Ak\u0131ll\u0131 makinelerin do\u011fal dili i\u015fleme kapasitesini tart\u0131\u015f\u0131rken, bilgisayarlar\u0131n dili “anlamas\u0131n\u0131n” insan\u0131n anlamland\u0131rma s\u00fcre\u00e7lerinden niteliksel olarak farkl\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu ba\u011flamda, insan dillerinin olas\u0131l\u0131ksal sistemler olarak i\u015fledi\u011fine ili\u015fkin tez, bilgisayarl\u0131 dil i\u015flemenin kuramsal ve teknik geli\u015fiminde belirleyici bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu. Dillerin olas\u0131l\u0131ksal yap\u0131s\u0131, belirli karakter dizilerinin di\u011fer dizilere oranla daha y\u00fcksek ortaya \u00e7\u0131kma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na sahip oldu\u011funu; benzer \u015fekilde, baz\u0131 kelime dizilimlerinin alternatif dizilimlere k\u0131yasla istatistiksel olarak daha olas\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
***<\/strong><\/p>\n\n\n\n 2010’lu y\u0131llarda b\u00fcy\u00fck veri hen\u00fcz yeni yeni hayat\u0131m\u0131za giriyordu. B\u00fcy\u00fck verinin sosyal bilimler alan\u0131nda benzersiz f\u0131rsatlar sunaca\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyordu. Ben de Bilim ve Gelecek’in 124. ve 125. say\u0131lar\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131m “Karanl\u0131k Bir Gelecek: B\u00fcy\u00fck Veri” ve “Bildi\u011fimiz sosyal bilimlerin sonu mu?” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131lar\u0131mda b\u00fcy\u00fck verinin sosyal bilimlere olas\u0131 etkisine dikkat \u00e7ekmi\u015f ve \u00f6zellikle de Pentland’\u0131n (2014) Sosyal Fizik<\/em> ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00fczerinde durmu\u015ftum.<\/p>\n\n\n\n Pentland (2014), enformasyonun ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin (idea) ak\u0131\u015f\u0131 ile insanlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki matematiksel ba\u011flant\u0131lar \u00fczerinde duruyordu. Geleneksel fizi\u011fin enerji ve hareket ili\u015fkisini, sosyal fizikte d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f ili\u015fkisine benzetiyordu. 1800’li y\u0131llarda, sosyal bilimleri do\u011fa bilimleri gibi ele alma y\u00f6n\u00fcnde giri\u015fimlerin oldu\u011funu ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde b\u00fcy\u00fck veri ile birlikte insan hareketinde ve ileti\u015fiminde istatistiksel d\u00fczenlilikler g\u00f6zlemlendi\u011fini savunuyordu. Pentland’a (2014) g\u00f6re bu d\u00fczenlilikleri tamamen anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda toplumsal etkile\u015fimlerin temel mekanizmas\u0131n\u0131 da \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f olacakt\u0131k.<\/p>\n\n\n\n Pentland’a (2014) g\u00f6re, nas\u0131l ki lens teknolojisindeki geli\u015fmeler teleskop ve mikroskop yap\u0131m\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131larak astronomi ve biyolojiyi ilerlettiyse, say\u0131sal veri k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n sosyal fizi\u011fin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 lenslerle analiz edilmesi de sosyal bilimlerde yeni bir d\u00f6nemin kap\u0131s\u0131n\u0131 aralayacakt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc geleneksel sosyal bilimler, laboratuvar ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na ve anketlere dayan\u0131yordu. Ger\u00e7eklik \u00e7o\u011funlukla ortalamalar ve stereotipler \u00fczerinden anla\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan bu gibi ara\u00e7lar hayat\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamada yetersiz kal\u0131yordu. Piyasa, politik s\u0131n\u0131flar ya da toplumsal hareketler gibi kavramlar, d\u00fcnyay\u0131 anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olsa da ger\u00e7ekli\u011fi basitle\u015ftirme e\u011filimindeydi.<\/p>\n\n\n\n B\u00fcy\u00fck veri ise Pentland ve ekibine adeta canl\u0131 bir laboratuvar sunuyordu. G\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 yans\u0131tan veriler sayesinde insanlar\u0131n diyabet riskini ya da ald\u0131klar\u0131 krediyi \u00f6deyip \u00f6deyemeyeceklerini tahmin edebiliyorlard\u0131. Pentland (2014) bu y\u00f6ntemle kazalar, ayaklanmalar ve ekonomik krizler gibi \u015fimdiye dek neredeyse tanr\u0131sal kabul edilen olgular\u0131n a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini iddia ediyordu. Ekonomik krizlerde, Arap Bahar\u0131’nda ya da salg\u0131n hastal\u0131klarda, s\u00fcrekli etkile\u015fim halinde olan bireylerin davran\u0131\u015flar\u0131nda tekrar eden \u00f6r\u00fcnt\u00fcler bulundu\u011funa dikkat \u00e7ekiyordu. Yine de Pentland’\u0131n (2014), insan\u0131n bir i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131 oldu\u011funu, her \u015feyin say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve t\u00fcm davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n tamamen \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyece\u011fini de kabul etti\u011fini vurgulamak isterim.<\/p>\n\n\n\n Sonraki y\u0131llarda anlaman\u0131n ve teorinin yerini b\u00fcy\u00fck veri analizine dayal\u0131 korelasyonlar almaya ba\u015flad\u0131. Bu e\u011filim, sosyal bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda kritik bir de\u011fi\u015fime i\u015faret ediyordu. Yapay zek\u00e2n\u0131n (YZ) veriye dayal\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131 da s\u00f6z konusu e\u011filimi destekler nitelikteydi. 30 Kas\u0131m 2022’de ChatGPT’nin yay\u0131mlanmas\u0131 ve onu takip eden di\u011fer \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131yla beraber hukuk, sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim ve sosyal bilimlerin gelece\u011fi hakk\u0131ndaki tart\u0131\u015fmalar da artt\u0131. Elinde \u00e7eki\u00e7 olan\u0131n her \u015feyi \u00e7ivi olarak g\u00f6rmesi s\u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011frularcas\u0131na (reel YZ teknolojilerinin potansiyeli, s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 ve ilgili alana uygunluklar\u0131 dikkate al\u0131nmadan) YZ uygulamalar\u0131, \u00e7e\u015fitli alanlarda entegre edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n 38 \u00fclkeden 416 deneyimli nitel ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n 20 Ekim’de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bildiri de YZ kullan\u0131m\u0131nda, ilgili alan\u0131n \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve mevcut teknolojinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 dikkate alman\u0131n \u00f6nemine i\u015faret ediyor. Bildiride, genel olarak sosyal bilimlerde YZ kullan\u0131m\u0131na de\u011fil, yans\u0131t\u0131c\u0131 tematik analiz (Reflexive Thematic Analysis) veya \u00e7e\u015fitli fenomenolojik yakla\u015f\u0131mlar gibi B\u00fcy\u00fck Q Nitel (nitel ara\u015ft\u0131rmalar alan\u0131nda kullan\u0131lan ve genellikle nitel ara\u015ft\u0131rman\u0131n derin felsefi, metodolojik ve de\u011fer temelli y\u00f6nlerini vurgulayan bir terimdir) yakla\u015f\u0131mlar i\u00e7in \u00fcretken YZ uygulamalar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131l\u0131yor (Jowsey vd., 2025).<\/p>\n\n\n\n Tematik analiz, nitel verilerde tekrar eden anlamlar\u0131 ve \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri belirlemeyi ve bunlar\u0131 yorumlamay\u0131 ama\u00e7layan bir y\u00f6ntemdir. \u00c7o\u011fu zaman tek bir yakla\u015f\u0131m gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de farkl\u0131 felsefi temellere dayanan \u00e7e\u015fitli tematik analiz t\u00fcrleri bulunmaktad\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131mlar genel olarak kodlama g\u00fcvenirli\u011fi, kod kitab\u0131 ve yans\u0131t\u0131c\u0131 tematik analiz olarak \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131kta s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131r (H\u0131n\u0131z ve Yavuz, 2023).<\/p>\n\n\n\n Kodlama g\u00fcvenirli\u011fi yakla\u015f\u0131m\u0131, ayn\u0131 verinin birden fazla ara\u015ft\u0131rmac\u0131 taraf\u0131ndan kodlanmas\u0131 ve analiz edilmesi yoluyla daha nesnel ve tekrarlanabilir sonu\u00e7lara ula\u015fmay\u0131 hedefler.<\/p>\n\n\n\n Kod kitab\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 ise \u00f6nceden olu\u015fturulmu\u015f bir kod listesi ya da kavramsal \u00e7er\u00e7eve do\u011frultusunda ilerleyen, daha yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir analiz sunar; buna ra\u011fmen ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n yorumsal katk\u0131lar\u0131na da yer b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Yans\u0131t\u0131c\u0131 tematik analizde ise kodlay\u0131c\u0131lar aras\u0131 uyum, kod s\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131n raporlanmas\u0131 ya da verinin say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi uygulamalar nitel ara\u015ft\u0131rman\u0131n do\u011fas\u0131yla uyumlu kabul edilmez. Bu yakla\u015f\u0131mda ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n \u00f6znel konumu ve s\u00fcrece yapt\u0131\u011f\u0131 yorumlay\u0131c\u0131 katk\u0131lar, g\u00fcvenirli\u011fi zedeleyen bir unsur olarak de\u011fil; tam tersine analizi derinle\u015ftiren ve bulgular\u0131 zenginle\u015ftiren bir kaynak olarak de\u011ferlendirilir (age).<\/p>\n\n\n\n K\u0131sacas\u0131, yans\u0131t\u0131c\u0131 tematik analiz, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n nitel verilerden anlam kal\u0131plar\u0131n\u0131 (temalar\u0131) geli\u015ftirip yorumlayarak ve \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnerek y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc bir y\u00f6ntemdir. Bu s\u00fcre\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6znel ve yinelemeli olup, analiz s\u0131ras\u0131nda g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerini de dikkate al\u0131r. Jowsey vd. (2025) ise yans\u0131t\u0131c\u0131 tematik analizde \u00fcretken YZ kullan\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmalar\u0131n\u0131n temel nedenlerini \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131kta \u00f6zetliyor:<\/p>\n\n\n\n 1. \u00dcretken YZ, zek\u00e2y\u0131 taklit eder ancak ger\u00e7ekte anlam \u00e7\u0131karma yetene\u011fine sahip de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n 2. Nitel ara\u015ft\u0131rma, insani bir uygulama olarak kalmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 3. \u00dcretken YZ’nin \u00e7evreye ve K\u00fcresel G\u00fcney’deki i\u015f\u00e7ilere verdi\u011fi zararlar.<\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr modeller yaln\u0131zca istatistiksel tahmin algoritmalar\u0131na dayan\u0131r; d\u00fcnyay\u0131, dili ya da nitel verilerden ortaya \u00e7\u0131kan temalar\u0131n anlam\u0131n\u0131 ger\u00e7ekten anlayamaz. \u0130nsan kat\u0131l\u0131m\u0131 ve belirli metodolojik ad\u0131mlar izlendi\u011finde, y\u00fczeysel olarak yans\u0131t\u0131c\u0131 nitel analize benzeyen \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcretebilir. Ancak yans\u0131t\u0131c\u0131 nitel analiz do\u011fas\u0131 gere\u011fi anlam temelli bir y\u00f6ntemdir ve bu y\u00f6n\u00fcyle i\u00e7erik analizi gibi otomatikle\u015ftirilebilen kelime sayma tekniklerinden ayr\u0131l\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, dilin ger\u00e7ek anlam\u0131n\u0131 kavrama yetene\u011fine sahip olmayan \u00fcretken YZ’ler, yans\u0131t\u0131c\u0131 nitel analiz i\u00e7in uygun ara\u00e7lar de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n \u00dcretken YZ’nin bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n fark edilmemesi, bask\u0131n paradigmalar\u0131 ve \u00f6nyarg\u0131lar\u0131 peki\u015ftiren analizlere yol a\u00e7abilir. YZ’nin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 algoritmik kal\u0131plar, bask\u0131n dil ve d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131lar\u0131n\u0131 tan\u0131mlama, \u00e7o\u011faltma ve g\u00fc\u00e7lendirme e\u011filimi ta\u015f\u0131r. Bu durum, ele\u015ftirel akademisyenler de dahil olmak \u00fczere marjinal seslerin ve uygulamalar\u0131n daha da g\u00f6r\u00fcnmez olmas\u0131 riskini do\u011furur. Karma\u015f\u0131k ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez bir d\u00fcnyada ya\u015fayan, hisseden, hayal eden ve bilgiyi in\u015fa eden insanlar\u0131n sesleri ile \u00f6zg\u00fcn (\u00e7arp\u0131c\u0131, tuhaf ve \u00e7o\u011fu zaman karma\u015f\u0131k) pratikleri kaybolabilir ya da daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc g\u00f6z ard\u0131 edilebilir.<\/p>\n\n\n\n Yans\u0131t\u0131c\u0131 nitel ara\u015ft\u0131rma; insanlar taraf\u0131ndan, insanlar hakk\u0131nda ya da insanlarla birlikte y\u00fcr\u00fct\u00fclen ve insanlar\u0131n yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten, a\u00e7\u0131k\u00e7a insani bir uygulamad\u0131r. G\u00f6r\u00fc\u015fmeler, odak gruplar\u0131 veya metin verileri gibi ara\u00e7lar kullan\u0131l\u0131r. Sosyal bilimlerde ara\u015ft\u0131rman\u0131n temel amac\u0131, insanlar\u0131 ve sosyal s\u00fcre\u00e7leri derinlemesine anlamak, anlam yaratma s\u00fcre\u00e7lerini ke\u015ffetmek ve sorgulamakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, \u00fcretken YZ destekli nitel analizlerin analitik s\u00fcre\u00e7te bir insan yer ald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece faydal\u0131 olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmekle birlikte, bu durumun \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 ele\u015ftirel bir g\u00f6zle de\u011ferlendirme kapasitemizi zay\u0131flatabilece\u011fi konusunda uyarmakta. Di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ise \u00fcretken YZ’nin ele\u015ftirel olmayan kullan\u0131m\u0131n\u0131n, nitel ara\u015ft\u0131rman\u0131n yorumlay\u0131c\u0131 anlam olu\u015fturma \u00f6z\u00fcne epistemik riskler getirdi\u011fini savunmaktad\u0131r. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re, yans\u0131t\u0131c\u0131 nitel analitik \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yaln\u0131zca bir insan \u00fcstlenebilir; bu nedenle \u00fcretken YZ’nin ilk kodlama d\u00e2hil olmak \u00fczere yans\u0131t\u0131c\u0131 nitel analizin herhangi bir a\u015famalar\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n uygun olmayacakt\u0131r Ayr\u0131ca ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc psikodinamik yorumlar\u0131n\u0131, s\u00fcrece kendi insanl\u0131klar\u0131ndan gelen kavray\u0131\u015flara dayand\u0131rmalar\u0131 da \u00f6nemli bir konudur.<\/p>\n\n\n\n Bu, metodolojik bir kayg\u0131dan \u00e7ok etik itirazlarla ilgilidir. Ancak bildiri imzac\u0131lar\u0131, metodolojik ve etik meselelerin birbirine ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu vurgulayarak, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n se\u00e7imlerinin ba\u015fkalar\u0131 \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok katmanl\u0131 olumsuz etkilerin g\u00f6z ard\u0131 edilmemesi gerekti\u011fini savunuyor.<\/p>\n\n\n\n \u00dcretken YZ’nin b\u00fcy\u00fcmesini desteklemek amac\u0131yla kurulan veri merkezlerinin; elektronik at\u0131klara maruz kalma, artan su ve enerji kullan\u0131m\u0131, arazi a\u00e7ma, habitat tahribat\u0131 ve sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131 gibi sonu\u00e7lar do\u011furarak hem insanlar hem de gezegen i\u00e7in zararl\u0131 etkilere yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu uygulamalar, s\u00f6m\u00fcrgeci ve do\u011fal kaynaklar\u0131 t\u00fcketen bir yap\u0131ya sahiptir.<\/p>\n\n\n\n \u00dcretken YZ’nin insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na olumsuz etkilerinden biri de dijital veri i\u00e7eriklerini e\u011fiten veya denetleyen i\u015f\u00e7ilerin s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesidir. Zararl\u0131 i\u00e7erikleri tespit edip filtreleyerek b\u00fcy\u00fck dil modellerinin geli\u015ftirilmesine katk\u0131 sa\u011flayan bu i\u015f\u00e7iler, ciddi bir psikolojik y\u00fck alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu bildirinin yay\u0131mlanmas\u0131ndan bir hafta sonra bir ba\u015fka nitel ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Dr. Susanne Friese, s\u00f6z konusu metni ele\u015ftiren bir yaz\u0131 yay\u0131mlad\u0131 (https:\/\/www.linkedin.com\/pulse\/response-open-letter-opposes-use-generative-ai-research-friese–idpwe\/<\/a>). Friese, \u00f6ncelikle yanl\u0131\u015f bir “d\u00fc\u015fman”la m\u00fccadele edildi\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyordu. Ona g\u00f6re sorun \u00fcretken YZ’nin kendisinden de\u011fil, ona y\u00f6nelik naif beklentilerden ve ele\u015ftirel olmayan kullan\u0131m bi\u00e7imlerinden kaynaklan\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n Ama imzac\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck dil modelleri (BDM) kar\u015f\u0131s\u0131nda naif beklenti i\u00e7inde olduklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. BDM’lerin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olduklar\u0131 i\u00e7in belirli bir alanda \u00fcretken YZ kullan\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n Ak\u0131ll\u0131 makineler denildi\u011finde ilk akla gelen, insanlarla konu\u015fabilen veya ileti\u015fim kurabilen sistemler oluyor. Nitekim do\u011fal insan dilini i\u015flemek, \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmak ve yeniden \u00fcretmek en ba\u015f\u0131ndan beri YZ’nin en temel hedeflerinden biri olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Me\u015fhur Turing testi de bu hedef \u00fczerine kuruluydu.<\/p>\n\n\n\n Ak\u0131ll\u0131 makinelerin do\u011fal dili i\u015fleme kapasitesini tart\u0131\u015f\u0131rken, bilgisayarlar\u0131n dili “anlamas\u0131n\u0131n” insan\u0131n anlamland\u0131rma s\u00fcre\u00e7lerinden niteliksel olarak farkl\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu ba\u011flamda, insan dillerinin olas\u0131l\u0131ksal sistemler olarak i\u015fledi\u011fine ili\u015fkin tez, bilgisayarl\u0131 dil i\u015flemenin kuramsal ve teknik geli\u015fiminde belirleyici bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu. Dillerin olas\u0131l\u0131ksal yap\u0131s\u0131, belirli karakter dizilerinin di\u011fer dizilere oranla daha y\u00fcksek ortaya \u00e7\u0131kma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na sahip oldu\u011funu; benzer \u015fekilde, baz\u0131 kelime dizilimlerinin alternatif dizilimlere k\u0131yasla istatistiksel olarak daha olas\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bu olas\u0131l\u0131ksal d\u00fczenlilikler, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki dil modellerinin dilsel \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri tan\u0131ma ve \u00fcretme kapasitesinin temelini olu\u015fturur (Coeckelbergh ve Gunkel, 2025).<\/p>\n\n\n\n \u00d6rne\u011fin T\u00fcrk\u00e7ede k, a, l, e, m harflerinden olu\u015fan kalem<\/em> dizisinin rastlanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, lakem<\/em> dizisine g\u00f6re \u00e7ok daha y\u00fcksektir. Benzer bi\u00e7imde “bu sabah \u00e7ok erken kalkt\u0131m” s\u00f6z dizisinin g\u00f6r\u00fclme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 kelimelerin rastgele s\u0131raland\u0131\u011f\u0131 “kalkt\u0131m bu erken \u00e7ok sabah” dizisinden belirgin bi\u00e7imde fazlad\u0131r. Dilin bu olas\u0131l\u0131ksal do\u011fas\u0131n\u0131 dikkate ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, teorik olarak sonsuz say\u0131da maymunun sonsuz say\u0131da daktiloyu sonsuz bir s\u00fcre boyunca kullanmas\u0131 h\u00e2linde William Shakespeare’in Hamlet’i de d\u00e2hil olmak \u00fczere t\u00fcm b\u00fcy\u00fck edebi eserleri yazabilece\u011fini iddia edebiliriz. G\u00f6revin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bu pratikte olanaks\u0131z g\u00f6r\u00fcnse de olas\u0131l\u0131k s\u0131f\u0131r de\u011fildir (age).<\/p>\n\n\n\n Bu olas\u0131l\u0131ksal durumu \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde kontrol etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6rne\u011fin kelimeleri isim, zarf, ba\u011fla\u00e7 veya fiil gibi kategorilere ay\u0131rabilir; c\u00fcmleleri dil bilgisi kurallar\u0131na g\u00f6re d\u00fczenleyebiliriz. Bir ba\u015fka yakla\u015f\u0131m ise etiketlenmi\u015f verileri \u00f6nceden tan\u0131mlanm\u0131\u015f \u015fablonlarla birle\u015ftirmektir. Yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veriler belirli bir \u015fablona entegre edildi\u011finde, ortak bir tema etraf\u0131nda \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steren pek \u00e7ok metin otomatik olarak \u00fcretilebilir. Ancak bu t\u00fcr sistemlerin \u00f6nemli s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 vard\u0131r. Eksik ya da hatal\u0131 etiketlenmi\u015f veriler \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imsel ve anlamsal hatalara yol a\u00e7abilir. Yeni veri t\u00fcrleri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda ise programc\u0131lar\u0131n \u015fablonu yeniden d\u00fczenlemesi zorunlu h\u00e2le gelir. Ayr\u0131ca \u015fablon temelli sistemlerde i\u00e7eri\u011fin olu\u015fturulma ve sunulma bi\u00e7imi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde sabit oldu\u011fundan, bu sistemler taraf\u0131ndan \u00fcretilen birka\u00e7 metni okuduktan sonra okuyucular i\u00e7in t\u00fcm i\u00e7erikler birbirine benzemeye ba\u015flar (age).<\/p>\n\n\n\n BDM’ler, \u00f6nceden tan\u0131mlanm\u0131\u015f kurallar veya \u015fablonlar kullanmak yerine, insanlar taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck metin k\u00fcmelerinden dilsel \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri \u00f6\u011frenir. \u00d6rne\u011fin, BDM’ler “olmak ya da olmamak, i\u015fte b\u00fct\u00fcn \u2026” gibi bir metni tamamlamak istediklerinde, bir sonraki kelimenin olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin ederler; bu olas\u0131l\u0131k bilgisi, daha \u00f6nce \u00fczerinde e\u011fitildikleri i\u00e7eriklerden elde edilir. \u00d6rne\u011fin:<\/p>\n\n\n\nBildiride YZ Hangi \u00c7al\u0131\u015fmalarda ve Neden Reddediliyor?<\/h2>\n\n\n\n
1. \u00dcretken YZ, zek\u00e2y\u0131 taklit eder ancak ger\u00e7ekte anlam \u00e7\u0131karma yetene\u011fine sahip de\u011fildir.<\/h3>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
2. Nitel ara\u015ft\u0131rma, insani bir uygulama olarak kalmal\u0131d\u0131r.<\/h3>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
3. \u00dcretken YZ’nin \u00e7evreye ve K\u00fcresel G\u00fcney’deki i\u015f\u00e7ilere verdi\u011fi zararlar g\u00f6z ard\u0131 edilmemelidir.<\/h3>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n
BDM’ler Nas\u0131l \u00c7al\u0131\u015f\u0131r?<\/h2>\n\n\n\n
<\/ol>\n\n\n\n