Yapay zek\u00e2 (YZ) teknolojileri g\u00fcndelik ya\u015famda h\u0131zla yayg\u0131nla\u015f\u0131rken makinelerin etik kararlar alma yetenekleri hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar da \u00e7o\u011fal\u0131yor. \u00d6zerklik ve etkile\u015fim yetenekleri artt\u0131k\u00e7a, YZ sistemlerinin ahlaki akt\u00f6rler olarak alg\u0131lanmas\u0131 ve davranmas\u0131 bekleniyor. Ancak YZ ve etik ili\u015fkisi hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalarda zaman zaman g\u00fcndeme gelen tramvay probleminin g\u00f6sterdi\u011fi gibi makinelerin etik kararlar verebilmesi h\u00e2l\u00e2 pek kolay de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Tramvay problemi (trolley problem<\/em>), etik, psikoloji ve YZ alanlar\u0131nda, daha fazla say\u0131da insan\u0131 kurtarmak i\u00e7in bir ki\u015finin feda edilip edilmeyece\u011fine ili\u015fkin etik ikilemler i\u00e7eren bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi. \u0130lk kez 1967’de Philippa Foot taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015f. Judith Jarvis Thomson’\u0131n 1976’da yazd\u0131\u011f\u0131 makale, tramvay problemi hakk\u0131nda geni\u015f bir literat\u00fcr\u00fcn olu\u015fmas\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015f. Tramvay problemi tart\u0131\u015fmalar\u0131, \u00e7o\u011funlukla basitten karma\u015f\u0131\u011fa do\u011fru ilerliyor. \u00d6rne\u011fin basit bir senaryoda bir tramvay (veya tren), be\u015f insana \u00e7arp\u0131p onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek \u00fczeredir. S\u00fcr\u00fcc\u00fc veya makas\u00e7\u0131 olarak, tramvay\u0131 farkl\u0131 bir yere y\u00f6nlendirebilirsiniz. Bunu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ise bir ki\u015fi \u00f6lecektir. Be\u015f ki\u015finin ya\u015fam\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in bir ki\u015finin ya\u015fam\u0131n\u0131 feda eder miydiniz? Karar\u0131n\u0131zda ki\u015filerin cinsiyetleri, ya\u015flar\u0131, meslekleri vs etkili olur muydu?<\/p>\n\n\n\n moralmachine.net sitesinde, bir s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz araban\u0131n kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalabilece\u011fi ikilemler hakk\u0131nda testler var. S\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz araba, iki k\u00f6t\u00fc durumdan daha az k\u00f6t\u00fc olan\u0131 se\u00e7melidir. Siz de testlerde d\u0131\u015far\u0131dan bir g\u00f6zlemci olarak hangi se\u00e7imin daha kabul edilebilir oldu\u011funa karar veriyorsunuz. \u00d6rne\u011fin araban\u0131n i\u00e7inde bir erkek doktor, iki evsiz insan ve iki kedi var. Bir h\u0131rs\u0131z ve iki k\u00f6pek de yaya ge\u00e7idinden ge\u00e7iyorlar. Araba, ya bariyerlere \u00e7arparak i\u00e7indekilerin \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olacak ya da direksiyonu k\u0131rarak yaya ge\u00e7idinden ge\u00e7enlere \u00e7arpacakt\u0131r. Ba\u015fka bir senaryoda ise ya arabadaki bir k\u0131z \u00e7ocu\u011fu ve bir erkek doktor \u00f6lecektir ya da bir ya\u015fl\u0131 adam, bir kad\u0131n doktor ve bir k\u00f6pek \u00f6lecektir.<\/p>\n\n\n\n Tramvay senaryolar\u0131, YZ sistemlerinin belirli durumlarda nas\u0131l davranmas\u0131n\u0131 istedi\u011fimiz hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi sa\u011flayan varsay\u0131msal soyutlamalard\u0131r. Yaln\u0131z otonom ara\u00e7lar\u0131n de\u011fil di\u011fer YZ sistemlerinin de ahlaki ikilemlerle y\u00fczle\u015fmesi ve bunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmesi gerekebilir. \u00d6rne\u011fin, ak\u0131ll\u0131 bir ila\u00e7 da\u011f\u0131t\u0131c\u0131s\u0131, yeterli ilac\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131nda iki hasta aras\u0131nda se\u00e7im yapmak zorunda kalabilir; bir arama-kurtarma robotunun baz\u0131 kurbanlarla \u00f6ncelik vermesi gerekebilir; ya da bir sa\u011fl\u0131k robotu, hastan\u0131n istekleri ile en uygun bak\u0131m aras\u0131nda se\u00e7im yapmak zorunda kalabilir. Ancak Dignum’un (2019) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi tramvay senaryolar\u0131ndaki ikilemlerin ger\u00e7ek\u00e7i bir durumu tasvir etmeyi ama\u00e7lamaktan ziyade, otonom makinelerin kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fi etik zorluklar\u0131 vurgulamak i\u00e7in kullan\u0131lan bir metafor oldu\u011funu unutmamak gerekir. Otonom bir araban\u0131n veya araban\u0131n i\u00e7indeki bir insan\u0131n, bir kazay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yeterli zaman veya beceriye sahip olmamas\u0131 ve kime zarar verece\u011fini se\u00e7mek zorunda kalmas\u0131 \u00e7ok olas\u0131 olmayan bir senaryodur. Ayr\u0131ca tramvay problemi,<\/p>\n\n\n\n varsayar.<\/p>\n\n\n\n \u00dcstelik tasar\u0131mda hangi etik yakla\u015f\u0131m\u0131 benimseyece\u011fimiz de \u00f6nemlidir. Sonu\u00e7salc\u0131 ya da faydac\u0131 bir araba; eylemlerinin sonu\u00e7lar\u0131na odaklanacak ve en iyi sonuca ula\u015fmak i\u00e7in ara\u00e7-sonu\u00e7 muhakemesi y\u00fcr\u00fctecektir. Bu nedenle, kurtar\u0131lan insan hayatlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 en \u00fcst d\u00fczeye \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fabilir. Kant\u00e7\u0131 bir araba; olas\u0131 eylemlerinin ahlaki olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirerek insanlara zarar verece\u011fini bildi\u011fi bir eylemi se\u00e7mekten ka\u00e7\u0131nabilir. Bu nedenle, e\u011fer yoldan \u00e7\u0131kman\u0131n birine zarar verece\u011fini biliyorsa, aktif olarak yoldan \u00e7\u0131kma eylemini ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi se\u00e7meyecektir. Erdemli bir araba ise kendi g\u00fcd\u00fcleriyle ilgilenecek ve erdemli bir failin hangi eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnecektir. Bu durumda, yayalar\u0131n en savunmas\u0131z oldu\u011funa ve \u00f6ncelikle onlar\u0131 korumas\u0131 gerekti\u011fine karar verebilir (age).<\/p>\n\n\n\n Neyse ki g\u00fcn\u00fcm\u00fczde s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz ara\u00e7lar\u0131 hangi etik teoriye g\u00f6re tasarlayaca\u011f\u0131m\u0131za karar vermemiz gerekmiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc mevcut YZ, medyadaki abart\u0131l\u0131 haberlerin aksine bunun \u00e7ok uza\u011f\u0131nda ve \u00f6n\u00fcnde \u00e7e\u015fitli zorluklar var. En ba\u015fta YZ’nin tepki verilecek bir olay oldu\u011funun fark\u0131na varabilmesi ve \u00e7e\u015fitli parametreleri hesaba katabilmesi gerekiyor. \u00d6rne\u011fin, tramvay problemi i\u00e7in YZ; cinsiyet, ya\u015f, stat\u00fc gibi fakt\u00f6rleri \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede belirleyebilmeli. \u0130kincisi, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan durumun etik boyutlar\u0131n\u0131 ve verilecek karar\u0131n olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebilmeli. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, mevcut durumu \u00e7\u00f6zmenin kendi sorumlulu\u011funda olup olmad\u0131\u011f\u0131na karar verebilmeli. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, soruna hangi soyut etik kural(lar)\u0131n uygulanabilece\u011fine ve de\u011ferler birbirleriyle \u00e7eli\u015fti\u011finde nas\u0131l hareket edilebilece\u011fine karar vermeli. Ayr\u0131ca karar\u0131n baz\u0131 \u00f6nyarg\u0131lardan veya bili\u015fsel engellerden etkilenip etkilenmedi\u011fini belirleyebilmek de \u00f6nemli. Be\u015fincisi, somut bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nermek i\u00e7in soyut etik kurallar\u0131 mevcut soruna uygulayabilmeli (age).<\/p>\n\n\n\n Bu nedenle, YZ sistemlerinin eti\u011fi hakk\u0131ndaki sonu gelmez tart\u0131\u015fmalardansa g\u00fcn\u00fcm\u00fcze bakmak, YZ’nin tasar\u0131m, geli\u015ftirme, konu\u015fland\u0131rma ve kullan\u0131m a\u015famalar\u0131nda \u015firketlerin, kurumlar\u0131n ve bireylerin sorumluluklar\u0131na odaklanmak; hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen ulusal ve uluslararas\u0131 yasalara \u00f6ncelik vermek kamu i\u00e7in daha yararl\u0131 olabilir. A\u00e7\u0131klanabilirli\u011fi art\u0131rma, yanl\u0131l\u0131klar\u0131 (bias) azaltma, mahremiyeti g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in anonimle\u015ftirme gibi hedefler do\u011frultusunda yap\u0131lan teknik \u00e7al\u0131\u015fmalar yararl\u0131 olmakla beraber sorunlar\u0131 salt tekni\u011fe indirgemek gibi bir tehlike de i\u00e7eriyorlar. Bu yaz\u0131da ele alaca\u011f\u0131m mahremiyet sorununda oldu\u011fu gibi g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini veya \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n toplumsal ba\u011flam\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden gelen yakla\u015f\u0131mlar\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i ve i\u015fe yarar \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirebilmeleri pek olanakl\u0131 de\u011fil. \u00d6rne\u011fin teknoloji \u015firketleri s\u0131k s\u0131k gizlili\u011fi mimarinin i\u00e7ine yerle\u015ftirdiklerini iddia ediyorlar. Fakat mahremiyetin ne oldu\u011fu sorusunu yan\u0131tlanmadan b\u00f6yle bir i\u015fe giri\u015fmek, plan\u0131 olmayan bir bina in\u015fa etmeye veya tarifi olmayan bir kek pi\u015firmeye benziyor (Solove, 2025).<\/p>\n\n\n\n David Vincent’in Mahremiyetin K\u0131sa Tarihi <\/em>adl\u0131 kitab\u0131nda anlatt\u0131\u011f\u0131 gibi mahremiyet olgusuna \u00e7ok eski \u00e7a\u011flardan beri rastlan\u0131yor. Elbette g\u00fcn\u00fcm\u00fczde mahremiyeti tart\u0131\u015f\u0131rken mahremiyetin zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fti\u011fini ve yeni anlamlar kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 da dikkate almak gerekiyor. Solove (2010) mahremiyetin \u00f6ncelikle bireyleri, ki\u015fisel ya\u015famlar\u0131n\u0131 etkileyen belirli toplumsal m\u00fcdahale bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131 korudu\u011funu savunuyor. Bu ba\u011flamda, mahremiyeti anlamak i\u00e7in ki\u015fisel ya\u015famda kesintilere neden olabilecek m\u00fcdahalelere odaklanmay\u0131 \u00f6neriyor ve bu m\u00fcdahaleleri d\u00f6rt kategoriye ay\u0131r\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n 1. Bilgi toplama. Ki\u015filer hakk\u0131nda verilerin topland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemler;<\/p>\n\n\n\n 2. Bilgi i\u015fleme. Ki\u015fisel verilerin depolanmas\u0131, kullan\u0131m\u0131 ve analizi;<\/p>\n\n\n\n 3. Bilgi yayma. Ki\u015fisel verilerin aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 veya if\u015fa edildi\u011fi ara\u00e7lar;<\/p>\n\n\n\n 4. \u0130hlaller. Bir bireyin ya\u015fam\u0131na do\u011frudan m\u00fcdahaleler.<\/p>\n\n\n\n Bilgi toplama,<\/strong> veri toplama s\u00fcreci boyunca sorunlar yaratabilir. Toplanan hi\u00e7bir bilgi kamuya a\u00e7\u0131klanmasa bile eylemin kendisi zarar verebilir. S\u00fcrekli izlenmek, insanlarda endi\u015fe ve rahats\u0131zl\u0131k hissi yaratabilir; \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ki\u015fisel geli\u015fimi olumsuz etkileyebilir.<\/p>\n\n\n\n Bilgi i\u015fleme,<\/strong> toplanm\u0131\u015f olan verilerin kullan\u0131m\u0131, depolanmas\u0131 ve manip\u00fclasyonudur. \u0130\u015fleme, verileri birbirine ba\u011flaman\u0131n ve ilgili olduklar\u0131 ki\u015filerle ili\u015fkilendirmenin \u00e7e\u015fitli yollar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Genellikle \u00e7e\u015fitli sistemler aras\u0131nda veri al\u0131\u015fveri\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirilir ve bir sistemde olan veriler, di\u011fer verilerle birle\u015ftirilir. \u0130\u015fleme, bilgi toplamadan ayr\u0131l\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u015fleme, bilginin topland\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7larla de\u011fil, bilginin birle\u015ftirilmesi ve kullan\u0131lmas\u0131 yoluyla sorun yarat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bilginin yay\u0131lmas\u0131,<\/strong> ki\u015fisel verilerin ba\u015fkalar\u0131na aktar\u0131lmas\u0131 ve if\u015fa edilmesi ile ilgilidir. Bu sorun; taraflar aras\u0131nda gizlili\u011fin ihlali, if\u015fa, te\u015fhir, artan eri\u015febilirlik, \u015fantaj, \u00e7arp\u0131tma vb bi\u00e7imlerde meydana gelebilir. Gizlili\u011fin ihlali, bir ki\u015finin bilgilerini gizli tutma s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7i\u011fnenmesidir. \u0130f\u015fa, bir ki\u015fi hakk\u0131nda ba\u015fkalar\u0131n\u0131n onun itibar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirme \u015feklini etkileyen do\u011fru bilgilerin if\u015fa edilmesini i\u00e7erir. Artan eri\u015filebilirlik, verilerin ba\u015flang\u0131\u00e7ta kamuya a\u00e7\u0131k hale getirildikleri ama\u00e7lar d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131na neden olabilir. \u00d6rne\u011fin, \u015firketler ticari ve pazarlama ama\u00e7l\u0131 analizler i\u00e7in kamu kay\u0131tlar\u0131ndan veri toplayabilir. \u00c7arp\u0131tma, bireyler hakk\u0131nda yanl\u0131\u015f veya yan\u0131lt\u0131c\u0131 bilgilerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Bilgi yayma faaliyetlerinin t\u00fcm\u00fc, ki\u015fisel verilerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 veya aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 ya da bu y\u00f6nde bir tehdidi i\u00e7erir.<\/p>\n\n\n\n \u0130hlaller<\/strong> ise insanlar\u0131n \u00f6zel hayatlar\u0131na y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lar\u0131 i\u00e7erir. Di\u011ferlerinden farkl\u0131 olarak ihlalin ki\u015fisel bilgileri i\u00e7ermesi \u015fart de\u011fildir. \u0130hlal, ki\u015finin huzurunu veya yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bozan istilac\u0131 eylemlerle ilgilidir. \u00d6rne\u011fin spam e-postalar ve tele-pazarlama bu kapsamdad\u0131r; insanlar\u0131n zaman\u0131n\u0131 ve dikkatini \u00e7alarak faaliyetlerini kesintiye u\u011frat\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n Solove’un (2025) mahremiyet tan\u0131m\u0131nda ki\u015fisel ya\u015fama m\u00fcdahale vurgusu olmas\u0131na ra\u011fmen mahremiyet ihlalleri sadece bireyleri de\u011fil, t\u00fcm toplumsal yap\u0131y\u0131 etkiler. Mahremiyet bireysel bir soruna indirgendi\u011finde ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, g\u00fcvenlik, inovasyon, verimlilik ve \u015feffafl\u0131k gibi toplumsal de\u011ferlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirildi\u011finde daha kolay g\u00f6zden \u00e7\u0131kar\u0131labilir bir de\u011fer gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Ancak mahremiyetin korunmas\u0131, daha iyi bir toplumsal ortam i\u00e7in gereklidir; mutlulu\u011fu, entelekt\u00fcel ke\u015ffi ve ki\u015finin potansiyelini ger\u00e7ekle\u015ftirme becerisini te\u015fvik eder. Bireysel ya\u015fama ve toplumsal yap\u0131ya a\u015fa\u011f\u0131daki gibi katk\u0131larda bulunur.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcc\u00fcn s\u0131n\u0131rlanmas\u0131:<\/strong> Mahremiyet, h\u00fck\u00fcmetin ve \u015firketlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlar. Ki\u015fisel veriler kararlar\u0131 \u015fekillendirmek ve davran\u0131\u015flar\u0131 etkilemek i\u00e7in kullan\u0131labilir. Bu nedenle, yanl\u0131\u015f ellere ge\u00e7ti\u011finde tehlikeli sonu\u00e7lar do\u011furabilir. H\u00fck\u00fcmetler ve \u015firketler ki\u015fisel verileri; insanlara sald\u0131rmak ve onlar\u0131 itibars\u0131zla\u015ft\u0131rmak, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmak, insanlar\u0131 haks\u0131z yere g\u00f6zalt\u0131na almak ve ortadan kald\u0131rmak, bask\u0131c\u0131 sosyal kontrol uygulamak i\u00e7in kullanabilir.<\/p>\n\n\n\n Bireye sayg\u0131: <\/strong>Bir ki\u015finin mahremiyetine sayg\u0131 duymak, onun ki\u015fili\u011fine sayg\u0131 duymakt\u0131r. Bir ki\u015finin makul mahremiyet ihtiyac\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden gelmek ona kar\u015f\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f bir sayg\u0131s\u0131zl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u0130tibar y\u00f6netimi:<\/strong> \u0130tibar, kariyer f\u0131rsatlar\u0131n\u0131, arkada\u015fl\u0131klar\u0131 ve genel refah\u0131 etkiler. Mahremiyet, insanlara itibarlar\u0131n\u0131 y\u00f6netme olana\u011f\u0131 sa\u011flar. Sadece yalanlar de\u011fil baz\u0131 ger\u00e7eklerin if\u015fa edilmesi de insanlar\u0131n itibar\u0131na zarar verebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar hakk\u0131nda daha fazla detay\u0131n bilinmesi, onlar\u0131n karakterleri hakk\u0131nda daha iyi bir yarg\u0131ya var\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaz. Ba\u015fka bir ki\u015fi hakk\u0131ndaki hikayenin tamam\u0131n\u0131 nadiren bildi\u011fimiz i\u00e7in, mahremiyet yanl\u0131\u015f yorumlanmaya \u00e7ok m\u00fcsait bilgileri korur.<\/p>\n\n\n\n Sosyal s\u0131n\u0131rlar\u0131n korunmas\u0131:<\/strong> \u0130nsanlar kendi etraflar\u0131nda fiziksel ve bilgisel s\u0131n\u0131rlar olu\u015ftururlar. Rahatlamak, samimi ve rahat olmak i\u00e7in insanlar ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bak\u0131\u015flar\u0131ndan ka\u00e7abilecekleri yaln\u0131zl\u0131k ve inziva yerlerine ihtiya\u00e7 duyarlar. Ayr\u0131ca \u00e7o\u011fu insan ne herkesin kendileri hakk\u0131nda her \u015feyi bilmesini ister ne de ba\u015fkalar\u0131 hakk\u0131nda her \u015feyi bilmek ister. Mahremiyet, insanlar\u0131n farkl\u0131 ili\u015fkilere g\u00f6re de\u011fi\u015fen s\u0131n\u0131rlar \u00e7izebilmesini sa\u011flar.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcven:<\/strong> T\u00fcm toplumsal ili\u015fkiler g\u00fcvene dayan\u0131r. Bu nedenle, mahremiyetin ihlali ayn\u0131 zamanda bir g\u00fcven ihlalidir.<\/p>\n\n\n\n Ki\u015finin hayat\u0131yla ilgili kararlar\u0131n adilli\u011fi: <\/strong>Ki\u015filer hakk\u0131nda toplanan ve i\u015flenen veriler, kredi veya i\u015f ba\u015fvurular\u0131nda etkili olur. Ki\u015filerin kendileriyle ilgili veriler hakk\u0131nda s\u00f6z sahibi olabilmesi ya\u015famsal \u00f6nemdedir.<\/p>\n\n\n\n D\u00fc\u015f\u00fcnce ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc:<\/strong> G\u00f6zetim, bilgi ve fikirleri ke\u015ffetmemizi ve ifade etmemizi engelleyebilir. Mahremiyet, bunun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti\u011fi gibi pop\u00fcler olmayan mesajlar\u0131n iletimini koruman\u0131n da anahtar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Toplumsal ve siyasi faaliyetlerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc: <\/strong>Mahremiyet, siyasi faaliyetlerde bulunma yetene\u011fimizi korur. Oy verme i\u015fleminin yan\u0131nda di\u011fer siyasi faaliyetlerin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesinde de mahremiyet \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n Bedenlerin ve cinselli\u011fin korunmas\u0131: <\/strong>Mahremiyet, insanlar\u0131n bedenlerini ve yak\u0131n ili\u015fkilerini m\u00fcdahaleci incelemelerden korur.<\/p>\n\n\n\n De\u011fi\u015febilme ve ikinci bir \u015fansa sahip olabilme hakk\u0131:<\/strong> \u0130nsanlar ya\u015famlar\u0131 boyunca de\u011fi\u015fir ve ikinci bir \u015fansa sahip olmak, ge\u00e7mi\u015f hatalar\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7mek ve kendilerini yeniden ke\u015ffetmek i\u00e7in f\u0131rsatlara ihtiya\u00e7 duyarlar. Mahremiyet, insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e ve olgunla\u015ft\u0131k\u00e7a pi\u015fmanl\u0131k duyabilecekleri ge\u00e7mi\u015f eylem ve kararlar\u0131 geride b\u0131rakmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur. Ki\u015fisel geli\u015fimi ve sosyal b\u00fct\u00fcnle\u015fmeyi te\u015fvik etmek i\u00e7in ge\u00e7mi\u015fte yap\u0131lan baz\u0131 yanl\u0131\u015flar\u0131n if\u015fa edilmemesi \u00f6nemlidir. Unutulma hakk\u0131n\u0131n temelinde de bu ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Kendini a\u00e7\u0131klamak veya hakl\u0131 g\u00f6stermek zorunda olmamak: <\/strong>\u0130nsanlar her zaman d\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylemlerini gerek\u00e7elendirmek zorunda kalmamal\u0131d\u0131r. Baz\u0131 eylemler uzaktan yanl\u0131\u015f de\u011ferlendirilebilir ve utan\u00e7 verici g\u00f6r\u00fcnebilir. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n eylemlerimizi nas\u0131l alg\u0131layaca\u011f\u0131 konusunda s\u00fcrekli endi\u015fe duymak a\u011f\u0131r bir y\u00fckt\u00fcr. Mahremiyet, insanlar\u0131n maruz kald\u0131\u011f\u0131 kendini hakl\u0131 \u00e7\u0131karma bask\u0131s\u0131n\u0131 hafifletebilir.<\/p>\n\n\n\n Son y\u0131llarda teknolojide ya\u015fanan geli\u015fmeler mahremiyeti do\u011frudan etkiliyor ve mahremiyet i\u00e7in ciddi riskler i\u00e7eriyor. Solove (2025), ba\u015fl\u0131ca d\u00f6rt alanda kritik geli\u015fmeler ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor:<\/p>\n\n\n\n 1. Enformasyon ve Bilgi: Teknolojinin enformasyonun (ham veri) bilgiye (i\u015flenmi\u015f veri) nas\u0131l d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc etkiledi\u011fi yer;<\/p>\n\n\n\n 2. Yarg\u0131lar ve Kararlar: Teknolojinin insanlar\u0131n birbirlerini nas\u0131l yarg\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bireyler hakk\u0131nda nas\u0131l karar verildi\u011fini de\u011fi\u015ftirdi\u011fi yer;<\/p>\n\n\n\n 3. D\u00fc\u015f\u00fcnce ve Davran\u0131\u015f: Teknolojinin insanlar\u0131n nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hareket etti\u011fini de\u011fi\u015ftirdi\u011fi yer;<\/p>\n\n\n\n 4. G\u00fc\u00e7: Teknolojinin toplumda g\u00fcc\u00fcn nas\u0131l da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi\u011fi yer.<\/p>\n\n\n\n Eskiden veri ak\u0131\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da ve birbirine yak\u0131n ya\u015fayan insanlar aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015firdi. Dijital teknolojiler, verilerin insanlar ve kurulu\u015flar aras\u0131ndaki hareketini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rd\u0131. \u00c7ok \u00e7e\u015fitli veri, daha h\u0131zl\u0131 ve kapsaml\u0131 olarak dola\u015f\u0131ma girdi.<\/p>\n\n\n\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir \u00e7ok insan gibi yasalar da mahremiyet ile gizlili\u011fi (secrecy) birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rma e\u011filiminde. Yasalara g\u00f6re ki\u015fisel veriler ya gizlidir ya da if\u015fa edilmi\u015ftir. Ki\u015fi verilerini if\u015fa etmi\u015fse, kanun mahremiyet korumalar\u0131 sa\u011flamay\u0131 reddeder. Oysa mahremiyet asl\u0131nda s\u0131n\u0131rlarla ilgilidir. \u0130nsanlar nadiren verilerini tamamen gizli tutarlar. Verilerini kendi koyduklar\u0131 sosyal s\u0131n\u0131rlara g\u00f6re arkada\u015flar\u0131yla, aileleriyle, i\u015f arkada\u015flar\u0131yla veya hizmet ald\u0131klar\u0131 ki\u015fi veya kurulu\u015flarla payla\u015f\u0131rlar. Ki\u015fi bir bilgiyi, arkada\u015f\u0131yla payla\u015f\u0131rken ailesiyle payla\u015fmak istemeyebilir. Ya da doktoruyla payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bilgiyi sigortac\u0131s\u0131n\u0131n bilmemesini ister. Bu nedenle, verinin daha \u00f6nce bir ki\u015fi ya da kurumla payla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 verinin ve dolay\u0131s\u0131yla mahremiyetin korunamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Daha kapsaml\u0131 ve h\u0131zl\u0131 veri ak\u0131\u015f\u0131, hem bireylerin koydu\u011fu sosyal s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rd\u0131 hem de onlar\u0131n s\u0131n\u0131r koyma g\u00fcc\u00fcn\u00fc zay\u0131flatt\u0131.<\/p>\n\n\n\n Sorun yaln\u0131zca h\u0131zl\u0131 veri ak\u0131\u015f\u0131 da de\u011fil. \u0130nternet, t\u00fcm verileri yutan dipsiz bir kuyu gibi. Yaz\u0131n\u0131n icad\u0131ndan bu yana verinin kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, teknolojik geli\u015fmelerle beraber her ge\u00e7en g\u00fcn art\u0131yor. Ama yaz\u0131, s\u0131n\u0131rl\u0131 kapasitede ve se\u00e7iciyken internet her \u015feyi i\u00e7ine \u00e7ekiyor. \u0130nsanlar\u0131n belki gelecekte hi\u00e7 hat\u0131rlamak istemeyece\u011fi aptalca ve utan\u00e7 verici anlar\u0131 arkada\u015flar\u0131 ya da bizzat kendilerince internette yay\u0131mlan\u0131yor. Ki\u015finin al\u0131\u015fveri\u015fleri ve hareketleri gibi g\u00fcnl\u00fck i\u015flemlerle ilgili veriler kaydediliyor. Dijital teknolojiler bu kadar \u00e7ok verinin depolanmas\u0131n\u0131 kolay ve ucuz hale getirdi\u011fi gibi geli\u015fmi\u015f arama \u00f6zellikleri ile eski verilere h\u0131zl\u0131 ve kolay eri\u015fim olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Unutulma hakk\u0131 gibi d\u00fczenlemeler olumlu olmakla beraber s\u0131n\u0131rl\u0131 bir etkiye sahipler. \u0130nsanlar\u0131n kendileri hakk\u0131nda saklanan t\u00fcm verileri temizlemek i\u00e7in silme talebinde bulunacak zamanlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7o\u011fu zaman da verilerine sahip olan kurulu\u015flar\u0131 hi\u00e7 tan\u0131m\u0131yorlar. Dolay\u0131s\u0131yla bireylerin tek ba\u015flar\u0131na kendileri hakk\u0131nda olu\u015fturulan dijital haf\u0131zay\u0131 k\u0131s\u0131tlama \u015fanslar\u0131 \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 oluyor. Bireylerin, toplanan veriyi en aza indirgemeyi hedefleyen mahremiyet d\u00fczenlemeleriyle desteklenmesi gerekiyor. S\u00f6z konusu veri d\u00fczenlemeleri yaln\u0131zca toplanma ama\u00e7lar\u0131na ula\u015fmak i\u00e7in gerekli olan verilerin saklanmas\u0131n\u0131 ve bu ama\u00e7lara ula\u015f\u0131ld\u0131ktan sonra verilerin silinmesini \u015fart ko\u015fuyor. Fakat s\u0131k\u0131 yapt\u0131r\u0131mlar olmadan bu d\u00fczenlemeler etkisiz kalabiliyor.<\/p>\n\n\n\n Dijital teknolojiler, g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n her alan\u0131n\u0131 verile\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. \u00d6nceden kamuya a\u00e7\u0131k yerlerde pek kimsenin dikkatini \u00e7ekmeden var olabiliyorken g\u00fcn\u00fcm\u00fczde art\u0131k s\u0131radan konu\u015fmalar\u0131m\u0131z dinleniyor; hareketlerimiz takip ediliyor; d\u00f6rt bir yandaki kameralar y\u00fczlerimizi kaydediyor. G\u00fcndelik ya\u015fam etkinliklerimiz internetin i\u00e7ine g\u00f6m\u00fcld\u00fck\u00e7e her ad\u0131m\u0131m\u0131zda (hatta giyilebilir teknolojileri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek her nefesimizde!) dijital ayak izleri \u00fcretiyoruz.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca kamu kurumlar\u0131 ve belediye y\u00f6netimleri, kamuya a\u00e7\u0131k olmas\u0131na ra\u011fmen bir zamanlar sadece tozlu ar\u015fiv odalar\u0131nda tutulan ve \u00e7ok az ki\u015finin ilgisini \u00e7ekebilecek verileri internete ta\u015f\u0131yarak verilerin eri\u015febilirli\u011fini art\u0131r\u0131yorlar. \u0130nternetin y\u00fckseli\u015finden \u00e7ok \u00f6nce a\u00e7\u0131k kay\u0131t yasalar\u0131 bireylerin h\u00fck\u00fcmetlerin faaliyetlerini izleyebilmelerini sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ancak bug\u00fcn, bu yasalar ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 \u00e7evrilerek bireylerin faaliyetlerine \u0131\u015f\u0131k tutmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Pek \u00e7ok h\u00fck\u00fcmet, kamuya ait verileri \u00e7evrimi\u00e7i yay\u0131nlayarak verilerin eri\u015febilirli\u011fini art\u0131r\u0131yor. B\u00fcy\u00fck veri \u015firketleri de kamu kurumlar\u0131n\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 verileri kendi ellerindeki verilerle birle\u015ftirerek yurtta\u015flar hakk\u0131nda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiler elde edebiliyorlar. Bir di\u011fer deyi\u015fle veriler, art\u0131k h\u00fck\u00fcmetin i\u015fleyi\u015fi hakk\u0131nda bilgi edinmek i\u00e7in de\u011fil, yurtta\u015flar hakk\u0131nda dosyalar derlemek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Teknoloji verilerin bir araya getirilmesini bir hayli kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor. Bu ba\u011flamda, mahremiyet ihlallerinin \u00e7o\u011fu zaman b\u00fcy\u00fck bir ihlalle de\u011fil, \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck ihlalin bir araya gelmesiyle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine dikkat etmek gerekiyor. K\u00fc\u00e7\u00fck ki\u015fisel veri par\u00e7alar\u0131n\u0131n birle\u015ftirilmesi, par\u00e7alar\u0131n toplam\u0131ndan \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karabiliyor. Farkl\u0131 veri par\u00e7alar\u0131 bir araya getirilerek ki\u015filerin dijital bir portresini olu\u015fturulabiliyor.<\/p>\n\n\n\n Bu nedenle, zarars\u0131z ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 veriler, bir araya getirildiklerinde insanlar\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak istemeyece\u011fi baz\u0131 ger\u00e7ekleri de ortaya \u00e7\u0131karabiliyor. Mahremiyet ihlalleri genellikle tek bir zamanda, tek bir kurulu\u015ftan kaynaklanm\u0131yor. Bunun yerine, \u00e7ok say\u0131da kurulu\u015f yava\u015f yava\u015f biriken k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feyler yap\u0131yor. Daha fazla veri par\u00e7as\u0131 topland\u0131k\u00e7a, kullan\u0131ld\u0131k\u00e7a, aktar\u0131ld\u0131k\u00e7a ve \u00e7evrimi\u00e7i olarak if\u015fa edildik\u00e7e biriken veriler daha a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 (ve zarar verici!) hale geliyorlar.<\/p>\n\n\n\n YZ modelleri, daha \u00f6nce toplanan verilerle e\u011fitilir ve gelecek hakk\u0131nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olurlar. Ancak \u00f6ng\u00f6r\u00fclere dayal\u0131 kararlar insanlar\u0131n f\u0131rsatlar\u0131n\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini etkiler. Bireyler sa\u011fl\u0131klar\u0131yla ilgili \u00f6ng\u00f6r\u00fcler nedeniyle daha y\u00fcksek sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 primi \u00f6deyebilir veya i\u015fe al\u0131nmayabilir. Ter\u00f6r eylemlerine kar\u0131\u015fabileceklerine dair \u00f6ng\u00f6r\u00fclere dayanarak havaalan\u0131nda daha s\u0131k\u0131 kontrollere maruz kalabilirler. Su\u00e7 i\u015fleyebileceklerine dair \u00f6ng\u00f6r\u00fcler nedeniyle soru\u015fturmaya u\u011frayabilirler.<\/p>\n\n\n\n Algoritmik \u00f6ng\u00f6r\u00fcler, bireyin kendi kaderini tayin etmesine y\u00f6nelik \u00f6nemli bir tehdit olu\u015fturur. \u00c7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131zca gelece\u011fi \u00f6ng\u00f6rmekle kalmaz, ayn\u0131 zamanda onu \u015fekillendirir ve kontrol eder. Ayr\u0131ca \u00f6ng\u00f6r\u00fcler, kendi kendini ger\u00e7ekle\u015ftiren birer kehanete de d\u00f6n\u00fc\u015febilir. \u00d6rne\u011fin, belirli bir profile uyan ki\u015filerin su\u00e7lu olma ihtimalinin y\u00fcksek oldu\u011funa dair bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc, bu ki\u015filerin daha fazla tutuklanmas\u0131na ve mahkum edilmesine yol a\u00e7abilir. Polisin \u00f6zellikle belirli bir profile uyan ki\u015filere odaklanmas\u0131 daha fazla su\u00e7lunun yakalanmas\u0131yla sonu\u00e7lan\u0131r. Fakat bu durum profili \u00e7\u0131kar\u0131lan ki\u015filerin su\u00e7 faaliyetinde bulunma ihtimalinin daha y\u00fcksek oldu\u011fu anlam\u0131na de\u011fil, \u00e7ok say\u0131da ki\u015fi polis soru\u015fturmas\u0131na tabi tutuldu\u011funda baz\u0131 su\u00e7 faaliyetlerinin ortaya \u00e7\u0131kma ihtimalinin y\u00fcksek oldu\u011fu anlam\u0131na da gelebilir.<\/p>\n\n\n\n Algoritmik \u00f6ng\u00f6r\u00fcler, gelece\u011fi g\u00f6steren sihirli bir k\u00fcre de\u011fildir. Sadece ge\u00e7mi\u015f verilerden \u00fcretilen olas\u0131l\u0131klard\u0131r. Bu nedenle, gelece\u011fin de\u011fil ge\u00e7mi\u015fin bir resmini sunarlar. Ancak ge\u00e7mi\u015ften gelen veriler \u00f6nyarg\u0131, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k, e\u015fitsizlik ve ayr\u0131cal\u0131klarla \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla algoritmik \u00f6ng\u00f6r\u00fcler e\u015fitsizli\u011fi ve \u00f6nyarg\u0131y\u0131 yeniden \u00fcretme e\u011filimindedir.<\/p>\n\n\n\n \u00d6ng\u00f6r\u00fclere dayal\u0131 kararlar, insanlar\u0131n yapmad\u0131klar\u0131 \u015feyler i\u00e7in cezaland\u0131r\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fi \u015feklindeki temel adalet ilkesini ihlal eder. Adalet sistemi tahminlere dayand\u0131\u011f\u0131nda, insanlar\u0131 yapmad\u0131klar\u0131 ve asla yapamayacaklar\u0131 \u015feylere dayanarak yarg\u0131lar ve mahkum eder. \u00d6rne\u011fin, gelecekte bir noktada ter\u00f6r eylemi ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011finize dair bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc, ancak \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde yanl\u0131\u015flanabilir.<\/p>\n\n\n\n Algoritmik \u00f6ng\u00f6r\u00fcler, karar s\u00fcre\u00e7lerinin otomasyonu i\u00e7in de kullan\u0131l\u0131yor. Fakat AB’nin Genel Veri Koruma Y\u00f6netmeli\u011fi (GDPR) gibi yasalar yaln\u0131zca otomatik kararlara kar\u015f\u0131 \u00f6zel korumalar sa\u011fl\u0131yorlar. Bir\u00e7ok otomatik karar sadece k\u0131smen otomatik oldu\u011fundan kapsam d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131yor. Kararlar\u0131n k\u0131smen otomatik olmas\u0131 ilk ba\u015fta yararl\u0131 g\u00f6r\u00fcnmekle beraber i\u015f s\u00fcrece yaln\u0131zca bir insan eklemek otomasyonun hastal\u0131klar\u0131n\u0131 tedavi edemiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc karar s\u00fcre\u00e7leri, tutarl\u0131l\u0131k ve kurallar\u0131 s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131 uygulama hedefiyle otomatikle\u015ftiriliyor. \u0130nsanlar ise karar verirken daha esnek davranabiliyor ve takdir yetkisini kullanabiliyor. Dolay\u0131s\u0131yla politika yap\u0131c\u0131lar, insanlar\u0131n algoritmalar\u0131 denetlemesini istediklerinde, bu do\u011fal gerilimi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmalar\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n Teknoloji, insanlar\u0131n birbirlerini nas\u0131l yarg\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da etkiliyor. \u0130tibar, insanlar\u0131n sosyal ili\u015fkilerini, i\u015f bulmas\u0131n\u0131 ve arkada\u015fl\u0131klar\u0131nda belirleyici oluyor. Analog d\u00fcnyada ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hakk\u0131m\u0131zdaki d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, dedikodular, deneyimler vb kaynaklardan elde edilen bilgi par\u00e7alar\u0131n\u0131n bir araya gelmesiyle olu\u015fuyor. Ge\u00e7mi\u015fte ba\u015fkalar\u0131n\u0131n zihnindeki resmimizin olu\u015fumu hakk\u0131nda s\u0131n\u0131rl\u0131 bir etkimiz varken dijital teknolojiler i\u015fleri daha da zorla\u015ft\u0131rd\u0131. \u00c7evrimi\u00e7i veri par\u00e7alar\u0131 genellikle bir ki\u015finin y\u00fczeysel bir portresini \u00e7izebiliyor. Ayr\u0131ca s\u00f6zkonusu veriler \u015f\u00fcpheli ve filtresiz say\u0131s\u0131z kaynaktan besleniyor. Sahte videolar, sesler, g\u00f6rseller, profillerle ise t\u00fcm bunlara tuz biber ekiyor.<\/p>\n\n\n\n Teknolojinin h\u0131zla geli\u015fmesi, bireylerin dijital mahremiyet ve veri g\u00fcvenli\u011fi konusundaki beklentilerini s\u00fcrekli olarak bo\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131yor. Kullan\u0131c\u0131lar, ki\u015fisel verilerinin nas\u0131l topland\u0131\u011f\u0131n\u0131, kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamakta zorlan\u0131yorlar. Bu nedenle, teknoloji ilerledik\u00e7e mahremiyet beklentileri de azal\u0131yor. \u0130nsanlar art\u0131k her yerde veri toplama, s\u00fcrekli g\u00f6zetim ve kapsaml\u0131 izlemeye maruz kald\u0131k\u00e7a daha az \u015feyin mahrem olmas\u0131n\u0131 yad\u0131rgamamaya ba\u015fl\u0131yor. Fakat mahremiyet, yaln\u0131zca bir beklenti meselesi de\u011fil, bir hak ve gereksinim. Bu nedenle, dijital d\u00fcnyan\u0131n karma\u015f\u0131k yap\u0131s\u0131 dikkate al\u0131narak toplumun mahremiyetini korumaya y\u00f6nelik daha etkin ve \u00f6nleyici tedbirler i\u00e7in ad\u0131mlar at\u0131lmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n Teknolojilerin tasar\u0131m\u0131 insanlar\u0131n mahremiyet konusunda kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na ayk\u0131r\u0131 se\u00e7imler yapmalar\u0131na neden oluyor. Teknolojik tasar\u0131m giderek artan bir \u015fekilde bireyler \u00fczerinde derin bir kontrol uyguluyor. Yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n, web sitelerinin ve elektronik cihazlar\u0131n tasar\u0131m\u0131, insanlar\u0131n neleri yap\u0131p neleri yapamayacaklar\u0131n\u0131, nas\u0131l davranacaklar\u0131n\u0131, ba\u015fkalar\u0131yla nas\u0131l etkile\u015fime gireceklerini, karar verme bi\u00e7imlerini, ne kadar ki\u015fisel veri if\u015fa edeceklerini ve daha pek \u00e7ok \u015feyi kontrol ediyor. Dolay\u0131s\u0131yla tasar\u0131m konusunu ele almadan teknolojiyi d\u00fczenlemek neredeyse imkans\u0131z. Buna kar\u015f\u0131n tasar\u0131m tercihlerinin mahremiyet \u00fczerindeki etkileri g\u00fcn\u00fcm\u00fczde genellikle yeterince ilgi g\u00f6rm\u00fcyor. \u00d6rne\u011fin, bir\u00e7ok \u00e7evrimi\u00e7i platformun kullan\u0131c\u0131 etkile\u015fimini en \u00fcst d\u00fczeye \u00e7\u0131karma \u00e7abas\u0131 genellikle kutupla\u015fma, taciz, siber zorbal\u0131k ve di\u011fer zararlar pahas\u0131na ger\u00e7ekle\u015fiyor. Kullan\u0131c\u0131lar, ki\u015fisel verilerini payla\u015fmaya te\u015fvik ediliyorlar. Daha sonra pi\u015fman olabilecekleri a\u015f\u0131r\u0131 payla\u015f\u0131mlar yapmaya veya mahrem s\u0131rlar\u0131n\u0131 if\u015faya y\u00f6nlendiriliyorlar. Ki\u015fisel verileri toplama ve kullanma g\u00fcc\u00fcn\u00fcn artmas\u0131, kurulu\u015flar\u0131n insanlar\u0131 daha etkili bir \u015fekilde manip\u00fcle edebilmelerini sa\u011fl\u0131yor. \u0130nsanlar sonsuz bir d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine d\u00fc\u015febiliyorlar: Ki\u015fisel verilerini payla\u015fmalar\u0131 i\u00e7in manip\u00fcle ediliyorlar ve bu veriler daha sonra onlar\u0131 daha fazla manip\u00fcle etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca teknoloji genellikle kararlar ve etkileri aras\u0131ndaki mesafeyi art\u0131r\u0131yor. B\u00f6ylece sosyal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131 y\u00fcz y\u00fcze ileti\u015fimde asla yapmayacaklar\u0131 \u015feyleri \u00e7evrimi\u00e7i olarak yap\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc eylemlerinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fcyorlar.<\/p>\n\n\n\n Teknolojinin insan davran\u0131\u015flar\u0131na bir di\u011fer etkisi ise yaratt\u0131\u011f\u0131 g\u00fcven yan\u0131lsamas\u0131. \u0130nsanlar di\u011fer insanlarla, \u015firketlerle ve kurumlarla g\u00fcven ili\u015fkileri kuruyor ve bu g\u00fcven artt\u0131k\u00e7a kendileri hakk\u0131nda daha fazla bilgi payla\u015f\u0131yorlar. \u00d6rne\u011fin, otostop \u00e7ekmekte isteksiz olan insanlar, bir ara\u00e7 payla\u015f\u0131m uygulamas\u0131n\u0131 kolayca kullanabiliyor ve hi\u00e7 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131 bir yabanc\u0131n\u0131n arabas\u0131na binebiliyor. Ayn\u0131 \u015fekilde ilgin\u00e7 bir g\u00f6n\u00fcl rahatl\u0131\u011f\u0131yla ki\u015fisel verilerini \u015firketlerle payla\u015f\u0131yor. ChatGPT gibi uygulamalarla ki\u015fisel sohbetler yapabiliyor ve hatta bir psikologla konu\u015ftu\u011fu yan\u0131lsamas\u0131na kap\u0131labiliyor.<\/p>\n\n\n\n Mahremiyet d\u00fczenlemelerini ele\u015ftiren baz\u0131 ki\u015filer, yasalar\u0131n \u015firketlerin bireylerle kurdu\u011fu ili\u015fkilere m\u00fcdahale etmemesi gerekti\u011fini ve serbest piyasan\u0131n bunu \u00e7\u00f6zece\u011fini savunuyorlar. \u015eirketler, yanl\u0131\u015f hareket ettiklerinde m\u00fc\u015fterilerinin g\u00fcvenini ve dolay\u0131s\u0131yla para kaybedeceklerdir. Bir \u00e7ok insan da ald\u0131\u011f\u0131 hizmeti puanlarken serbest piyasan\u0131n sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zebilece\u011fini umuyor. Ya da herhangi bir sorunda ba\u015fka bir uygulamaya ve platforma ge\u00e7ebilirim diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n Mahkemeler de bireylerin \u015firketlerle olan ili\u015fkilerini yasal koruma gerektiren gizli ili\u015fkiler olarak g\u00f6rme konusunda isteksizler. Bir doktor hastas\u0131n\u0131n verilerini hastan\u0131n r\u0131zas\u0131 olmadan satt\u0131\u011f\u0131nda doktora hasta gizlili\u011fini ihlal nedeniyle dava a\u00e7\u0131labiliyor. Bir \u015firket ayn\u0131 \u015feyi bir m\u00fc\u015fterinin verileriyle yapt\u0131\u011f\u0131nda da m\u00fc\u015fterinin benzer bir yasal hakk\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekiyor. Ama \u00f6yle olmuyor. Solove’un (2025) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi \u015firketler do\u011fal olarak olu\u015fan varl\u0131klar de\u011filler; \u00f6zel ayr\u0131cal\u0131klara sahip kurgusal yasal olu\u015fumlar. Yasalar \u015firketlere \u00f6zel ayr\u0131cal\u0131klar tan\u0131yor. Bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u015firketlerden daha b\u00fcy\u00fck sorumluluklar talep edebilmeliler.<\/p>\n\n\n\n 1990’l\u0131 y\u0131llardaki beklentilerin aksine internet, \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn de\u011fil kontrol\u00fcn egemen oldu\u011fu daha karanl\u0131k bir yere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bu da d\u00fczenlemeden de\u011fil, d\u00fczenleme eksikli\u011finden kaynakland\u0131. D\u00fczenleme bo\u015flu\u011funda \u015firketler ve h\u00fck\u00fcmetler, bireyler hakk\u0131nda b\u00fcy\u00fck miktarlarda veri toplad\u0131 ve daha sonra bu verileri onlar\u0131 kontrol etmek i\u00e7in kullanmaya ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n \u0130yimserler, yurtta\u015flar\u0131n yeni teknolojiler yard\u0131m\u0131yla h\u00fck\u00fcmetleri izleyebileceklerini ve kontrol edebileceklerini savunuyordu. Bu nedenle g\u00fc\u00e7l\u00fc mahremiyet korumalar\u0131 yerine \u015feffaf bir toplumu hedeflememiz gerekiyordu. Solove’un (2025) belirtti\u011fi gibi bu iddialar\u0131n sahipleri fazla iyimserdiler. Bireyler ve b\u00fcy\u00fck kurulu\u015flar aras\u0131ndaki e\u015fitsiz g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini ihmal ediyorlard\u0131. En ba\u015fta bireyler, b\u00fcy\u00fck kurulu\u015flar\u0131n verileri analiz etme ve kullanma g\u00fcc\u00fcnden yoksunlard\u0131. Ayr\u0131ca teknolojinin g\u00fcc\u00fc e\u015fitlemesi az rastlanan bir durum. Tam tersine teknoloji \u00e7o\u011fu zaman, g\u00fc\u00e7l\u00fc olan\u0131 daha da g\u00fc\u00e7lendirme ve e\u015fitsizlikleri art\u0131rma e\u011filiminde.<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin kimlik belirleme teknolojileri insanlar\u0131 haklar\u0131ndaki dosyalarda yer alan verilerle ili\u015fkilendirir ve bu da insanlar\u0131n bir\u00e7ok g\u00fcnl\u00fck faaliyette sahip oldu\u011fu anonimli\u011fi tehdit eder. Kimlik belirleme, izlenmekten ve takip edilmekten ka\u00e7\u0131nmay\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r. E\u011fer insanlar kolayca tan\u0131mlanabiliyorsa, h\u00fck\u00fcmetlerin onlar\u0131 izlemesi \u00e7ok daha kolay olacakt\u0131r. Kimlik belirleme, toplumun sistematik kontrol\u00fcnde \u00f6nemli bir ad\u0131md\u0131r. Kimlik belirlemede parmak izi, g\u00f6z, ses vb biyometik verilerin kullan\u0131m\u0131 daha da kesin bir kimlik tespiti sa\u011flar. Fakat biyometrik verilerin depolanmas\u0131 risklidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc parolalar de\u011fi\u015ftirilebilse de biyometrik veriler de\u011fi\u015ftirilemez. Bir di\u011fer deyi\u015fle, biyometrik veriler istenmeyen ki\u015fi veya kurumlar\u0131n eline ge\u00e7ti\u011finde bunun bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yoktur.<\/p>\n\n\n\n Eskiden maliyet, veri depolama konusunda s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 bir fakt\u00f6rken bug\u00fcn kurulu\u015flar \u00e7ok b\u00fcy\u00fck miktarlarda ki\u015fisel veriyi ucuz bir \u015fekilde toplay\u0131p depolayabiliyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla g\u00f6zetim art\u0131k sadece maddi olanaklar\u0131 geni\u015f h\u00fck\u00fcmetler taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmiyor. H\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7ti\u011fi bir g\u00f6zetim a\u011f\u0131 var. Pek \u00e7ok mahremiyet yasas\u0131, toplanan veriyi en aza indirme ilkesiyle veri toplama ve saklama d\u00fcrt\u00fcs\u00fcn\u00fc dizginlemeye \u00e7al\u0131\u015fsa da bu giderek b\u00fcy\u00fcyen g\u00f6zetim a\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda yeterince ba\u015far\u0131l\u0131 olam\u0131yor. \u00dcstelik maliyetin s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n azalmas\u0131 yaln\u0131zca depolama teknolojilerinde ger\u00e7ekle\u015fmiyor. H\u00fck\u00fcmetler ve b\u00fcy\u00fck \u015firketler d\u0131\u015f\u0131nda daha k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli sald\u0131rganlar da insanlar\u0131n mahremiyetine zarar verebilecek ara\u00e7lara kolayca eri\u015febiliyorlar. YZ destekli teknoloji ile ger\u00e7e\u011fi kurgudan ay\u0131rt etmeyi zorla\u015ft\u0131ran derin sahte g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler ve videolar olu\u015fturulabiliyor. Hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131n\u0131n yoklu\u011funda, daha geni\u015f olanaklara kavu\u015fan \u00e7e\u015fitli akt\u00f6rlerin insanlar\u0131n mahremiyetine y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lar\u0131 art\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u015eirketler ise nadiren yaratt\u0131klar\u0131 zarar\u0131n sorumlulu\u011funu \u00fcstleniyorlar. Bir \u015firketin milyarlarca kullan\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funda, her bir kullan\u0131c\u0131 i\u00e7in k\u00fc\u00e7\u00fck zararlara neden olmak, toplamda b\u00fcy\u00fck miktarda zarara yol a\u00e7abilir. Ancak yasalar, tek bir ki\u015fiye verilen ciddi zarar\u0131, bir\u00e7ok ki\u015fiye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck zararlardan \u00e7ok daha kolay tan\u0131yor ve ele al\u0131yor. Solove (2025) hukukun zarar anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 modern dijital teknolojilerin zararl\u0131 etkilerini de kapsayacak \u015fekilde modernize edene kadar, mahremiyetin korunmas\u0131nda yetersiz kalaca\u011f\u0131na dikkati \u00e7ekiyor.<\/p>\n\n\n\n Hukuk daha \u00e7ok veri ihlallerine odaklan\u0131yor. Bu nedenle, bir ihlal meydana geldikten sonra devreye giriyor ve genellikle ihlale maruz kalan kurulu\u015flar\u0131n \u00fczerine gidiyor. Fakat veri ihlalleri sadece oyunun son perdesi oluyor. G\u00fcvensiz cihaz ve yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n tasar\u0131mc\u0131lar\u0131, uygulamalar\u0131 da\u011f\u0131tan platformlar gibi akt\u00f6rlere sorumlulu\u011fu da\u011f\u0131tmak yerine daha \u00e7ok veri ihlalinden etkilenen kurulu\u015fa odaklan\u0131l\u0131yor. Bu nedenle hukukun son perdede olaya dahil olmak yerine, ki\u015fi ve kurumlar\u0131 eylemlerinden sorumlu tutmas\u0131; kamuya kar\u015f\u0131 \u015feffaf olmay\u0131 ve zararlar\u0131n maliyetlerini kar\u015f\u0131lamay\u0131 de i\u00e7eren hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131 \u00fczerinde durmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n ***<\/p>\n\n\n\n Mahremiyet, g\u00f6zetim kapitalizmini dizginleyebilir. \u015eirketleri tamamen durduramasa da onlar\u0131 y\u00f6nlendirebilir. Fakat veri, mevcut YZ yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturdu\u011fundan bu kolay olmayacakt\u0131r. B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketleri, ba\u015fta mahremiyet yasalar\u0131 olmak \u00fczere veri toplaman\u0131n ve analizinin \u00f6n\u00fcndeki engelleri kald\u0131rmak veya zay\u0131flatmak istiyorlar.<\/p>\n\n\n\n \u015eirketlerin s\u00f6yleminde mahremiyet, bireysel bir soruna indirgeniyor. B\u00f6ylece mahremiyet, ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, g\u00fcvenlik, inovasyon, verimlilik ve \u015feffafl\u0131k gibi toplumsal de\u011ferler kar\u015f\u0131s\u0131nda daha g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir konuma itiliyor. Bunu yan\u0131nda mahremiyet konusunda ya\u015fanan sorunlar\u0131n sorumlulu\u011fu bireylere y\u00fckleniyor. \u0130nsanlar (kulland\u0131klar\u0131 platformlar onlar\u0131 tam da bunu yapmaya te\u015fvik etmek i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f olsa da) verilerini sosyal medyada payla\u015farak mahremiyetlerine kendi kendilerine zarar vermekle su\u00e7lan\u0131yorlar. Kullan\u0131c\u0131lar gizlilik bildirimlerini okumad\u0131klar\u0131, verilerine eri\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131klar\u0131 ve bunlar\u0131 d\u00fczeltmedikleri i\u00e7in su\u00e7lan\u0131yorlar. Web sitelerine giri\u015fte, \u015firketlerin verilerini toplamas\u0131na ve kullanmas\u0131na izin veren r\u0131za metinlerini onaylad\u0131klar\u0131 i\u00e7in ele\u015ftiriliyorlar. \u0130nsanlar\u0131n mahremiyeti ger\u00e7ekten \u00f6nemsemedi\u011fi iddia edilerek daha s\u0131k\u0131 mahremiyet d\u00fczenlemelerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilmek isteniyor.<\/p>\n\n\n\n Nick Couldry ve Ulises A. Mejias’\u0131n Ba\u011flant\u0131n\u0131n Bedelleri: Veri S\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi Tart\u0131\u015fmalar\u0131na Bir Giri\u015f<\/em> adl\u0131 kitaplar\u0131nda yazd\u0131klar\u0131 gibi okumadan kabul etti\u011fimiz uzun ve anla\u015f\u0131lmaz metinler Amerika’y\u0131 ya\u011fmalayan s\u00f6m\u00fcrgecilerin i\u015fgal ettikleri topraklarda yerli halk\u0131n y\u00fcz\u00fcne okuduklar\u0131 bildirgeye benzer. \u0130spanyolca okunan bu bildirgede topraklar\u0131n ger\u00e7ek sahibinin yerliler de\u011fil s\u00f6m\u00fcrgeciler oldu\u011fu, boyun e\u011fmeleri durumunda ya\u015famlar\u0131, m\u00fclkleri ve dini inan\u00e7lar\u0131na dokunulmayaca\u011f\u0131 belirtilir. Aksi taktirde \u00fclkelerine zorla girilecek, mallar\u0131na el konacak, kar\u0131lar\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131 k\u00f6lele\u015ftirilecektir. Ama yerliler \u0130spanyolca bilmedikleri gibi bildirgedeki dini ve yasal kavramlar kendilerine \u00e7ok uzakt\u0131r. Okumadan imzalad\u0131\u011f\u0131m\u0131z uzun ve anla\u015f\u0131lmaz metinler s\u00f6m\u00fcrgecilerin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki bildirgeleridir. S\u00f6zle\u015fmelerde \u015firketin haklar\u0131 ve bizim hak kay\u0131plar\u0131m\u0131z ayr\u0131nt\u0131l\u0131, hukuksal bir dille belirtilir. Yerlilerden farkl\u0131 olarak s\u00f6zle\u015fmeyi reddetme \u015fans\u0131m\u0131z vard\u0131r. Ama i\u00e7ine \u00e7ekildi\u011fimiz veri ili\u015fkileri, bu reddi \u00e7o\u011fu zaman olanaks\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Fakat mahremiyet, her \u015feyden \u00f6nce g\u00fc\u00e7le ilgili bir konu. Dijital teknolojiler, g\u00fcc\u00fc bireylerden g\u00fc\u00e7l\u00fc organizasyonlara kayd\u0131rarak mahremiyet ihlallerinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131yor. Teknolojiler, g\u00f6zetim yoluyla bireyler \u00fczerindeki kontrol\u00fc kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor ve e\u015fitsizli\u011fi art\u0131r\u0131yor. Veri toplama, kullanma ve aktarma maliyetlerini d\u00fc\u015f\u00fcrerek g\u00f6zetimin ve mahremiyet ihlallerinin muazzam \u00f6l\u00e7eklerde ger\u00e7ekle\u015fmesine yard\u0131mc\u0131 oluyorlar.<\/p>\n\n\n\n Kendi mahremiyetlerini koruma sorumlulu\u011funu bireylere y\u00fcklemeyi b\u0131rakan ve iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131yla bireyleri, \u015firketleri ve kurumlar\u0131 neden olduklar\u0131 sonu\u00e7lardan sorumlu tutan yasalara ihtiyac\u0131m\u0131z var.<\/p>\n\n\n\n Dignum, V. (2019). Responsible artificial intelligence: how to develop and use AI in a responsible way<\/em> (Vol. 2156). Cham: Springer.<\/p>\n\n\n\n Solove, D. J. (2010). Understanding privacy. Harvard university press.<\/p>\n\n\n\n Solove, D. J. (2025). On Privacy and Technology. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Yapay zek\u00e2 (YZ) teknolojileri g\u00fcndelik ya\u015famda h\u0131zla yayg\u0131nla\u015f\u0131rken makinelerin etik kararlar alma yetenekleri hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar da \u00e7o\u011fal\u0131yor. \u00d6zerklik ve etkile\u015fim yetenekleri artt\u0131k\u00e7a, YZ sistemlerinin ahlaki<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[25,14,298],"tags":[542,541],"class_list":["post-933","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gozetim","category-mahremiyet","category-yapay-zeka","tag-etik","tag-tramvay-problemi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/933","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=933"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/933\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":934,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/933\/revisions\/934"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=933"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=933"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=933"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
Mahremiyet Nedir?<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
Mahremiyet ve Teknoloji<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
Enformasyon ve Bilgi<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
Yarg\u0131lar ve Kararlar<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
D\u00fc\u015f\u00fcnce ve Davran\u0131\u015f<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
G\u00fc\u00e7<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n