 (YZ) Eylem Zirvesi, 10-11 \u015eubat 2025 tarihlerinde Paris’te d\u00fczenlendi. Fransa ve Hindistan’\u0131n e\u015f ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda d\u00fczenlenen zirvede d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen YZ \u015firketlerinin liderleri (OpenAI’dan Sam Altman, Anthropic’ten Dario Amodei ve Google DeepMind’dan Demis Hassabis), akademisyenler, sivil toplum temsilcileri ve politikac\u0131lar bir araya geldi.<\/p>\n\n\n\n
Roose (2025), 10 \u015eubat’ta yay\u0131mlanan yaz\u0131s\u0131nda zirvenin ilk g\u00fcn\u00fcn\u00fc de\u011ferlendiriyor ve be\u015f konuya dikkat \u00e7ekiyordu. Birincisi Avrupa’n\u0131n teredd\u00fctl\u00fc ad\u0131mlar atmas\u0131yd\u0131. Bilindi\u011fi gibi Avrupa Birli\u011fi (AB) son on y\u0131lda veri gizlili\u011fi ve sosyal medya konular\u0131nda zorlu yasalar \u00e7\u0131kard\u0131. YZ’yi d\u00fczenleme konusunda hep ABD ve \u00c7in’in bir ad\u0131m \u00f6n\u00fcndeydi. Avrupal\u0131 politikac\u0131lar\u0131n ve \u00f6zellikle de Fransa Cumhurba\u015fkan\u0131 Emmanuel Macron’un s\u00f6zleri AB’nin YZ politikalar\u0131nda bir de\u011fi\u015fikli\u011fin habercisi olabilir. Macron, ABD’li politikac\u0131lardan s\u0131k\u00e7a duydu\u011fumuz d\u00fczenleme kar\u015f\u0131t\u0131 tezleri ortaya att\u0131 ve “cezaland\u0131r\u0131c\u0131” d\u00fczenlemelerin \u00fclkenin teknoloji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn rekabet kapasitesini azaltabilece\u011fini savundu.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\u0130kincisi, YZ k\u0131yamet tellallar\u0131n\u0131n zemin kaybetmesiydi. 2023’te \u0130ngiltere’de ve ge\u00e7en y\u0131l G\u00fcney Kore’de d\u00fczenlenen zirveler daha \u00e7ok geli\u015fmi\u015f YZ sistemlerinin insan neslinin t\u00fckenmesine kadar varabilecek potansiyel risk ve zararlar\u0131na odaklanm\u0131\u015ft\u0131. Bu zirvede ise YZ’nin potansiyelleri \u00fczerinde duruldu. YZ’nin t\u0131p ve iklim bilimi gibi alanlarda ilerlemeyi h\u0131zland\u0131rma yetene\u011fi \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, DeepSeek’in yar\u0131\u015f d\u0131\u015f\u0131 kalanlar i\u00e7in bir ilham kayna\u011f\u0131 haline gelmesiydi. DeepSeek’in modelinin \u00f6nde gelen Amerikan modellerinden \u00e7ok daha az maliyetli bi\u00e7imde in\u015fa edildi\u011fi iddias\u0131 YZ yar\u0131\u015f\u0131nda geride kalanlara umut oldu. Avrupa ve di\u011fer yerlerde kendilerini yar\u0131\u015f\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda sayan daha k\u00fc\u00e7\u00fck YZ ekipleri, daha d\u00fc\u015f\u00fck b\u00fct\u00e7elerle ABD’li YZ devleriyle rekabet edebileceklerini g\u00f6rd\u00fcler.<\/p>\n\n\n\n
D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Trump y\u00f6netiminin YZ politikalar\u0131n\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131yd\u0131. Yeni y\u00f6netim, Biden y\u00f6netiminin g\u00fc\u00e7l\u00fc YZ modelleri i\u00e7in bir test program\u0131 haz\u0131rlayan kararnamesini y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131rd\u0131. Ancak hen\u00fcz net bir YZ politikas\u0131 ortaya koymad\u0131. Baz\u0131lar\u0131 y\u0131llard\u0131r YZ hakk\u0131ndaki endi\u015felerini dile getiren Elon Musk’\u0131n Trump’\u0131 YZ konusunda daha temkinli ad\u0131mlar atmaya ikna edebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyord\u00fc. Di\u011ferleri ise risk sermayedarlar\u0131n\u0131n ve YZ \u015firketlerinin Trump’\u0131 YZ end\u00fcstrisini rahat b\u0131rakmaya ve yava\u015flatabilecek d\u00fczenlemeleri ortadan kald\u0131rmaya ikna edece\u011fine inan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n
Be\u015fincisi, politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc YZ sistemlerinin ne kadar yak\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fini ya da ne kadar y\u0131k\u0131c\u0131 olabilece\u011fini kavrayam\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnmeleriydi. Bir \u00e7ok \u015firket yapay genel zek\u00e2 i\u00e7in tarih veriyor. Amodei (Anthropic) ve Altman (OpenAI), yapay genel zek\u00e2ya \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki bir iki y\u0131l i\u00e7inde eri\u015febilece\u011fimizi iddia ederken Hassabis (DeepMind) daha m\u00fctevaz\u0131 bir tahminle bunun be\u015f y\u0131l i\u00e7inde olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Ancak Roose’un (2025) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi e\u011fer insandan daha ak\u0131ll\u0131 YZ sistemlerine bu kadar yak\u0131nsak ciddi \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmemiz gereken sorunlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z: Milyonlarca beyaz yakal\u0131 i\u015fin yerini alabilecek g\u00fc\u00e7l\u00fc YZ ajanlar\u0131, uzak bir hayal de\u011fil de yak\u0131n bir ger\u00e7eklikse bu durum \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 nas\u0131l etkileyecek? YZ sistemlerinin \u00f6z yinelemeli olarak kendini geli\u015ftirebildi\u011fi veya otonom siber sald\u0131r\u0131lar ger\u00e7ekle\u015ftirebildi\u011fi bir d\u00fcnyada nas\u0131l d\u00fczenlemelere gerek var? Yapay genel zek\u00e2ya iddia edildi\u011fi gibi bu kadar yak\u0131nsak kurumlar\u0131n bilimsel ara\u015ft\u0131rma ve ila\u00e7 ke\u015ffi gibi alanlardaki h\u0131zl\u0131 geli\u015fmelere nas\u0131l haz\u0131rlanmalar\u0131 gerekecek?<\/p>\n\n\n\n
Roose (2025) ilk g\u00fcnk\u00fc de\u011ferlendirmelerinde, Trump y\u00f6netiminin YZ politikalar\u0131ndaki belirsizli\u011fe de\u011finmi\u015fti. Bence a\u015f\u0131r\u0131 iyimserdi. Zirvenin ikinci g\u00fcn\u00fcnde konu\u015fan ABD Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 JD Vance, bu belirsizli\u011fi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde giderdi. Vance, hen\u00fcz Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 olmadan \u00f6nce de “Avrupa Elon Musk’\u0131 ve X’i d\u00fczenlemeye kalkarsa ABD, NATO’ya deste\u011fini \u00e7ekebilir” gibi tehditler savurmu\u015ftu (https:\/\/www.independent.co.uk\/news\/world\/americas\/us-politics\/jd-vance-elon-musk-x-twitter-donald-trump-b2614525.html<\/a>). Ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 olarak yapt\u0131\u011f\u0131 ilk yurtd\u0131\u015f\u0131 konu\u015fmas\u0131nda da yine hedefinde AB d\u00fczenlemeleri vard\u0131. Trump y\u00f6netiminin en g\u00fc\u00e7l\u00fc YZ sistemlerinin Amerikan tasar\u0131m\u0131 ve \u00fcretimi \u00e7iplerle ABD’de in\u015fa edilmesini sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledikten sonra lider olmalar\u0131n\u0131n tek ba\u015flar\u0131na hareket etmek istedikleri ya da buna ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 anlam\u0131na gelmedi\u011fini belirtti. Ama YZ teknolojisinin yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 bo\u011fmak yerine te\u015fvik eden uluslararas\u0131 d\u00fczenleyici rejimlere ihtiya\u00e7 oldu\u011funu vurgulayarak Avrupal\u0131 ortaklar\u0131yla y\u00fcr\u00fcmenin ko\u015fullar\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi (Sanger, 2025). Ayr\u0131ca ABD ve Birle\u015fik Krall\u0131k, Paris Deklarasyonu’nu imzalamayarak uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011fine kat\u0131lmad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n Vance konu\u015fmas\u0131nda YZ g\u00fcvenli\u011fi yerine YZ’nin sundu\u011fu f\u0131rsatlara odaklan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini savundu. Trump y\u00f6netimi bu vizyonu hem ABD’de uygulayacak hem de ba\u015fta Avrupa \u00fclkeleri olmak \u00fczere di\u011fer \u00fclkelere dikte etmeye \u00e7al\u0131\u015facak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Her ne kadar Vance’\u0131n d\u00fczenleme kar\u015f\u0131t\u0131 s\u00f6ylemine kat\u0131lmasam da d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen YZ uzmanlar\u0131ndan Andrew Ng’nin (2025) belirtti\u011fi gibi YZ g\u00fcvenli\u011fi (safety) terimi de kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131. Bilim kurgu hikayelerinden f\u0131rlam\u0131\u015f senaryolar insanlar\u0131n hayali ve yak\u0131n zamanda ger\u00e7ekle\u015fmesi pek olanakl\u0131 olmayan sorunlarla zaman kaybetmesine ve kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz as\u0131l risklerin g\u00f6z ard\u0131 edilmesine neden oluyor. Ng (2025), YZ g\u00fcvenli\u011fi teriminin temel teknoloji olan YZ’nin g\u00fcvensiz olabilece\u011fini varsayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama YZ uygulamalar\u0131n\u0131n nas\u0131l g\u00fcvensiz olabilece\u011fi hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmenin daha faydal\u0131 oldu\u011funu savunuyor. Derin sahte ile r\u0131zaya dayal\u0131 olmayan porno \u00fcretimi, YZ’nin dezenformasyon i\u00e7in kullan\u0131m\u0131, potansiyel olarak g\u00fcvenli olmayan t\u0131bbi te\u015fhisler, ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yaratan uygulamalar vb. gibi a\u00e7\u0131k\u00e7a zararl\u0131 YZ uygulamalar\u0131 olabiliyor. Ng’nin (2024) YZ g\u00fcvenli\u011fi yerine \u00f6nerdi\u011fi sorumlu YZ terimi ise g\u00fcvensiz veya zararl\u0131 uygulamalar olu\u015fturmaktan ka\u00e7\u0131nman\u0131n ve insanlar\u0131 faydal\u0131 \u00fcr\u00fcnleri bile zararl\u0131 \u015fekillerde kullanmaktan cayd\u0131rman\u0131n bizim<\/strong> sorumlulu\u011fumuz oldu\u011funu vurguluyor. Ng’ye (2024) g\u00f6re YZ’nin yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada, konu\u015fmay\u0131 “YZ g\u00fcvenli\u011fi”nden sorumlu YZ kullan\u0131m\u0131na do\u011fru kayd\u0131rabilirsek, YZ’nin faydalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131racak ve ger\u00e7ek sorunlar\u0131 ele alma konusunda daha iyi bir i\u015f \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131z.<\/p>\n\n\n\n Fakat sorun burada “biz”in kim oldu\u011fu? Muhtemelen Ng, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen YZ uzmanlar\u0131ndan biri olarak “biz”i YZ uzmanlar\u0131ndan ve YZ geli\u015ftiren \u015firketlerden olu\u015fan dar bir \u00e7er\u00e7evede de\u011ferlendiriyor. Fakat YZ, g\u00fcndelik hayat\u0131n i\u00e7inde giderek yayg\u0131nla\u015f\u0131yor. Ula\u015f\u0131mdan sa\u011fl\u0131k hizmetlerine, tar\u0131mdan istihdama kadar \u00e7e\u015fitli sekt\u00f6rler i\u00e7in geli\u015ftirilen ve kullan\u0131lan YZ sistemleri var. Dolay\u0131s\u0131yla bu sistemler her ge\u00e7en g\u00fcn daha fazla insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 etkilerken gelece\u011fimizi \u015firketlerin g\u00fcvenli veya sorumlu YZ sistemleri geli\u015ftirebilece\u011fi hakk\u0131ndaki iddialara teslim edemeyiz.<\/p>\n\n\n\n Zirve, kamu yarar\u0131na YZ olarak pazarlansa da \u00fclkelerin hesap verebilirlik de dahil olmak \u00fczere YZ d\u00fczenlemelerini reddetmeye ve bunun yerine uygulama kodlar\u0131 ve standartlar lehine davranmaya e\u011filimli olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Kamu yarar\u0131, mahremiyetin, sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n, eme\u011fin korunmas\u0131 ve halk\u0131n sorunlu buldu\u011fu YZ sistemlerini durduran anlaml\u0131 bir sivil kat\u0131l\u0131m\u0131n sa\u011flanmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Fakat zirvede, kamu yarar\u0131 yerine \u015firketleri ve \u00f6zel \u00e7\u0131karlar\u0131 destekleyen bir hava hakimdi. 11 \u015eubat ak\u015fam\u0131 da Vance’\u0131n d\u00fczenleme kar\u015f\u0131t\u0131 ele\u015ftirilerinin ard\u0131ndan, Avrupa Komisyonu YZ sorumluluk direktifini geri \u00e7ekti. Muhtemelen b\u00f6ylece yenili\u011fe ve rekabet\u00e7ili\u011fe \u00f6ncelik verdiklerini g\u00f6stermek istediler (Brandusescu ve Sieber, 2025) .<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca zirvede, YZ’nin kamu yarar\u0131na hizmet etti\u011fi iddialar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u00fc\u00e7\u00fck ve orta \u00f6l\u00e7ekli i\u015fletmeler i\u00e7in veri altyap\u0131s\u0131 deste\u011fine indirgendi. Kat\u0131l\u0131mc\u0131 uygulamalar, kolektif mevcut toplumsal zararlar daha belirgin hale gelse bile g\u00f6z ard\u0131 edildi (age).<\/p>\n\n\n\n \u015eimdi Trump’la beraber Avrupa’da d\u00fczenleme kar\u015f\u0131t\u0131 r\u00fczgar esse de YZ sistemlerinin d\u00fczenlenmesi h\u00e2l\u00e2 kritik bir konu. Bu ba\u011flamda, bir \u00e7ok etik \u00e7er\u00e7evede yer alan hesap verebilirlik ilkesinin YZ’deki etik ilkelerle kamu yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten d\u00fczenlemeler aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n Asl\u0131nda hesap verebilirlik, YZ eti\u011fi hakk\u0131ndaki bir \u00e7ok ilkeyi bir araya getiren, d\u00fczenleyici politikalar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an ve YZ y\u00f6neti\u015fiminin anahtar\u0131 olan bir ilke. Avrupa Komisyonu’nun 2019 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan raporunda hesap verebilirli\u011fin \u00f6nemi \u015fu s\u00f6zlerle vurgulanm\u0131\u015f (https:\/\/ec.europa.eu\/digital-inglemarket\/en\/news\/definition-artificial-intelligence-main-capabilities-and-scientific-disciplines<\/a>):<\/p>\n\n\n\n YZ’lerin yard\u0131m\u0131n\u0131 giderek daha fazla kullanacak veya kararlar\u0131 onlara devredeceksek, bu sistemlerin insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131 \u00fczerindeki etkilerinin adil oldu\u011fundan, \u00f6d\u00fcn verilmemesi gereken de\u011ferlerle uyumlu olduklar\u0131ndan ve buna g\u00f6re hareket edebildiklerinden ve uygun hesap verebilirlik s\u00fcre\u00e7lerinin bunu sa\u011flayabilece\u011finden emin olmam\u0131z gerekir.<\/p>\n\n\n\n Tarih\u00e7iler hesap verebilirlik kavram\u0131n\u0131n finansal muhasebe uygulamalar\u0131ndan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda yayg\u0131n kullan\u0131ma girdi\u011fini belirtiyorlar. O zamandan beri de hem dar ama\u00e7lar i\u00e7in hem de normatif arzu edilebilirlik i\u00e7in her \u015feyi kapsayan bir kavram olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor ve kapsam\u0131 geni\u015fliyor. Bu kapsam geni\u015fli\u011fi, YZ’deki hesap verebilirlik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da etkiliyor. Baz\u0131 akademisyenler, hesap verebilirli\u011fi bir t\u00fcr ana erdem olarak ele al\u0131yor ve hesap verebilirli\u011fi ahlaki gerek\u00e7elendirilebilirlik ile hemen hemen e\u015f anlaml\u0131 olarak kullan\u0131yorlar. Baz\u0131lar\u0131, algoritmalar\u0131n mevcut yasal standartlara uydu\u011funu veya sistem performans\u0131n\u0131n baz\u0131 y\u00f6nlerinin izlenebilir oldu\u011funu do\u011frulamak gibi hesap verebilirli\u011fi \u00e7ok daha s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00e7er\u00e7evede de\u011ferlendiriyorlar. Baz\u0131lar\u0131 hesap verebilirli\u011fi mesleki rolleri ve \u00f6rg\u00fctsel ili\u015fkileri d\u00fczenleyen bir mekanizma olarak g\u00f6r\u00fcyorlar. Baz\u0131lar\u0131 ise hesap verebilirli\u011fin, kurumsal uygulamalardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olan ahlaki sorumlulu\u011fun temel bir bile\u015feni oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlar. Baz\u0131lar\u0131 hesap verebilirli\u011fin YZ sistemlerini tasarlayan ve uygulayanlar\u0131n bir niteli\u011fi oldu\u011funu varsayarken, di\u011ferleri hesap verebilirli\u011fi sistemlerin kendisinin bir niteli\u011fi olarak ele al\u0131yorlar. Ancak bu kavramsal anla\u015fmazl\u0131klar nadiren a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade ediliyor (Lechterman, 2022).<\/p>\n\n\n\n Fakat YZ’de hesap verebilirlik \u00e7o\u011funlukla \u00e7\u0131kabilecek sorunlar ba\u011flam\u0131nda ve farkl\u0131 \u00f6znelerin sorumluluklar\u0131n\u0131 tan\u0131mlayabilmek amac\u0131yla g\u00fcndeme geliyor. YZ sistemlerinin tasar\u0131m\u0131, geli\u015ftirilmesi, da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 ve kullan\u0131m\u0131ndan sorumlu olan ki\u015filerin veya kurumlar\u0131n bu s\u00fcre\u00e7ler s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 eylemlerden sorumlu tutulabilmesini ifade ediyor. Hesap verebilirli\u011fi belirli bir cevap verebilirlik ili\u015fkisi olarak tan\u0131mlayabiliriz. Novelli vd. (2023), hesap verebilirlik ili\u015fkisinin ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in birbiriyle i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7en \u00fc\u00e7 temel ko\u015ful \u00fczerinde duruyor: otoritenin tan\u0131nmas\u0131, sorgulama ve g\u00fcc\u00fcn s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n Otoritenin Tan\u0131nmas\u0131:<\/strong> G\u00f6revlerin devredilmesiyle ilgili ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir ili\u015fkidir: A (\u00f6rne\u011fin vatanda\u015f) X’e (\u00f6rne\u011fin kamu g\u00f6revlisi) kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etmesi i\u00e7in yetki verdi\u011finde X de A’n\u0131n bu \u00e7\u0131karlara gerekti\u011fi gibi hizmet edilip edilmedi\u011fi konusunda kendisini sorumlu tutaca\u011f\u0131n\u0131 kabul eder. Bu ili\u015fki ger\u00e7ekle\u015fmeden, hesap verebilirlik sadece “l\u00fctuf ve iyilikle raporlama veya bilgilendirme” halini al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Sorgulama: <\/strong>A’n\u0131n X’in hareketlerini inceledi\u011fi ger\u00e7e\u011fini ifade eder. B\u00f6ylece hesap verebilirlik ile ahlaki sorumluluk aras\u0131ndaki geleneksel ayr\u0131m ortadan kalkar. \u00c7\u00fcnk\u00fc hesap verebilirlik d\u0131\u015fsal bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelemeyi varsayar. Ahlaki sorumluluk ise i\u00e7sel bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na at\u0131fta bulunur. Yaln\u0131zca kendine kar\u015f\u0131 sorumlu olmak, hi\u00e7 sorumlu olmamak anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcc\u00fcn S\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131: <\/strong>A’n\u0131n X’in performans\u0131n\u0131 izlemesine ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmesine olanak tan\u0131yarak devredilen yetkinin keyfi kullan\u0131m\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlar. Demokratik toplumlarda, devredilen yetkilerin k\u0131s\u0131tlanabilmesi, bu yetkilerin me\u015fruiyeti i\u00e7in bir \u00f6n ko\u015fuldur.<\/p>\n\n\n\n YZ’de hesap verebilirli\u011fin d\u00f6rt temel hedefi vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 1. Uyumluluk:<\/strong> YZ’nin etik ve yasal standartlara uyumu sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Bu hedef, bir YZ’nin t\u00fcm ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fc boyunca kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gereken tasar\u0131m, geli\u015ftirme ve da\u011f\u0131t\u0131m standartlar\u0131n\u0131 tan\u0131mlar. Ancak \u00f6zenli bi\u00e7imde haz\u0131rlanmazsa olduk\u00e7a genel ge\u00e7er bir anlam ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 2. Raporlama:<\/strong> Hesap verebilirli\u011fin diyalog boyutunu temsil eder. YZ’lerin davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131n\u0131 ve gerek\u00e7elendirilmesini sa\u011flayan uygulamalard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 3. G\u00f6zetim: <\/strong>YZ’lerin ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fc performans\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in ilgili ger\u00e7ekleri veya bilgileri bulmay\u0131 ve kan\u0131t olu\u015fturmay\u0131 ama\u00e7lar. Organizasyonun i\u00e7inden veya d\u0131\u015f\u0131ndan farkl\u0131 organlar taraf\u0131ndan veya insan-makine aray\u00fczleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir.<\/p>\n\n\n\n 4. Yapt\u0131r\u0131m:<\/strong> YZ’lerin performans\u0131n\u0131n izlenmesini ve de\u011ferlendirilmesini resmi veya gayri resmi sonu\u00e7lara ba\u011flar. Bu ayn\u0131 zamanda istenmeyen davran\u0131\u015flar\u0131 cayd\u0131rma amac\u0131n\u0131 da ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu ba\u011flamda hesap verebilirlik, \u00f6n al\u0131c\u0131 veya tepkisel olabilir. \u00d6n al\u0131c\u0131 hesap verebilirlik, ama\u00e7lanan sonu\u00e7lar\u0131n \u00fcretilmesine ve ama\u00e7lanmayan sonu\u00e7lar\u0131n \u00f6nlenmesine veya azalt\u0131lmas\u0131na odaklan\u0131r. Suistimal ve hatalara neden olan kurumsal hususlar\u0131 bunlar meydana gelmeden \u00f6nce tespit etmeyi ve d\u00fczeltmeyi ama\u00e7lar. \u00d6n al\u0131c\u0131 hesap verebilirlikte, hedeflerin, rollerin, sorumluluklar\u0131n ve komuta hatlar\u0131n\u0131n do\u011fru ve a\u00e7\u0131k se\u00e7ik bir \u015fekilde belirlenmesi gerekir. Sistemik \u00e7arp\u0131kl\u0131klar\u0131 \u00f6n al\u0131c\u0131 bir duru\u015fla d\u00fczeltmek i\u00e7in, standart belirlemeye (uyum) ve YZ’lerin uygunlu\u011fu ve etkisine ili\u015fkin \u00f6n kontrollere (g\u00f6zetim) daha fazla \u00f6nem verilir.<\/p>\n\n\n\n Tepkisel hesap verebilirlik, olay ger\u00e7ekle\u015ftikten sonra gerekli ad\u0131mlar\u0131 tetikler. \u0130stenmeyen bir durum oldu\u011funda, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n etkilerini telafi etmeyi ama\u00e7lar. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, hesap verebilirlik bir erdemden \u00e7ok bir mekanizmad\u0131r. Olaydan sonra sunulan a\u00e7\u0131klama ve gerek\u00e7elere (raporlama) ve hesap verebilirlik de\u011ferlendirmesinin sonu\u00e7lar\u0131na (yapt\u0131r\u0131m) \u00f6nem verilir. G\u00f6zetim, burada bir \u00f6n kontrolden \u00e7ok geriye d\u00f6n\u00fck bir inceleme (\u00f6rne\u011fin, yarg\u0131 denetimi) olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar (age).<\/p>\n\n\n\n Hesap verebilirlik, farkl\u0131 bi\u00e7imlerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilir. \u00d6rne\u011fin adli anlamda hesap verebilirlik geriye d\u00f6n\u00fckt\u00fcr ve sorumlulukla yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. Sorumluluk teorileri, bireylerin eylemlerine ve eylemlerinin sonu\u00e7lar\u0131na nas\u0131l ba\u011flanabilecekleri \u00fczerinde durur. Genel konu\u015fmada, sorumluluk ve hesap verebilirlik bazen birbirinin yerine kullan\u0131lsa da hesap verebilirlik daha \u00e7ok birini belirli bir eylemden sorumlu tutman\u0131n uygun veya adil oldu\u011fu ko\u015fullara at\u0131fta bulunur. Bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re hesap verebilir olmak, bir gerek\u00e7elendirme talebine a\u00e7\u0131k olmak, neyin ve neden oldu\u011funa dair cevaplar veya bir hesap vermenin beklenmesi anlam\u0131na gelir. Ayr\u0131ca gerek\u00e7elendirme yetersiz kald\u0131\u011f\u0131nda yapt\u0131r\u0131ma maruz kalma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 da i\u00e7erebilir (Lechterman, 2022).<\/p>\n\n\n\n Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re sorumluluk, hesap verebilirlik i\u00e7in bir \u00f6n ko\u015fuldur. Normal \u015fartlarda, bir ki\u015fi bir ko\u015fuldan sorumlu de\u011filse o ki\u015finin hesap verebilirli\u011fi de s\u00f6z konusu olamaz. Ama YZ’de bu tart\u0131\u015fman\u0131n biraz daha farkl\u0131 ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Yapay ajanlar (agents) da hesap verebilirlik ili\u015fkisi i\u00e7inde yer alabilir; gerek\u00e7elendirme ve yapt\u0131r\u0131m talepleriyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabilir; sorumlu ya da su\u00e7lanabilir olmaks\u0131z\u0131n hesap verebilir olabilirler. Dolay\u0131s\u0131yla bir YZ sistemini bir su\u00e7tan sorumlu tutamasak da hesap verebilir olarak de\u011ferlendirebiliriz (age).<\/p>\n\n\n\n Floridi ve Sanders (2004), YZ’nin (en az\u0131ndan mevcut ve yak\u0131n vadeli bi\u00e7imlerinde) yanl\u0131\u015f yapmaktan sorumlu olamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunur. \u00c7\u00fcnk\u00fc YZ (hayvanlar gibi) kas\u0131tl\u0131 eylemlerde bulunamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in eylemlerinden sorumlu tutulamaz. Ancak YZ, onu de\u011fi\u015ftirerek veya silerek yapt\u0131r\u0131ma tabi tutulabildi\u011fi i\u00e7in yanl\u0131\u015f eylemleri i\u00e7in hesap verebilirli\u011fe sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla hesap verebilirlik ili\u015fkisini temellendirmek i\u00e7in sorumluluk yeterli olmakla beraber gerekli de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin bir durum, ki\u015finin ast\u0131, evcil hayvan\u0131 veya teknolojik \u00fcr\u00fcn\u00fc taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015fsa ki\u015fi, ilgili durumdan sorumlu olmasa da hesap vermek zorunda olabilir.<\/p>\n\n\n\n Bir teknoloji, k\u00f6t\u00fc bir olaya kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda (i\u015fler beklenildi\u011fi gibi gitmedi\u011finde), bunun i\u00e7in kimden veya neyden hesap sorulabilece\u011fini belirlemeye ve buna g\u00f6re davranmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. Hesap verebilir bir birey, davran\u0131\u015flar\u0131ndan sorumlu olmaya, kararlar\u0131n\u0131n incelenmesini memnuniyetle kar\u015f\u0131lamaya ve zararlar\u0131n sorumlulu\u011funu almaya g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde e\u011filimli olan ki\u015fidir. Hesap verebilir bir ajan veya sistem ise ilgili payda\u015flardan g\u00fcvenilir bir \u015fekilde girdi ve denetimi memnuniyetle kar\u015f\u0131layan, ilgili standartlara uyumu sa\u011flamak i\u00e7in do\u011fru \u00f6zelliklere sahip olan ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 tamamen kabul eden ve d\u00fczelten \u00f6znedir. Dolay\u0131s\u0131yla hesap verebilirli\u011fin daha fazla veya daha az miktarda g\u00f6sterilebilen bir \u015fey oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz (Lechterman, 2022).<\/p>\n\n\n\n Hesap verebilirli\u011fin sa\u011flanabilmesi i\u00e7in \u00f6ncelikle kat\u0131l\u0131mc\u0131lar, bir hesap verebilirlik ili\u015fkisinin \u015fartlar\u0131 \u00fczerinde temel bir anla\u015fmaya varabilmelidir. Kim, kime, ne i\u00e7in ve hangi standartlara g\u00f6re hesap vermelidir sorular\u0131na yan\u0131t verilmelidir. Taraflar, bir hesap verebilirlik ili\u015fkisi konusunda fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fcklerinde bir a\u00e7\u0131kl\u0131k (gap) ortaya \u00e7\u0131kar. Taraflar ili\u015fkinin \u015fartlar\u0131 konusunda anla\u015fsalar da bir sebepten \u00f6t\u00fcr\u00fc bunlar\u0131 sistematik olarak uygulamaktan ka\u00e7\u0131nmalar\u0131 yine bir a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa neden olabilir. YZ’nin ve sosyal ba\u011flam\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli \u00f6zellikleri de hesap verebilirlik a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratabilir. Ancak en kritik hesap verebilirlik a\u00e7\u0131klar\u0131, insanlar aras\u0131nda ve insanlar ile makineler aras\u0131ndaki failli\u011fin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, algoritmik s\u00fcre\u00e7lerin belirsizli\u011fi ve anla\u015f\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131, ahlaki ve d\u00fczenleyici normlar hakk\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131klar nedeniyle \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n YZ’nin hesap verebilirli\u011fini s\u0131n\u0131rlayan sorunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda bu teknolojinin \u00e7ok say\u0131da insan ve insan olmayan taraf\u0131 i\u00e7ermesi gelir. YZ sistemleri, g\u00fcc\u00fcn insanlardan makinelere devredilmesini i\u00e7erebilir. Ayr\u0131ca tipik olarak hem insan hem de insan olmayan say\u0131s\u0131z farkl\u0131 akt\u00f6r\u00fcn katk\u0131lar\u0131yla hayata ge\u00e7irilmi\u015f olabilir.<\/p>\n\n\n\n \u0130nsanlar\u0131n baz\u0131 g\u00f6revleri otonom makinelere devretmesi, insanlar\u0131n sonu\u00e7lar \u00fczerindeki kontrollerinden bir dereceye kadar vazge\u00e7mesini i\u00e7erir. YZ’yi yeni ve de\u011ferli k\u0131lan \u015fey ise YZ’nin insan y\u00f6nlendirmesi olmadan ve insanlar taraf\u0131ndan \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen \u015fekillerde d\u00fc\u015f\u00fcnme ve hareket etme yollar\u0131 sa\u011flamas\u0131d\u0131r. Otonom bir ara\u00e7 bizi hi\u00e7 beklemedi\u011fimiz bir rotadan var\u0131\u015f noktas\u0131na g\u00f6t\u00fcrebilir; otonom bir silah sistemi, insanlar\u0131n hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fi bir tehdidi belirleyebilir ve yok edebilir; YZ, bir \u00e7ok doktorun fark edemedi\u011fi hastal\u0131klar\u0131 te\u015fhis edebilir, g\u00f6k cisimlerini belirleyebilir veya hava durumunu insanlar\u0131n geleneksel y\u00f6ntemlere g\u00fcvenerek yapt\u0131klar\u0131ndan \u00e7ok daha do\u011fru ve h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde tahmin edebilir. Bu \u00f6zellikler, YZ’nin kaynak da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 optimize etmek, bilimsel gizemleri \u00e7\u00f6zmek ve zahmetli g\u00f6revleri otomatikle\u015ftirmek i\u00e7in insan ama\u00e7lar\u0131 ve \u00e7\u0131karlar\u0131yla tutarl\u0131 \u015fekillerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131nda memnuniyetle kar\u015f\u0131lan\u0131r. Ancak YZ’nin insan anlay\u0131\u015f\u0131ndan ve kontrol\u00fcnden bir dereceye kadar ba\u011f\u0131ms\u0131z olabilece\u011fini unutmamak gerekir. YZ, insan ama\u00e7lar\u0131 ve \u00e7\u0131karlar\u0131yla tutars\u0131z \u015fekillerde hareket etme riski de ta\u015f\u0131r (age).<\/p>\n\n\n\n YZ sistemleri \u00f6ncelikle tasar\u0131mc\u0131lar\u0131na ve onu i\u015fletenlere kar\u015f\u0131 hesap verebilir olmal\u0131d\u0131r. Ancak YZ sistemlerinin verdi\u011fi \u00f6nyarg\u0131l\u0131 kararlar nedeniyle ma\u011fdur olan insanlar\u0131 dikkate ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hesap verebilirli\u011fin sadece tasar\u0131mc\u0131lar ve i\u015fletmecilerle s\u0131n\u0131rl\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Olumsuz algoritmik kararlara itiraz ve tazminat yollar\u0131n\u0131n olmamas\u0131 bariz bir adaletsizlik kayna\u011f\u0131d\u0131r. YZ’den olumsuz muamele g\u00f6renlerin hesap sorma ve tazminat talep etme hakk\u0131 olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca YZ’de hesap verebilirlik, “\u00e7ok say\u0131da el” sorunu olarak tan\u0131mlanan ve YZ kararlar\u0131n\u0131n insan ve insan olmayan etkenlerin \u00e7ok say\u0131da, \u00e7ok farkl\u0131 katk\u0131s\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fiyle de kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc YZ sistemleri, genellikle \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf veri k\u00fcmelerinden ve hem \u00f6zel m\u00fclkiyetli hem de a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 \u00e7e\u015fitli \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf yaz\u0131l\u0131m \u00f6\u011felerinden yararlan\u0131r. Bu \u00f6\u011felerin k\u00f6keni ve nitelikleri tam bilinmiyor olabilir. \u00c7ok say\u0131da ki\u015fi verilerin toplanmas\u0131na ve s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131na katk\u0131da bulunur. \u00c7ok say\u0131da ba\u015fka ki\u015fi de zaman i\u00e7inde yeniden birle\u015ftirilebilen ve paketlenebilen modellerin tasar\u0131m\u0131na, test edilmesine ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131na katk\u0131da bulunur. Bu s\u00fcre\u00e7te \u00e7e\u015fitli noktalarda otonom operasyonlar\u0131n yer almas\u0131 at\u0131f yap\u0131labilirlik \u00e7izgilerini daha da belirsizle\u015ftirir. Baz\u0131 durumlarda kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n katk\u0131lar\u0131 hakk\u0131nda daha iyi kay\u0131t tutmas\u0131 \u00e7ok el sorununu azaltabilir. Ancak bu s\u00fcre\u00e7teki operasyon say\u0131s\u0131 o kadar kapsaml\u0131 veya karma\u015f\u0131k olabilir ki nihai sonu\u00e7larda bireysel katk\u0131lar\u0131 ay\u0131rmak pratik olarak imkans\u0131zla\u015fabilir. \u00c7ok say\u0131da el sorunu YZ’ye \u00f6zg\u00fc olmamakla beraber YZ sistemlerinin kendilerine \u00f6zg\u00fc karma\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 ve bu ellerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n insan olmamas\u0131 nedeniyle YZ’de bu sorun daha belirgindir.<\/p>\n\n\n\n YZ s\u00fcre\u00e7leri insan g\u00f6zlemciler i\u00e7in a\u00e7\u0131k se\u00e7ik olmayabilir. \u00c7e\u015fitli nedenlerden dolay\u0131 i\u015fler her zaman beklendi\u011fi gibi gitmez: YZ sistemleri hatal\u0131 veya tarafl\u0131 verilere dayan\u0131yor olabilir; hatal\u0131 kodlar i\u00e7erebilir; tasar\u0131mc\u0131lar, tart\u0131\u015fmal\u0131 yarg\u0131lar\u0131n\u0131 kodlam\u0131\u015f olabilirler. Bu nedenle YZ sistemleriyle etkile\u015fim kuranlar, bu sistemlerin ama\u00e7lar\u0131n\u0131, nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 veya bireysel kararlar al\u0131rken hangi fakt\u00f6rleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurduklar\u0131n\u0131 tam olarak anlamayabilirler. YZ sistemlerinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekleri ve karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131n\u0131n yan\u0131nda, sistemlerin i\u00e7erdi\u011fi bir\u00e7ok \u00f6zel m\u00fclkiyetli bile\u015fen de bu karma\u015f\u0131kl\u0131\u011fa katk\u0131da bulunur.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin, 2016 y\u0131l\u0131nda bir sivil toplum \u00f6rg\u00fct\u00fc, belirli bir algoritma taraf\u0131ndan \u00fcretilen 7000 san\u0131\u011f\u0131n risk puanlar\u0131n\u0131n analizine dayanarak, puanlar\u0131n san\u0131klar\u0131n yeniden su\u00e7 i\u015fleme oran\u0131n\u0131 zay\u0131f bir \u015fekilde yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u0131rksal bir \u00f6nyarg\u0131ya sahip oldu\u011funu tespit etti. Bulgular\u0131n do\u011fru olup olmamas\u0131 bir yana k\u0131smen \u00f6zel m\u00fclkiyetli olan algoritma nedeniyle hakimler olas\u0131l\u0131klar\u0131n nas\u0131l hesapland\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak anlayamadan bu sistemleri kulland\u0131lar (Noorman, 2023).<\/p>\n\n\n\n Bunun yan\u0131nda, bir di\u011fer sorun, algoritmik kararlar\u0131n, bu kararlardan etkilenenler taraf\u0131ndan yorumlanabilirli\u011finde ortaya \u00e7\u0131kar. Kaynak kodu ve altta yatan veriler incelemeye a\u00e7\u0131k olsa bile kararlar\u0131n gerek\u00e7elerinin yorumlanmas\u0131 s\u0131radan ki\u015filer ve hatta uzmanlar i\u00e7in bile zor olabilir. Bir YZ sisteminin karar\u0131ndan olumsuz etkilenen bir ki\u015fi bu karar\u0131n uygun \u015fekilde ele al\u0131n\u0131p al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in gerekli temelden yoksun olabilir.<\/p>\n\n\n\n K\u0131sacas\u0131, kararlar\u0131n anla\u015f\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 hesap verebilirlik ili\u015fkisinde hem hesab\u0131n verilmesini hem de hesap sorulmas\u0131n\u0131 engeller.<\/p>\n\n\n\n Akt\u00f6rlerin neler i\u00e7in hesap vermesi gerekti\u011fi konusunda halihaz\u0131rda yayg\u0131n bir mutabakat\u0131n bulunmas\u0131 hesap verebilirli\u011fin sa\u011flanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rabilir. Bir kimyasal tesis felaketinin kurbanlar\u0131, bu felakete yol a\u00e7an ki\u015fi ve kurulu\u015flar\u0131 bu felaketten sorumlu tutabilir. Ancak, YZ gibi yeni ortaya \u00e7\u0131kan teknolojiler s\u00f6z konusu oldu\u011funda, zarar ve haks\u0131zl\u0131k standartlar\u0131 genellikle olgunla\u015fmam\u0131\u015f, belirsiz veya tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar YZ sistemlerinin uymas\u0131 gereken genel etik ilkeler konusunda bile derin fikir ayr\u0131l\u0131klar\u0131na d\u00fc\u015fmektedir. \u00d6rne\u011fin, YZ’nin temel ko\u015fullardaki (s\u0131n\u0131fsal, \u0131rksal, cinsel vb.) e\u015fitsizlikleri yeniden \u00fcretmesi ancak bunlar\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131rmamas\u0131 kabul edilebilir mi? Yoksa YZ’nin e\u015fitsizlikleri bir \u015fekilde ortadan kald\u0131rmas\u0131 m\u0131 gerekir? YZ, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 belirli refah ideallerine uymaya m\u0131 te\u015fvik etmelidir, yoksa \u00f6znelerinin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sayg\u0131 g\u00f6stermeli midir?<\/p>\n\n\n\n YZ eti\u011fi ilkeleri ve \u015firketlerin kendi b\u00fcnyelerinde kurduklar\u0131 etik kurullar, sermayenin hukuksal d\u00fczenlemelerden ka\u00e7mak i\u00e7in yararland\u0131\u011f\u0131 bir aklama arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olsa da YZ eti\u011finin olduk\u00e7a politik oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. YZ eti\u011fi hakk\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131klar, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik gibi belirli de\u011ferlerin do\u011fas\u0131 hakk\u0131ndaki daha genel anla\u015fmazl\u0131klara dayan\u0131r. Bunun yan\u0131nda normatif etikte, genel olarak do\u011frulu\u011fu veya yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirece\u011fimize ili\u015fkin anla\u015fmazl\u0131klar da vard\u0131r. YZ’nin hesap verebilirli\u011fini tart\u0131\u015f\u0131rken \u00f6nceli\u011fimiz ne olmal\u0131? Niyetler, eylemler veya sonu\u00e7lara m\u0131 odaklanmal\u0131y\u0131z? Bir kredi derecelendirme algoritmas\u0131, krediye eri\u015fimi geni\u015fletme, \u00f6znel yarg\u0131lar\u0131 azaltma ve kredi temerr\u00fct oranlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrme gibi iyi niyetlerle tasarlanabilir. Konu\u015fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu sonu\u00e7lar\u0131 elde edebilece\u011fi gibi baz\u0131 insanlara kar\u015f\u0131 haks\u0131z da davranabilir. Farkl\u0131 teoriler ve farkl\u0131 insanlar, do\u011frulu\u011fu ve yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 yarg\u0131lamada niyetlerin, eylemlerin ve sonu\u00e7lar\u0131n \u00f6nemine farkl\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131klar verebilir.<\/p>\n\n\n\n Hesap verilecek standartlar hakk\u0131nda yayg\u0131n bir anla\u015fmazl\u0131k oldu\u011funda, daha fazla hesap verebilirlik i\u00e7in genel \u00e7a\u011fr\u0131lar net bir hedeften yoksun kalaca\u011f\u0131 i\u00e7in bu \u00e7a\u011fr\u0131lar g\u00fcd\u00fckle\u015fir. Ancak hesap verebilirlik \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 hesap verebilirlik uygulamalar\u0131 i\u00e7in \u00f6n ko\u015ful olan normatif standartlar\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturman\u0131n bir \u00f6n ko\u015fulu olabilece\u011fini de dikkate almak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n Etik standartlardaki eksikli\u011fin yan\u0131nda YZ i\u00e7in hangi d\u00fczenleyici standartlar\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu konusunda da b\u00fcy\u00fck bir anla\u015fmazl\u0131k vard\u0131r. Ulusal h\u00fck\u00fcmetler ve uluslararas\u0131 kurulu\u015flar bir\u00e7ok d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7eve \u00f6nermelerine kar\u015f\u0131n \u015fimdiye kadar \u00e7ok az yasa \u00e7\u0131kard\u0131lar ve AB’nin bu do\u011frultudaki \u00e7abalar\u0131 ABD’nin ve B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin bask\u0131s\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. Meslek \u00f6rg\u00fctleri, standart belirleme kurulu\u015flar\u0131, aktivist \u00f6rg\u00fctler vb YZ’yi d\u00fczenlemek i\u00e7in farkl\u0131 ilkeler, y\u00f6nergeler ve ara\u00e7lar listesi sunuyorlar. Bu \u00e7ok farkl\u0131 \u00e7abalar en az\u0131ndan YZ’nin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 etik zorluklar\u0131n \u00f6nemi konusunda bir mutabakat oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Ancak a\u015f\u0131r\u0131 \u00e7ok seslilik ve rekabet eden standartlar\u0131n bollu\u011fu nedeniyle akt\u00f6rler kendilerine en az y\u00fck getiren standarda y\u00f6nelmekte, bu da haliyle hesap verebilirli\u011fi azaltmaktad\u0131r. En k\u00f6t\u00fcs\u00fc ise Paris’teki YZ zirvesinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, YZ’yi d\u00fczenleme giri\u015fimleri s\u00fcrekli baltalanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n YZ hesap verebilirlik a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapatman\u0131n bir yolu, bunun olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmakt\u0131r. Silikon Vadisi’nin s\u00f6yleminin aksine, herhangi bir ileri teknoloji ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz veya ne pahas\u0131na olursa olsun hemen kullan\u0131lmas\u0131 ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gereken bir zorunluluk de\u011fildir. HAYIR’\u0131n da her zaman masadaki bir se\u00e7eneklerden biri oldu\u011funu unutmamal\u0131. H\u00fck\u00fcmetlerin baz\u0131 alanlarda belirli YZ sistemlerinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 gerekli d\u00fczenlemeler olu\u015fturulana kadar ertelemeye veya ilkesel olarak reddetmeye haklar\u0131 var. Bu kar\u015f\u0131n a\u015fa\u011f\u0131daki \u00fc\u00e7 durumu da dikkate almak gerekir:<\/p>\n\n\n\n 1.<\/strong> Her alan\u0131n kendine \u00f6zg\u00fc hassasiyetleri olabilir. \u00d6rne\u011fin YZ’nin askeri uygulamalarda veya sa\u011fl\u0131k hizmetlerinde belirli kullan\u0131mlar\u0131 di\u011ferlerinden \u00e7ok daha az riskli veya hesap verebilirli\u011fe daha az duyarl\u0131 olabilir. Hedef se\u00e7imini veya karar vermeyi otomatikle\u015ftirmek ile YZ’yi belirli konularda insan karar vericilere yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in kullanmak ba\u015fka bir \u015feydir. \u00d6rne\u011fin, doktorlar\u0131n te\u015fhis koymak i\u00e7in YZ’den yard\u0131m almas\u0131 ve son karar\u0131n doktorda olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck riskli bir durumdur. Ancak t\u0131bbi te\u015fhisleri ve tedavi kararlar\u0131n\u0131 otomatikle\u015ftirmek \u00e7ok ciddi riskler yaratabilir.<\/p>\n\n\n\n <\/a> 2. <\/strong>\u00dclkeler aras\u0131ndaki YZ yar\u0131\u015f\u0131 \u00fclkeleri bir \u00e7e\u015fit tutsak ikilemine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr (bkz. https:\/\/evrimagaci.org\/tutsak-ikileminden-nasil-kurtulunur-mahkum-ikilemindeki-tercihleri-etkileyen-psikolojik-etmenler-nelerdir-12246<\/a>). A ve B diye iki \u00fclkemiz oldu\u011funu ve YZ’yi askeri alanda kullanmak istediklerini varsayal\u0131m. Hem A hem de B’nin bir silahlanma yar\u0131\u015f\u0131 felaketle sonu\u00e7lanacakt\u0131r. Ama A, YZ’nin askeri alanda kullan\u0131m\u0131n\u0131 yasaklarsa, YZ’yi askeri kullan\u0131m i\u00e7in geli\u015ftirmeye devam eden B stratejik bir avantaj elde eder. Her iki \u00fclke de YZ’yi askeri kullan\u0131m i\u00e7in yasaklamay\u0131 kabul ederse ku\u015fkusuz bu iyi bir \u015fey olur. Ama bir taraf\u0131n gizlice geli\u015ftirmeye devam edebilece\u011fi korkusu, di\u011ferinin de gizlice geli\u015ftirmeye devam etmesi i\u00e7in bir te\u015fvik sa\u011flar. G\u00fc\u00e7l\u00fc izleme mekanizmalar\u0131 olsa bile en y\u00fcksek teklifi veren i\u00e7in \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc robotlar geli\u015ftirecek devlet d\u0131\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lerden olu\u015fan bir karaborsa ortaya \u00e7\u0131kabilir.<\/p>\n\n\n\n 3. <\/strong>Yasaklar, YZ’nin potansiyel yararlar\u0131 ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelebilir. \u00d6rne\u011fin, her y\u0131l binlerce insan a\u015f\u0131r\u0131 h\u0131z, dikkat da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve alkoll\u00fc ara\u00e7 kullan\u0131m\u0131 nedeniyle otomobil kazalar\u0131nda \u00f6lmektedir. Otonom ara\u00e7lar, ba\u015fka sorunlara yol a\u00e7salar da bu gibi kazalar\u0131 azaltabilirler. Bu durumda, d\u00fczenleme olmadan otonom ara\u00e7lar\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 engellemesi itirazlara neden olabilir. (Ancak bir \u00fclkenin bireysel ula\u015f\u0131ma ya da toplu ula\u015f\u0131ma yat\u0131r\u0131m yapmas\u0131n\u0131n da politik bir tercih oldu\u011funu unutmamak gerekiyor!)<\/p>\n\n\n\n Bunun yan\u0131nda Lechterman (2022) erteletimlerin bir sistemin iyile\u015fmesini geciktirmesi gibi ironik bir durum da yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. YZ \u00f6ncesindeki teknolojilerde oldu\u011fu gibi bir teknolojinin sorunlar\u0131, teknoloji kullan\u0131ld\u0131k\u00e7a daha iyi giderilebilir. Fakat deneyimden \u00f6\u011frenme YZ’de daha da \u00f6nemlidir. \u00d6rne\u011fin sistemin ald\u0131\u011f\u0131 hasta verisi artt\u0131k\u00e7a te\u015fhisleri daha isabetli olabilir. Ancak bu durumda da ilk kullan\u0131c\u0131lar, daha az g\u00fcvenilir \u00fcr\u00fcnlerin sonu\u00e7lar\u0131na katlanmak zorunda kal\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n YZ uygulamalar\u0131 hakk\u0131ndaki endi\u015feler \u00e7o\u011fu zaman insanlar\u0131n karar alma s\u00fcrecine do\u011frudan dahil olmad\u0131\u011f\u0131 veya tamamen yok oldu\u011fu tam otomatik kullan\u0131mlardan kaynaklan\u0131r. Farkl\u0131 YZ tasar\u0131mlar\u0131 olabilir:<\/p>\n\n\n\n 1.<\/strong> \u0130nsanlar, YZ d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnde i\u00e7inde yer al\u0131rlar. YZ’den tavsiye alabilir. Ama tavsiyelere g\u00f6re hareket edip etmemek kendi sorumluluklar\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 2.<\/strong> \u0130nsanlar, YZ d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc takip eder ve gerekli durumlarda m\u00fcdahale ederler.<\/p>\n\n\n\n 3.<\/strong> \u0130nsanlar, YZ d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131rlar ve karar s\u00fcre\u00e7lerinde ve uygulamalar\u0131 izlemede aktif olarak yer almazlar.<\/p>\n\n\n\n En endi\u015fe verici \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc durumdur. Ama ikinci durumda da insanlar\u0131n s\u0131k s\u0131k risk almamak veya YZ’ye a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fcvendikleri i\u00e7in m\u00fcdahale konusunda isteksiz davranabildikleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Baz\u0131 durumlarda, insanlar\u0131 s\u00fcre\u00e7lere daha yak\u0131ndan dahil ederek ve YZ’yi insan zekas\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in kullanarak hesap verebilirlik a\u00e7\u0131\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclebilir.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca s\u0131k s\u0131k g\u00fcndeme gelen k\u0131yamet senaryolar\u0131 YZ’yi d\u00fczenleme giri\u015fimlerine yarar de\u011fil zarar vermektedir. YZ genel ama\u00e7l\u0131 bir teknolojidir ve risk \u00e7e\u015fitlili\u011fi olduk\u00e7a fazlad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, m\u00fczik bestelemek veya g\u00f6r\u00fcnt\u00fc \u00fcretmek i\u00e7in kullan\u0131lan bir YZ arac\u0131 telif haklar\u0131 konusunda sorun yaratabilir. Ama YZ’nin sa\u011fl\u0131k, adalet ve g\u00fcvenlikte kullan\u0131m\u0131 gibi ya\u015famsal tehditler i\u00e7ermez. Hesap verebilirlik d\u00fczenlemeleri, farkl\u0131 alanlar\u0131n kendilerine \u00f6zg\u00fc gereksinim ve \u00f6nceliklerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Lechterman’\u0131n (2022) belirtti\u011fi gibi m\u00fczik besteleme ve sa\u011fl\u0131k\/adalet uygulamalar\u0131 iki z\u0131t kutup gibi g\u00f6r\u00fcnse de arada kalan YZ uygulamalar\u0131 da var. \u00d6rne\u011fin arama sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n s\u0131ralanmas\u0131 veya sosyal medyadaki i\u00e7erik ak\u0131\u015f\u0131, kamu s\u00f6ylemi ve siyasi istikrar \u00fczerinde etkilidir.<\/p>\n\n\n\n Bu nedenle, hesap verebilirli\u011fi art\u0131rmay\u0131 hedefleyen d\u00fczenleyici yakla\u015f\u0131mlar\u0131n YZ’nin genel bir teknoloji oldu\u011funu ve her bir YZ’nin risk d\u00fczeyinin (dolay\u0131s\u0131yla hesap verebilirlik d\u00fczeyinin) farkl\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n \u0130ki temel etik ilke, \u015feffafl\u0131k ve a\u00e7\u0131klanabilirlik, hesap verebilirlik a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 kapatmak i\u00e7in s\u0131kl\u0131kla g\u00fcndeme gelen ilkeler. YZ’nin \u015feffafl\u0131\u011f\u0131 ve a\u00e7\u0131klanabilirli\u011fini iyile\u015ftirmenin, hesap verebilirli\u011fi iyile\u015ftirmenin \u00f6nemli bir ko\u015fulu oldu\u011fu iddia edilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir YZ sisteminin neye karar verdi\u011fini ve s\u00f6z konusu karar\u0131n nedenini anlayam\u0131yorsak YZ’nin kendisi i\u00e7in ge\u00e7erli nedenlere uyup uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirleyemeyiz. Teknoloji \u015firketleri \u015feffafl\u0131k ve a\u00e7\u0131klanabilirli\u011fin teknolojik m\u00fcdahalelerle \u00e7\u00f6z\u00fclebilir sorunlar oldu\u011funa inand\u0131klar\u0131ndan \u015firketlerin yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 veya katk\u0131da bulundu\u011fu etik ilkelerde bu iki konuya s\u0131kl\u0131kla yer verilir.<\/p>\n\n\n\n Ancak her iki \u00f6\u011feye tek ba\u015f\u0131na odaklanmak bizi \u00e7\u0131kmaza s\u00fcr\u00fckleyebilir. Hatta Kroll’a (2020) g\u00f6re \u015feffafl\u0131k, hesap verebilirlik i\u00e7in genelde ne her zaman istenen ne de yeterli olan bir \u015feydir. Veri sahibinin gizlili\u011finin, ticari s\u0131rlar\u0131n veya ulusal g\u00fcvenli\u011fin korunmas\u0131n\u0131 gerektiren kullan\u0131mlarda istenmez. Yaln\u0131zca bir algoritman\u0131n veri setini veya kodunu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyebilmek otomatik olarak onun anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaz.<\/p>\n\n\n\n \u015eeffafl\u0131\u011f\u0131n a\u00e7\u0131klanabilirli\u011fe veya yorumlanabilirli\u011fe yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131na dair \u00f6rt\u00fck inan\u00e7 nedeniyle veriler veya kod g\u00f6r\u00fclebildi\u011finde, algoritman\u0131n kararlar\u0131n\u0131 anlama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Fakat bu durum derin \u00f6\u011frenme sistemlerinde sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir yard\u0131m sa\u011flar. \u00c7\u00fcnk\u00fc mevcut YZ sistemleri insanlar taraf\u0131ndan programlanmaz, bunun yerine e\u011fitim verilerine yan\u0131t olarak say\u0131s\u0131z ayar\u0131 otomatik olarak olu\u015fturan ve ayarlayan derin \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7leri s\u00f6z konusudur. Bu ayarlar\u0131n ne anlama geldi\u011fi ve neden se\u00e7ildikleri neredeyse bilinmez olabilir. Kesin a\u00e7\u0131klaman\u0131n bir karar\u0131n gerek\u00e7elendirilmesi i\u00e7in kritik oldu\u011fu durumlarda (\u00f6rne\u011fin cezai h\u00fck\u00fcmlerde) YZ’nin kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenlemek, YZ’den a\u00e7\u0131klanabilirlik talep etmekten daha ak\u0131ll\u0131ca olabilir. \u00d6rne\u011fin b\u00f6yle durumlarda “kara kutu” YZ modellerinin kullan\u0131m\u0131na hi\u00e7 izin verilmemesi daha adil olabilir.<\/p>\n\n\n\n \u015eeffafl\u0131k ve a\u00e7\u0131klanabilirli\u011fin sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131 durumlarda YZ sistemlerinin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve g\u00fcvenilirli\u011fini izlemek i\u00e7in sa\u011flam dok\u00fcmantasyon ve kay\u0131t tutma, geli\u015ftirme s\u00fcrecinde sorumluluklar\u0131n net bir \u015fekilde payla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, bir dizi standart \u00e7al\u0131\u015fma prosed\u00fcr\u00fcn\u00fcn duyurulmas\u0131 ve takip edilmesi, bir algoritman\u0131n niteliklerini izlemek ve iletmek i\u00e7in g\u00f6sterge tablolar\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 gibi y\u00f6ntemlere ba\u015fvurulabilir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6zen y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc (\u0130ngilizce: Duty of care\/Frans\u0131zca: Devoir de vigilance), bir bireye y\u00fcklenen, ba\u015fkalar\u0131na \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir \u015fekilde zarar verebilecek ve ihmal iddias\u0131na yol a\u00e7abilecek dikkatsiz davran\u0131\u015flardan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in makul bir \u00f6zen standard\u0131na uyulmas\u0131n\u0131 gerektiren dava a\u00e7ma hakk\u0131 veren neden (\u0130ng:cause of action) yasal bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckt\u00fcr. Toplumsal s\u00f6zle\u015fmenin, bireylerin\/varl\u0131klar\u0131n toplumdaki di\u011fer ki\u015filere kar\u015f\u0131 sahip oldu\u011fu yerle\u015fik ve z\u0131mni sorumluluklar\u0131n resmile\u015ftirilmesi olarak da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir (https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/\u00d6zen_y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc<\/a>) .<\/p>\n\n\n\n YZ sistemlerinin etik risklerini azaltmak i\u00e7in YZ’yi tasarlayan ve uygulayanlara \u00f6zen y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc getirilebilir. YZ’nin bir\u00e7ok riski, tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n ve operat\u00f6rlerin etik konulara daha duyarl\u0131 olmas\u0131yla ger\u00e7ekten de azalt\u0131labilir. Yap\u0131sal adaletsizlik ve e\u011fitim verilerinde gizlenebilecek \u00f6nyarg\u0131 t\u00fcrleri hakk\u0131nda daha fazla fark\u0131ndal\u0131k baz\u0131 hatalar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yeterli olabilir.<\/p>\n\n\n\n Ancak, \u00f6zen y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc kolayl\u0131kla suistimal edilebilir. Pek \u00e7ok etik mesele daha ileri d\u00fczeyde uzmanl\u0131k olmadan \u00e7\u00f6z\u00fclemeyecek kadar karma\u015f\u0131kt\u0131r. Profesyonelleri \u00fcr\u00fcnlerini etik a\u00e7\u0131dan koruma sorumlulu\u011funu \u00fcstlenmeye davet etmek iyi niyetli hatalara, g\u00fcd\u00fclenmi\u015f ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmelere veya dar g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131ma kodlanmas\u0131na yol a\u00e7abilir. Pek \u00e7ok etik mesele, teknoloji profesyonellerinin kendi ba\u015flar\u0131na \u00e7\u00f6zme yetkisini a\u015fmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu etkilenen topluluklardan girdi ve adil bir kamusal m\u00fczakere s\u00fcreci gerektirir. \u00d6zen y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn a\u015f\u0131r\u0131 hevesli bir \u015fekilde uygulanmas\u0131 paternalizm veya teknokrasi ele\u015ftirilerine yol a\u00e7abilir (age).<\/p>\n\n\n\n Hesap verebilirlik, YZ eti\u011fi ve y\u00f6neti\u015fiminin anahtar\u0131n\u0131 elinde bulundurur. Lechterman’\u0131n (2022) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi standartlar hakk\u0131nda yayg\u0131n bir anla\u015fmazl\u0131k oldu\u011funda, daha fazla hesap verebilirlik i\u00e7in genel \u00e7a\u011fr\u0131lar net bir hedeften yoksun kalabilir. Ama bu \u00e7a\u011fr\u0131lar ayn\u0131 zamanda ba\u015far\u0131l\u0131 hesap verebilirlik uygulamalar\u0131 i\u00e7in \u00f6n ko\u015ful olan normatif standartlar\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmaya yard\u0131mc\u0131 da olabilir. \u00d6zellikle standartlar hakk\u0131nda anla\u015fmazl\u0131k oldu\u011funda, hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131 sorunlar\u0131n ke\u015ffedilmesinde ve daha kal\u0131c\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin aranmas\u0131nda \u00f6nemli bir rol oynayabilir.<\/p>\n\n\n\n Ama daha da \u00f6nemlisi hesap verebilirlik, YZ eti\u011fi ve YZ sistemlerinin d\u00fczenlenmesi aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcr; iki alan\u0131 birbirine ba\u011flar.<\/p>\n\n\n\n Brandusescu, A., Sieber, R. (2025). The Paris AI Summit: Deregulation, Fear, and Surveillance, https:\/\/montrealethics.ai\/the-paris-ai-summit-deregulation-fear-and-surveillance\/<\/a>, son eri\u015fim 18.02.2025<\/p>\n\n\n\n Floridi, Luciano, and J.W. Sanders. “On the Morality of Artificial Agents.” Minds and Machines 14, no. 3 (2004): 349\u201379.<\/p>\n\n\n\n Kroll, J. A. (2020). Accountability in computer systems (pp. 180-196). New York: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n Lechterman, T. M. (2022). The concept of accountability in AI ethics and governance. In The Oxford Handbook of AI Governance. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n Ng, A. (2025). The Difference Between “AI Safety” and “Responsible AI”, https:\/\/www.deeplearning.ai\/the-batch\/the-difference-between-ai-safety-and-responsible-ai\/<\/a>, son eri\u015fim 18.02.2025<\/p>\n\n\n\n Noorman, M. (2023). Computing and moral responsibility (substantive revision). In Stanford encyclopedia of philosophy. Stanford University.<\/p>\n\n\n\n Novelli, C., Taddeo, M., & Floridi, L. (2024). Accountability in artificial intelligence: what it is and how it works. Ai & Society, 39(4), 1871-1882.<\/p>\n\n\n\n Roose, K. (2025). 5 Notes From the Big A.I. Summit in Paris, https:\/\/www.nytimes.com\/2025\/02\/10\/technology\/ai-summit-paris-technology.html<\/a>, son eri\u015fim 18.02.2025<\/p>\n\n\n\nHesap Verebilirlik Nedir?<\/h2>\n\n\n\n
Hesap Verebilirlik A\u00e7\u0131\u011f\u0131<\/h2>\n\n\n\n
Da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f Faillik<\/h3>\n\n\n\n
\u015eeffafl\u0131k Eksikli\u011fi<\/h3>\n\n\n\n
Ahlaki ve D\u00fczenleyici Anla\u015fmazl\u0131klar<\/h3>\n\n\n\n
Hesap Verebilirlik A\u00e7\u0131\u011f\u0131na Kar\u015f\u0131 \u00d6neriler<\/h2>\n\n\n\n
Erteletim (moratoria)<\/h3>\n\n\n\n
D\u00fczenleyici Yakla\u015f\u0131mlar<\/h3>\n\n\n\n
\u015eeffafl\u0131k ve A\u00e7\u0131klanabilirlik<\/h3>\n\n\n\n
\u00d6zen Y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc<\/h3>\n\n\n\n
***<\/h3>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n