2010’lu y\u0131llar\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda sosyal medya sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n zirvesindeydi. Tunus’tan \u0130zlanda’ya, T\u00fcrkiye’den ABD’ye sosyal medyada \u00f6rg\u00fctlenen toplumsal hareketler kentlerin meydanlar\u0131na ak\u0131yorlard\u0131. Castells’e (2013) g\u00f6re internet, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki hareketlerin nedeni de\u011fildi, ancak bu hareketlerin olu\u015fumuna ve geli\u015fimine zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. Castells (2013) insanlar\u0131n beyinlerinin birbirlerine ba\u011flanmas\u0131n\u0131n iktidar i\u00e7in tehlike kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu ve bu nedenle iktidar\u0131n devam\u0131n\u0131n ileti\u015fimin ve bilginin kontrol\u00fcne dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131, toplumsal muhalefetin de iktidar\u0131n ileti\u015fim a\u011flar\u0131 \u00fczerindeki kontrol\u00fcn\u00fc k\u0131rmak i\u00e7in m\u00fccadele etti\u011fini iddia ediyordu. \u0130nternet, iktidar\u0131n ve \u015firketlerin ileti\u015fim a\u011flar\u0131 \u00fczerindeki tekelini k\u0131rarak yeni bir \u00f6zerklik alan\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131. Biz o g\u00fcnlerde sosyal medyan\u0131n g\u00fcc\u00fcnden s\u00f6z etmeyi seviyorduk.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
2010’lar\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru sosyal medya hakk\u0131ndaki bu iyimserlik yerini ku\u015fkulara b\u0131rakt\u0131. Asl\u0131nda sosyal medya hi\u00e7bir zaman ABD’nin uluslararas\u0131 politikalar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olmam\u0131\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin 2009 y\u0131l\u0131nda, ABD D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131’nda \u00e7al\u0131\u015fan Jared Cohen, \u0130ran’daki eylemlerde Twitter kullan\u0131m\u0131n\u0131n aksamamas\u0131 i\u00e7in Twitter’\u0131n CEO’su Jack Dorsey’i aray\u0131p daha \u00f6nce bak\u0131m gerek\u00e7esiyle ge\u00e7ici bir s\u00fcre kapat\u0131laca\u011f\u0131 duyurulan Twitter sunucular\u0131n\u0131n bak\u0131m\u0131n\u0131n ertelenmesini istemi\u015fti (Assange, 2014). Fakat 2016’daki ABD se\u00e7imleri sonras\u0131nda bu sefer kurban ABD demokrasisiydi. Facebook\/Cambridge Analytica skandal\u0131n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi gibi sosyal medya \u015firketlerinin i\u015f modelleri ve giderek artan g\u00fc\u00e7leri demokrasi i\u00e7in bir tehdit haline gelmi\u015fti. Sosyal medya \u00fczerinden d\u00fcnyadaki bir\u00e7ok se\u00e7ime antidemokratik m\u00fcdahalelerde bulunulmu\u015ftu (https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Cambridge_Analytica<\/a>). Ayr\u0131ca h\u00fck\u00fcmetler de sosyal medyay\u0131 kontrol ve y\u00f6nlendirmede uzmanla\u015fm\u0131\u015f, platform sahipleriyle i\u015fbirliklerini geli\u015ftirmi\u015flerdi.<\/p>\n\n\n\n Bazen bir \u00fcr\u00fcn ya da hizmetin de\u011feri, kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a artar. Bili\u015fim teknolojilerine dayal\u0131 \u00fcr\u00fcn ve hizmetlerde \u00e7ok s\u0131k rastlan\u0131lan bir durumdur. \u00d6rne\u011fin bir \u015firketin geli\u015ftirdi\u011fi dosya format\u0131 100 ki\u015fi taraf\u0131ndan kullan\u0131l\u0131yorsa di\u011ferleriyle dosya al\u0131\u015fveri\u015fi yapmak isteyen 101. ki\u015fi ayn\u0131 dosya format\u0131n\u0131 kullanmak zorunda kal\u0131r. E\u011fer s\u00f6zkonusu dosya format\u0131 \u00f6zel m\u00fclkiyetli bir \u00fcr\u00fcnse bu format\u0131 okumak ve yazmak i\u00e7in \u015firketin \u00fcretti\u011fi yaz\u0131l\u0131mlara ba\u011f\u0131ml\u0131 kalabiliriz.<\/p>\n\n\n\n A\u011f d\u0131\u015fsall\u0131\u011f\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan bu duruma sosyal medya platformlar\u0131nda da s\u0131k s\u0131k rastlar\u0131z. \u00dcye say\u0131s\u0131 fazla olan a\u011flarda yer almak daha de\u011ferlidir. Bu nedenle, insanlar\u0131n veya kurumlar\u0131n pop\u00fcler platformlardaki a\u011flar\u0131n\u0131 veya ge\u00e7mi\u015f payla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rakarak ayr\u0131lmalar\u0131 kolay olmaz. Bu nedenle, t\u00fcm olumsuzluklara kar\u015f\u0131n Facebook\u2019a kar\u015f\u0131 kitlesel boykotlar olmad\u0131. Fakat son zamanlarda bir\u00e7ok insan ya sessiz sedas\u0131z ya da \u00f6nce Bluesky hesab\u0131n\u0131 payla\u015farak Twitter\/X’i terk ediyor. Yaln\u0131z bireyler (https:\/\/www.forbes.com\/sites\/stephenpastis\/2024\/11\/19\/mark-hamill-says-hes-leaving-elon-musks-x-here-are-all-the-celebrities-migrating-to-bluesky\/<\/a>) de\u011fil The Guardia<\/em>n gibi \u00e7ok takip\u00e7ili siteler de Twitter\/X’ten ayr\u0131l\u0131yorlar (https:\/\/www.theguardian.com\/media\/2024\/nov\/13\/the-guardian-no-longer-post-on-x-twitter-elon-musk<\/a>). Mastodon ve Bluesky gibi ademimerkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flara g\u00f6\u00e7\u00fcyorlar.<\/p>\n\n\n\n Bluesky’\u0131n aray\u00fcz\u00fc Twitter’a \u00e7ok benzese de as\u0131l fark, ademimerkeziyet\u00e7i bir sosyal medya platformu olmas\u0131. Farkl\u0131 d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne sahip insanlar\u0131n, ideolojik gerek\u00e7elerle ademimerkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131 tercih etmesinin g\u00f6sterdi\u011fi gibi ademimerkeziyet\u00e7ilik sol veya sa\u011f d\u00fc\u015f\u00fcnceyle \u00f6zde\u015fle\u015ftirilebilecek bir kavram de\u011fil. \u00dcstelik her iki taraf da ayn\u0131 gerek\u00e7eyle ademimerkeziyet\u00e7i a\u011flara y\u00f6neliyor: \u0130fade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc.<\/p>\n\n\n\n Sosyal medya platformlar\u0131, kendi platform politikalar\u0131na uyulmad\u0131\u011f\u0131nda ya da h\u00fck\u00fcmetlerden gelen talepler do\u011frultusunda kullan\u0131c\u0131lar\u0131n hesaplar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlayabilir ya da tamamen silebilir. Bu, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bir eylemdir. Ancak platform algoritmalar\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirlemesi ve i\u00e7erik denetimi (moderation<\/em>), ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve ileti\u015fim hakk\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck riskler i\u00e7erir. Her \u015feyden \u00f6nce denetim, genellikle \u015feffaf bir s\u00fcrecin sonunda ger\u00e7ekle\u015fmez. Algoritmalar, baz\u0131 payla\u015f\u0131mlar\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131p baz\u0131lar\u0131n\u0131n daha geni\u015f kitlelere yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellediklerinde hem ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne hem de yurtta\u015flar\u0131n haber alma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne m\u00fcdahale etmi\u015f olurlar. Algoritmalar \u00e7o\u011fu zaman politik bir ama\u00e7la de\u011fil, \u015firketlerin i\u015f modellerine g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ama algoritmik kararlar\u0131n politik sonu\u00e7lar\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin, Facebook’un 2016 y\u0131l\u0131nda Napalm K\u0131z\u0131 <\/em>foto\u011fraf\u0131n\u0131 m\u00fcstehcenlik gerek\u00e7esiyle kald\u0131rmas\u0131 k\u00fcresel tepkilere neden olmu\u015ftu (https:\/\/www.evrensel.net\/haber\/289963\/facebook-napalm-kiz-sansurunden-geri-adim-atti<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Twitter ve Youtube’da ise tam tersi bir durum ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. Bu platformlardaki i\u00e7erik denetimi, I\u015e\u0130D propagandalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ele\u015ftirilmi\u015flerdi (https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2014\/sep\/24\/isis-twitter-youtube-message-social-media-jihadi<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Ama Facebook’un Filistinli haber kurulu\u015flar\u0131n\u0131n izleyiciye ula\u015fmas\u0131n\u0131 ciddi \u015fekilde k\u0131s\u0131tlad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki haberler, bazen algoritmalar\u0131n politik ama\u00e7lar do\u011frultusunda da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilece\u011fi hakk\u0131nda ciddi ku\u015fkulara neden oluyor (https:\/\/www.bbc.com\/news\/articles\/c786wlxz4jgo<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Youtube, Facebook, Twitter gibi platformlar, ABD’li platformlar olmalar\u0131na ve kritik durumlarda ABD’nin \u00e7\u0131karlar\u0131na \u00f6ncelik vermelerine ra\u011fmen temelde para kazanmay\u0131 hedeflerler. Bu ba\u011flamda, politik tart\u0131\u015fmalarda ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnde hakem olmak isteyebileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Fakat artan politik kutupla\u015fma ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n sosyal medyaya ta\u015f\u0131nmas\u0131yla beraber politik tart\u0131\u015fmalarda hakemlik yapmak zorunda kald\u0131lar. Yapamayacaklar\u0131 ve zaten yapmamalar\u0131 gereken bir i\u015fin alt\u0131nda ezildiler (DiResta, 2025).<\/p>\n\n\n\n A\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f, sosyal platformlar\u0131n\u0131n i\u00e7erik denetimini ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131 bir sald\u0131r\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Onlara g\u00f6re sosyal medya platformlar\u0131, yozla\u015fm\u0131\u015f bir elitin elindeydi. Trump, tweetlerinin yan\u0131lt\u0131c\u0131 i\u00e7erik olarak etiketlenmesinin teknoloji elitlerinin bir komplosu oldu\u011funu iddia ediyordu. Trump’a g\u00f6re Google, muhafazakar haberlerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc azalt\u0131yor ve neyi g\u00f6r\u00fcp neyi g\u00f6remeyece\u011fimizi kontrol ediyordu (https:\/\/www.nytimes.com\/2018\/08\/28\/business\/media\/google-trump-news-results.html<\/a>). Trump ve di\u011fer muhafazakarlar\u0131n bu gibi iddialar\u0131na kar\u015f\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015fleri yayma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyle ayn\u0131 \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunanlar vard\u0131. \u0130fade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, bir ki\u015finin d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00f6zg\u00fcrce ifade edebilme hakk\u0131yd\u0131. Sosyal medya \u015firketleri buna sayg\u0131 duyuyordu. Ama ifade edilen her g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc geni\u015f kitlelere yayma gibi bir zorunluluklar\u0131 yoktu. Sosyal medya platformlar\u0131 dezenformasyonla ve nefret s\u00f6ylemi ile m\u00fccadelede ederken ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlamad\u0131klar\u0131n\u0131 ama dezenformasyon ve nefret s\u00f6ylemi i\u00e7eren payla\u015f\u0131mlar\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlad\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131 (https:\/\/www.wired.com\/story\/free-speech-is-not-the-same-as-free-reach\/<\/a>).<\/p>\n\n\n\n Fakat bu ayr\u0131m\u0131n tam anlam\u0131yla do\u011fru oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. \u00c7ok geni\u015f kat\u0131l\u0131ml\u0131 bir toplant\u0131da bir kat\u0131l\u0131mc\u0131y\u0131 mikrofonla k\u00fcrs\u00fcden konu\u015fturmakla sadece \u00e7evresindeki birka\u00e7 ki\u015finin duyabilece\u011fi bi\u00e7imde konu\u015fmas\u0131na izin vermek aras\u0131nda fark var. Toplant\u0131y\u0131 d\u00fczenleyenler, baz\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131 k\u00fcrs\u00fcye \u00e7\u0131karabilir, baz\u0131lar\u0131 k\u00fcrs\u00fcden konu\u015furken mikrofonunun sesini y\u00fckseltebilir, baz\u0131lar\u0131n\u0131nkini de k\u0131sabilir. Ama as\u0131l sorun, demokrasiyi geli\u015ftirmek ve geni\u015fletmek gibi bir amac\u0131 olmayan sosyal medya \u015firketlerine yanl\u0131\u015f\/yalan haberlerin ya da nefret s\u00f6yleminin belirlenmesinde, kimin sesinin y\u00fcksek \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131, kimin sesinin k\u0131s\u0131laca\u011f\u0131 hakk\u0131nda hakemlik yetkisi vermekten kaynaklan\u0131yor. \u015eeffafl\u0131ktan ve kamusal denetimden uzak bir g\u00fcce b\u00f6yle bir yetkinin hi\u00e7bir zaman verilmemesi gerekiyordu.<\/p>\n\n\n\n Sosyal medya \u015firketlerinin artan g\u00fcc\u00fcnden rahats\u0131z olan insanlar yeni aray\u0131\u015flara girdiler ve bu ihtiyaca yan\u0131t verebilecek sosyal medya platformlar\u0131 olu\u015fturuldu. \u00d6rne\u011fin 2018’de ortaya \u00e7\u0131kan Parler, ana ak\u0131m platformlar\u0131n tarafl\u0131 oldu\u011funa inanan Trump destek\u00e7ilerine hizmet vermek amac\u0131yla olu\u015fturulmu\u015f bir platformdu. \u0130nsanlar i\u00e7erik denetiminin gev\u015fek oldu\u011fu Truth Social, neredeyse hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 Telegram veya a\u011f\u0131 olu\u015fturanlar taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Mastodon gibi platformlara y\u00f6nelmeye ba\u015flad\u0131lar (DiResta, 2025).<\/p>\n\n\n\n Musk’\u0131n Twitter’\u0131 sat\u0131n almas\u0131ndan sonra ise Twitter\/X, Trump ve taraftarlar\u0131n\u0131n hezeyanlar\u0131yla \u015fekillenmeye ba\u015flad\u0131. A\u015f\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 komplo teorisyenlerinden neo nazilere kadar a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f\u0131n farkl\u0131 tonlar\u0131 ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne (!) kavu\u015ftu. Yeni durumdan ho\u015fnut olmayan bir\u00e7ok insan Twitter\/X’ten kopmaya ba\u015flad\u0131. \u0130lk ba\u015fta Mastodon’a ve sonras\u0131nda daha kitlesel olarak Bluesky’a g\u00f6\u00e7 ettiler. Trump’\u0131n yeniden se\u00e7ilmesi ve Musk’\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fla artan ili\u015fkisi \u00f6zellikle ABD’de Twitter\/X’i terk edenlerin say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n Burada \u00fc\u00e7 konuya dikkatinizi \u00e7ekmek isterim. Birincisi, daha \u00f6nce de Facebook yerine Twitter’a s\u0131cak bakan ya da Instagram’da olmay\u0131 daha de\u011ferli bulanlar vard\u0131. Bu gibi tercihlerde, sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n teknik olanaklar\u0131 daha belirleyici oluyordu. \u00d6rne\u011fin, Twitter’\u0131n ilk ba\u015flardaki 140 karakterlik mesajlar\u0131 farkl\u0131 bir ileti\u015fim k\u00fclt\u00fcr\u00fc yaratm\u0131\u015ft\u0131. Instagram’\u0131n g\u00f6rsel a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 d\u00fcnyas\u0131 ise bamba\u015fkayd\u0131. Twitter\/X’ten Bluesky veya Mastodon’a g\u00f6\u00e7 ise ideolojik gerek\u00e7elere dayan\u0131yor. Bu uygulamalar, Twitter\/X’e kar\u015f\u0131 teknopolitik alternatifler olarak \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yorlar (age). \u0130kincisi, Twitter\/X’ten Bluesky veya Mastodon’a g\u00f6\u00e7\u00fc basit\u00e7e bir sosyal medya platformundan di\u011ferine g\u00f6\u00e7 olarak de\u011ferlendirmemek gerekiyor. Twitter\/X kullan\u0131c\u0131lar\u0131, merkeziyet\u00e7i bir a\u011fdan ademimerkeziyet\u00e7i bir a\u011fa g\u00f6\u00e7\u00fcyorlar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, merkezi sosyal medyaya kar\u015f\u0131 ademimerkeziyet\u00e7i alternatiflerin bu sefer g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131 daha ikna edici oldu. Diaspora* <\/sup>sosyal a\u011f\u0131 yayg\u0131nla\u015famam\u0131\u015ft\u0131. Bluesky’\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131nda merkezi sosyal medya platformlar\u0131na kar\u015f\u0131 duyulan tepkinin pay\u0131 b\u00fcy\u00fckt\u00fc. Ama merkezi sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n yerini almak i\u00e7in Diaspora* <\/sup>‘dan daha haz\u0131r g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ayr\u0131ca kullan\u0131labilirlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan Mastodon’un bir ad\u0131m \u00f6n\u00fcnde olmas\u0131 Bluesky’\u0131 Mastodon’dan daha cazip bir platform yap\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Merkezi a\u011flarda, a\u011fdaki di\u011fer t\u00fcm d\u00fc\u011f\u00fcmleri y\u00f6neten ve kontrol eden merkezi bir d\u00fc\u011f\u00fcm bulunur. Herhangi iki d\u00fc\u011f\u00fcm aras\u0131ndaki ileti\u015fim ve veri al\u0131\u015fveri\u015fi merkezi d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn arac\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir. Ademimerkeziyet\u00e7i a\u011flarda ise d\u00fc\u011f\u00fcmler aras\u0131 ileti\u015fim, herhangi bir merkezi kontrol olmaks\u0131z\u0131n ba\u011flant\u0131 ve e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fc destekleyen teknolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sa\u011flan\u0131r. Bu a\u011flarda kullan\u0131c\u0131lar\/d\u00fc\u011f\u00fcmler, merkezi d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcn\/platformun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmaks\u0131z\u0131n kendi topluluklar\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar. Fakat ademimerkeziyet\u00e7i a\u011flar i\u00e7in genel ge\u00e7er bir model yoktur. Farkl\u0131 tasar\u0131msal tercihlerle geli\u015ftirilen modeller vard\u0131r (Huang, 2024).<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin sosyal medya platformu, i\u00e7erik denetleme yetkisini devredip veriyi merkezde tutmaya devam edebilir. B\u00f6ylece kullan\u0131c\u0131lar, i\u00e7erik denetimi hizmetini farkl\u0131 hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131lardan alabilir.<\/p>\n\n\n\n Bir di\u011fer model, veri bar\u0131nd\u0131rma ve i\u00e7erik denetimi yetkilerinin bir b\u00fct\u00fcn olarak kullan\u0131c\u0131lara veya onlar\u0131n hizmet alabilece\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc taraf hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131lara devredilmesidir. Bu modelde veri bar\u0131nd\u0131rma ve i\u00e7erik denetimi birbirinden ayr\u0131lamaz. Herhangi bir ki\u015fi ya da kurulu\u015f iki hizmeti bir arada sunar ve kullan\u0131c\u0131lar kimden hizmet alacaklar\u0131n\u0131 se\u00e7erler. ActivityPub protokol\u00fc \u00fczerine in\u015fa edilen Mastodon, bu modele dayan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n AT protokol\u00fc (Authenticated Transfer Protocol) ise farkl\u0131 bir yol izler; veri bar\u0131nd\u0131rma ve i\u00e7erik denetimini birbirinden ay\u0131r\u0131r. B\u00f6ylece her bir i\u015flev, farkl\u0131 kurulu\u015flar veya bireyler taraf\u0131ndan yerine getirilebilir. Bir kullan\u0131c\u0131 verilerini depolamak i\u00e7in bir sa\u011flay\u0131c\u0131dan veri depolama hizmeti al\u0131rken ayn\u0131 zamanda a\u011fda g\u00f6rebilece\u011fi i\u00e7eri\u011fi denetlemesi i\u00e7in ba\u015fka bir hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131ya abone olabilir. BlueSky, AT protokol\u00fc \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u0130lk model, kullan\u0131c\u0131 verilerini depolamak i\u00e7in hala merkezi d\u00fc\u011f\u00fcmlere dayan\u0131r. Bu nedenle, merkeziyet\u00e7i sosyal medya platformlar\u0131ndaki veri g\u00f6zetimi ve tek hata noktas\u0131 (single point of failure<\/em>) gibi endi\u015feleri giderememektedir. Ademimerkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalarda, \u00f6zellikle ikinci (ActivityPub) ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc modeller (AT protokol\u00fc) \u00fczerine durulmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu ana ak\u0131m modellerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan daha radikal ademimerkeziyet\u00e7ilik yakla\u015f\u0131m\u0131 ise a\u011f\u0131n e\u015fler aras\u0131 (P2P) bir yap\u0131 \u00fczerine kurulmas\u0131d\u0131r. Bu model, veri bar\u0131nd\u0131rma ve i\u00e7erik denetleme yetkilerini a\u011f \u00fczerindeki her bir son kullan\u0131c\u0131ya devrederek her bir kullan\u0131c\u0131y\u0131 hem istemci hem de sunucu yapar. \u0130leti\u015fim e\u015fler aras\u0131 veya u\u00e7tan uca bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fir. P2P modelinde, veri bar\u0131nd\u0131rma ve i\u00e7erik denetimi kullan\u0131c\u0131n\u0131n sorumlulu\u011fundad\u0131r. Sans\u00fcre, veri ihlallerine ve manip\u00fclasyona kar\u015f\u0131 di\u011fer modellerden daha diren\u00e7li olmas\u0131na kar\u015f\u0131n P2P a\u011flar\u0131 kullanmak i\u00e7in gereken teknik bilgi, ekonomik maliyet ve zaman ihtiyac\u0131 y\u00fcksektir. Bu nedenle, s\u0131radan kullan\u0131c\u0131lar i\u00e7in uygulanmas\u0131 zor bir se\u00e7enektir.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca Minds, Steemit ve Peepeth gibi baz\u0131 ademimerkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flarda blokzinciri teknolojisinden yararlan\u0131lmaktad\u0131r. Verilerin blokzincirinde merkezi olmayan bir \u015fekilde depolanmas\u0131 sans\u00fcre kar\u015f\u0131 direnci, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kontrol\u00fcn\u00fc ve veri de\u011fi\u015fmezli\u011fini sa\u011flar. Ancak zincir \u00fczerindeki verilerin de\u011fi\u015fmezli\u011fi zararl\u0131 i\u00e7eri\u011fin y\u00f6netimini de zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ademimerkeziyet\u00e7i sosyal medyada belirli topluluk normlar\u0131na g\u00f6re olu\u015fturulan yerel a\u011flar, daha geni\u015f bir b\u00fct\u00fcne gev\u015fek olarak ba\u011flan\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar kendi ilgi alanlar\u0131na veya topluluklar\u0131na uygun sunuculara kat\u0131labilir veya yeni sunucular olu\u015fturabilirler. Bu sunucular\u0131n maliyetlerini y\u00f6netmek ve topluluk kurallar\u0131n\u0131 olu\u015fturmak g\u00f6n\u00fcll\u00fcler taraf\u0131ndan yerine getirilebilir. Her bir sosyal a\u011f kendi kurallar\u0131n\u0131 ve normlar\u0131n\u0131 belirler. Daha geni\u015f a\u011fla etkile\u015fime girip girmeyece\u011fine veya izole bir a\u011f olup olmayaca\u011f\u0131na a\u011f\u0131n \u00fcyeleri karar verir. \u00d6rne\u011fin, nazizme yak\u0131n duran Gab platformu 2019’da Mastodon’un protokol\u00fcn\u00fc benimsedi\u011finde, di\u011fer sunucular Gab’le ba\u011flar\u0131n\u0131 kopard\u0131lar ve Gab’in i\u00e7eriklerinin kullan\u0131c\u0131lar\u0131na ula\u015fmas\u0131n\u0131 engellediler. Gab \u00f6rne\u011finin de g\u00f6sterdi\u011fi gibi ademimerkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flarda istenmeyen bir platform izole edilebilir ama yok edilemez (DiResta, 2025).<\/p>\n\n\n\n Fakat Gab \u00f6rne\u011fi pratikte \u015fu an sadece Mastodon i\u00e7in ge\u00e7erli. Bluesky hizmetlerinin \u00e7o\u011fu Bluesky Social PBC adl\u0131 \u015firket taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<\/ol>\n\n\n\n
Neden Ademimerkeziyet\u00e7i Sosyal A\u011flara G\u00f6\u00e7 Ediliyor?<\/h2>\n\n\n\n
Ademimerkeziyet\u00e7i A\u011flar ve Farkl\u0131 Modeller<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
Bluesky<\/h2>\n\n\n\n