Code and Other Laws of Cyberspace<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda ortaya koydu\u011fu “Kod, kanundur” teziyle d\u00f6nemin ruhunu yans\u0131tm\u0131\u015ft\u0131. Lessig, dijital ortamlarda davran\u0131\u015flar\u0131 fiilen belirleyen as\u0131l g\u00fcc\u00fcn hukuk metinleri de\u011fil, yaz\u0131l\u0131m kodu oldu\u011funu vurguluyordu. Kod, dijital etkile\u015fimleri \u015fekillendiren temel bir g\u00fc\u00e7 h\u00e2line gelmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\nJudge vd (2025) ise \u00fcretken YZ ile birlikte, kodun art\u0131k “kanun” i\u015flevi g\u00f6rmedi\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyor. Bu sistemler, trilyonlarca parametrenin ayarlanmas\u0131 ve yo\u011fun kaynak gerektiren bir e\u011fitim s\u00fcreci sonucunda olu\u015fuyor. Bu nedenle, \u00f6rne\u011fin “b\u00fcy\u00fck dil modelleri t\u0131bbi tavsiye vermemelidir” gibi bir kural\u0131 do\u011frudan modele kodlamak m\u00fcmk\u00fcn olmuyor. Bunun yerine, yeterli peki\u015ftirme sonras\u0131 modelin istenen davran\u0131\u015f\u0131 g\u00f6stermesi bekleniyor. Kod, bu sistemlerin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde belirlemedi\u011fi i\u00e7in belirli bir d\u00fczenleyici standarda uygunlu\u011fu g\u00f6stermek de neredeyse imk\u00e2ns\u0131z h\u00e2le geliyor. Yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015flar\u0131n nedenlerini izlemek ve d\u00fczeltmek zorla\u015f\u0131yor. Veri odakl\u0131 “kara kutu” sistemler \u00fczerine in\u015fa edilen YZ teknolojileri var olduk\u00e7a, onlar\u0131 d\u00fczenleyen rejimler de \u00e7o\u011fu zaman eksik kal\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Judge vd (2025) b\u00fcy\u00fck dil modellerinin reg\u00fclasyonunu havac\u0131l\u0131k ve n\u00fckleer santral kontrol sistemlerindeki reg\u00fclasyonlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yorlar ve \u00fcretken YZ sistemlerinin reg\u00fclasyonunun havac\u0131l\u0131k ve n\u00fckleer enerji kontrol sistemleri i\u00e7in ge\u00e7erli olan y\u00f6ntemlere dayanamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6ncelikle, n\u00fckleer santraller ve u\u00e7aklar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 ve bir b\u00fct\u00fcn olarak tahmin etmek i\u00e7in analiz edilebilen bile\u015fen yap\u0131lar\u0131na ve bile\u015fen tabanl\u0131 fiziksel modellere sahip oldu\u011funu b\u00fcy\u00fck dil modellerinin ise kara kutular oldu\u011funa dikkat etmek gerekiyor. Bir u\u00e7ak ar\u0131zaland\u0131\u011f\u0131nda analiz, ar\u0131zan\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 tespit edebilir; ar\u0131zal\u0131 bile\u015fenler veya etkile\u015fimler daha sonra ar\u0131zan\u0131n tekrarlanmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in d\u00fczeltilebilir. B\u00fcy\u00fck dil modellerinin kara kutu niteli\u011fi ise ar\u0131zan\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 bu \u015fekilde izlemeyi ve tekrar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in d\u00fczeltmeyi imkans\u0131z k\u0131lar. \u00dcretken YZ kodunda kurallar kesin de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla teknik \u015fartnameler, denetimler ve testlere dayal\u0131 bir d\u00fczenleme yakla\u015f\u0131m\u0131 g\u00fcvenlik ve g\u00fcvenilirli\u011fi garanti edemez.<\/p>\n\n\n\n
ABD’de FAA (Federal Aviation Administration – Federal Havac\u0131l\u0131k \u0130daresi), havac\u0131l\u0131k sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn t\u00fcm ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnden sorumludur. Pilot ve mekaniklerin lisanslanmas\u0131ndan, u\u00e7aklar\u0131n sertifikaland\u0131r\u0131lmas\u0131na; hava trafik kontrol\u00fc ve hava sahas\u0131n\u0131n y\u00f6netiminden g\u00fcvenlik denetimlerine ve kaza m\u00fcdahalelerine kadar pek \u00e7ok alan FAA’n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma kapsam\u0131na girer. Her yeni u\u00e7ak modeli, \u00fcretim tesisi denetimleri ve test u\u00e7u\u015flar\u0131 dahil olmak \u00fczere s\u0131k\u0131 bir teknik de\u011ferlendirmeden ge\u00e7mek zorundad\u0131r. Bu de\u011ferlendirmeleri ge\u00e7en modeller ticari kullan\u0131m i\u00e7in sertifikaland\u0131r\u0131l\u0131rlar. Bir kaza meydana geldi\u011finde ise FAA, mevcut tasar\u0131mlardaki kusurlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan ve uygun d\u00fczeltici \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lan kapsaml\u0131 kaza raporlar\u0131 haz\u0131rlar. Bu s\u00fcre\u00e7 sayesinde u\u00e7aklar\u0131 ve hava yolculu\u011funu d\u00fczenleyerek, binlerce ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 tehlikeye atabilecek kazalar\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
NRC (Nuclear Regulatory Commission \u2013 N\u00fckleer D\u00fczenleme Komisyonu) ise b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u00f6l\u00fcm ve y\u0131k\u0131m riski ta\u015f\u0131yan n\u00fckleer enerji ve silahlar\u0131 d\u00fczenlemek amac\u0131yla kurulmu\u015ftur. \u0130lk ba\u015flarda bir\u00e7ok ki\u015fi n\u00fckleer enerjiyi, k\u00fcresel ya\u015fam standartlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltebilecek devrim niteli\u011finde bir teknoloji olarak g\u00f6r\u00fcyordu. Ancak ABD’nin Hiro\u015fima ve Nagazaki’ye att\u0131\u011f\u0131 atom bombalar\u0131, n\u00fckleer enerjinin do\u011fas\u0131ndaki ciddi tehlikeleri g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serdi.<\/p>\n\n\n\n
1954 tarihli AEA (Atomic Energy Act – Atom Enerjisi Yasas\u0131), \u00f6zel \u015firketlerin n\u00fckleer malzemelere sahip olmas\u0131na ve bunlar\u0131 kullanmas\u0131na ilk kez izin verirken, bu s\u00fcre\u00e7lerin Atom Enerjisi Komisyonu (daha sonra NRC olarak yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131) taraf\u0131ndan lisanslama ve d\u00fczenlemeye tabi olmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc. Yasa, Atom Enerjisi Komisyonu’na \u00fc\u00e7 ana d\u00fczenleme ve denetim alan\u0131 tan\u0131mlad\u0131: silah geli\u015ftirme, n\u00fckleer enerjinin ticarile\u015ftirilmesi ve g\u00fcvenlik d\u00fczenlemeleri. AEA, sivil n\u00fckleer enerji tesisleri i\u00e7in s\u0131k\u0131 bir lisanslama rejimi olu\u015fturdu; n\u00fckleer santral in\u015fa etmek ve i\u015fletmek isteyen \u015firketler, kapsaml\u0131 bir ba\u015fvuru s\u00fcrecinden ge\u00e7meli ve kat\u0131 g\u00fcvenlik \u015fartlar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamal\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
FAA ve NRC’nin i\u015fleyi\u015fi bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan benzerlik g\u00f6sterir. Her iki kurum da, ortaya \u00e7\u0131kan ar\u0131za veya tehlike durumlar\u0131na yan\u0131t verebilmek i\u00e7in kapsaml\u0131 bir lisanslama, belgeleme ve onay s\u00fcreci y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Hem FAA hem de NRC, kendi alanlar\u0131nda derin uzmanl\u0131\u011fa sahip bilim insanlar\u0131 ve m\u00fchendislerden olu\u015fan bir kadroya sahiptir. Ayr\u0131ca, her iki kurum da gerekti\u011finde \u00fcr\u00fcnleri ve hizmetleri piyasadan geri \u00e7ekme veya tamamen sonland\u0131rma yetkisine sahiptir. Bu ortak \u00f6zellikler, \u00fcretken YZ i\u00e7in benzer bir d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7evenin temelini olu\u015fturabilir.<\/p>\n\n\n\n
Buna kar\u015f\u0131n Judge vd’nin (2025) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u00fcretken YZ’nin reg\u00fclasyonu, havac\u0131l\u0131k ve n\u00fckleer enerji alanlar\u0131ndaki geleneksel d\u00fczenlemelerden farkl\u0131 bir yol izlemek zorundad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Birincisi, \u00fcretken YZ sistemleri, genel ama\u00e7l\u0131 teknolojiler kategorisine girer. Bu t\u00fcr teknolojiler ekonomi genelinde bir\u00e7ok farkl\u0131 alanda kullan\u0131labilir, di\u011fer sekt\u00f6rlere yay\u0131labilir ve uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7 dengelerini veya askeri operasyonlar\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir. \u00dcretken YZ’nin, elektrik veya internet gibi genel ama\u00e7l\u0131 bir teknoloji olmas\u0131, reg\u00fclasyonunu daha karma\u015f\u0131k h\u00e2le getiriyor. Buna kar\u015f\u0131n, hem elektrik hem de internet son derece ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde d\u00fczenlenmi\u015f durumda. Elektrik i\u00e7in belirli voltajlar, frekanslar, kablolar ve fi\u015fler standart olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nternet ise a\u011f protokolleriyle d\u00fczenlenir ve IETF (\u0130nternet M\u00fchendisli\u011fi G\u00f6rev G\u00fcc\u00fc) k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte d\u00fczenleyici rol \u00fcstlenir. Genel ama\u00e7l\u0131 bir teknolojinin yayg\u0131n olarak uygulanabilmesi i\u00e7in, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli alt kullan\u0131c\u0131lar aras\u0131nda birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fi sa\u011flamak amac\u0131yla titiz bir standartla\u015ft\u0131rma s\u00fcreci gerekir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130kinci olarak, h\u00fck\u00fcmet, n\u00fckleer enerji ve havac\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015ftirilmesinde oynad\u0131\u011f\u0131 role k\u0131yasla, \u00fcretken YZ’nin geli\u015ftirilmesinde daha s\u0131n\u0131rl\u0131 bir role sahiptir. ABD’nin B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketleri, \u00fcretken YZ’nin y\u00f6n\u00fc \u00fczerinde \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde kontrol ve etki sa\u011flayan modeller geli\u015ftirmi\u015ftir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, Meta’n\u0131n LLaMA modeli ve HuggingFace platformu etraf\u0131nda bir a\u00e7\u0131k kaynak \u00fcretken YZ ekosistemi olu\u015fmu\u015ftur. Her iki yakla\u015f\u0131m da kendine \u00f6zg\u00fc d\u00fczenleyici zorluklar yarat\u0131yor. Bir yandan temel modellerin ekonomisi, tekelcili\u011fe do\u011fru bir e\u011filim g\u00f6sterir. \u00d6te yandan, a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 YZ, potansiyel olarak \u00f6nemli riskler i\u00e7erir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kullan\u0131c\u0131lar modelin g\u00fcvenlik \u00f6nlemlerini kolayca de\u011fi\u015ftirebilir ve g\u00fcvenli olmayan modeller \u00e7evrimi\u00e7i ortamda h\u0131zla yay\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak, YZ’nin reg\u00fclasyonunun merkezinde insani de\u011ferler yer al\u0131r. Havac\u0131l\u0131k veya n\u00fckleer enerjideki d\u00fczenlemelerin temel amac\u0131, u\u00e7ak kazalar\u0131n\u0131 veya n\u00fckleer enerji kaynakl\u0131 olaylar\u0131 \u00f6nlemektir ve bu ba\u011flamda g\u00fcvenlik, a\u00e7\u0131k, iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f ve tart\u0131\u015fmas\u0131z bir kavramd\u0131r. YZ’de ise g\u00fcvenlik \u00e7ok daha belirsiz bir kavram olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u00d6rne\u011fin, g\u00fcvenli bir YZ hem zarar vermemeli hem de insan de\u011ferleriyle uyumlu olmal\u0131d\u0131r. Ancak insan de\u011ferlerinin inceli\u011fi, karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ve tart\u0131\u015fmal\u0131 do\u011fas\u0131, bu hedefi do\u011fas\u0131 gere\u011fi zorla\u015ft\u0131r\u0131r ve ahlak felsefesinde \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f bir\u00e7ok sorunu da beraberinde getirir.<\/p>\n\n\n\n
D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, YZ’nin bir\u00e7ok alanda insan yeteneklerini a\u015fma potansiyeli vard\u0131r. Bu alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n nihai amac\u0131 ise ilgili her boyutta insan yeteneklerine denk veya onlar\u0131 a\u015fan makineler yaratmakt\u0131r. Fakat mevcut g\u00fcvenlik seviyeleri ile yapay genel zek\u00e2ya do\u011fru bir geli\u015fme, kabul edilemez risklere yol a\u00e7abilir.<\/p>\n\n\n\n
Be\u015finci olarak, sinir a\u011f\u0131 tabanl\u0131 YZ sistemleri, tasar\u0131mc\u0131lar\u0131n t\u00fcm davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 belirledi\u011fi sistemler de\u011fildir. Sistemlerin \u00f6zellikleri, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde e\u011fitim s\u00fcreci s\u0131ras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar. Bir derin \u00f6\u011frenme sistemi, belirli ba\u011flamlardaki \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 geriye d\u00f6n\u00fck olarak de\u011ferlendirilebilir ve istenen performansla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir; ancak sistemin her durumda beklendi\u011fi gibi davranaca\u011f\u0131n\u0131 garanti etmenin bir yolu yoktur. \u00dcretken YZ\u2019de ise \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 olas\u0131l\u0131ksal ve tahmin\u00ee oldu\u011fundan, belirsizlik ve rastlant\u0131sall\u0131k d\u00fczeyi \u00e7ok daha y\u00fcksektir; bu da sonu\u00e7lar\u0131n \u00f6nceden kesin olarak kestirilemeyece\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n\n\n
K\u0131sacas\u0131, \u00fcretken YZ sistemlerini u\u00e7ak veya n\u00fckleer enerji sistemleri gibi ayn\u0131 \u015fekilde d\u00fczenlemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu t\u00fcr sistemler, bile\u015fen yap\u0131lar\u0131 ve fiziksel modelleri sayesinde analiz edilebilir ve belirli \u00f6l\u00e7\u00fcde tahmin edilebilir. Oysa kara kutu YZ sistemlerinde bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Dahas\u0131, \u00fcretken YZ genel ama\u00e7l\u0131 bir teknoloji oldu\u011fu i\u00e7in potansiyel etkileri \u00e7ok geni\u015ftir ve d\u00fczenleme i\u015fleri daha da karma\u015f\u0131k h\u00e2le gelir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc YZ ve \u00dcretken YZ<\/h2>\n\n\n\n
Son on y\u0131lda, YZ teknolojilerinin reg\u00fclasyonu \u00fczerine \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131 ve \u00e7e\u015fitli ara\u00e7lar geli\u015ftirildi. \u0130stihdam, kredi, konut ve kamu yard\u0131mlar\u0131 gibi alanlarda \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 sistemlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131 d\u00fczenlemek amac\u0131yla sekt\u00f6re \u00f6zg\u00fc \u00e7er\u00e7eveler olu\u015fturuldu. Ancak mevcut \u00e7er\u00e7eveler, \u00fcretken YZ teknolojilerinin yeteneklerini ve risklerini ele almakta yetersiz kal\u0131yor. Bunun nedeni, \u00fcretken YZ’nin \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n odakland\u0131\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc YZ teknolojilerinden farkl\u0131 bir yap\u0131ya sahip olmas\u0131. Wang vd (2025), bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131 d\u00f6rt maddede \u00f6zetliyor:<\/p>\n\n\n\n
1. Genel ama\u00e7l\u0131 tasar\u0131mlar\u0131,<\/p>\n\n\n\n
2. De\u011ferlendirmelerindeki zorluklar,<\/p>\n\n\n\n
3. Yeni yasal endi\u015felerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n
4. Da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f de\u011fer zinciri yap\u0131s\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Bu farkl\u0131l\u0131klar, \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 sistemler i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f g\u00f6zetim ve hesap verebilirlik mekanizmalar\u0131n\u0131n \u00fcretken sistemlere uyguland\u0131\u011f\u0131nda neden i\u015flevsiz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n
Genel Ama\u00e7l\u0131 Tasar\u0131mlar\u0131<\/h3>\n\n\n\n
Mevcut d\u00fczenleyici mekanizmalar, \u00fcretken modellerin genellikleri ve uyarlanabilirlikleri kar\u015f\u0131s\u0131nda yetersiz kal\u0131yor. \u00dcretken modeller, \u00f6zel bir e\u011fitim gerektirmeden, olduk\u00e7a farkl\u0131 g\u00f6revler i\u00e7in uyarlanabiliyor. \u00d6rne\u011fin GPT-4, temel modeli de\u011fi\u015ftirmeden; \u00e7e\u015fitli konularda ve stillerde insan benzeri metinler \u00fcretebiliyor, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri i\u015fleyip olu\u015fturabiliyor, ger\u00e7ek zamanl\u0131 s\u00f6zl\u00fc etkile\u015fimlere kat\u0131labiliyor, karma\u015f\u0131k ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme g\u00f6revlerini yerine getirebiliyor ve kod yaz\u0131p hata ay\u0131klayabiliyor.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 sistemler ise belirli g\u00f6revler i\u00e7in tasarlan\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n karar verme s\u00fcre\u00e7lerini kolayla\u015ft\u0131r\u0131r, destekler ve kimi durumlarda bu s\u00fcre\u00e7leri tamamen otomatikle\u015ftirir. Bu t\u00fcr sistemlerin karar alma mekanizmalar\u0131na d\u00e2hil edilmesi, adalet, \u015feffafl\u0131k ve hesap verebilirlik gibi alanlarda \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir sorunlar do\u011furur. Bu da politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n, \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 YZ’nin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 daha genel ve tekrarlayan zararlar\u0131 hedef alan d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7eveler geli\u015ftirebilmesini sa\u011flar. Adil yarg\u0131lanma, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmama ve mahremiyet gibi ilkeler, bu \u00e7er\u00e7eveler i\u00e7in g\u00f6rece tutarl\u0131 bir zemin sunar. Bu do\u011frultuda, otomatik karar sistemleri i\u00e7in bildirim ve a\u00e7\u0131klama talep etme hakk\u0131 ya da algoritmik \u00f6nyarg\u0131dan korunma gibi ortak beklentileri i\u00e7eren d\u00fczenlemeler hayata ge\u00e7irilebilir. Ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa yol a\u00e7an algoritmik karar verme sistemlerinin kullan\u0131m\u0131, sat\u0131\u015f\u0131 ya da pazarlanmas\u0131 ise do\u011frudan yasaklanabilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcretken YZ sistemleri, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli kullan\u0131m alanlar\u0131na sahip olabilir. Bu uygulamalar ayn\u0131 teknik temele dayansa da ortaya \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 risk profilleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde farkl\u0131la\u015f\u0131r. \u00d6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 YZ’de oldu\u011fu gibi, \u00fcretken YZ de i\u015fe al\u0131m, kredi verme ve bar\u0131nma gibi y\u00fcksek riskli ba\u011flamlarda karar verme amac\u0131yla kullan\u0131labilir ve bu durum benzer adalet, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k ve hesap verebilirlik sorunlar\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirir.<\/p>\n\n\n\n
Bununla birlikte \u00fcretken YZ, \u00e7ocuklara y\u00f6nelik hik\u00e2yeler \u00fcretmek i\u00e7in de kullan\u0131labilir; bu kullan\u0131m bi\u00e7imi ya\u015fa uygun i\u00e7erik ve telif haklar\u0131 gibi bamba\u015fka endi\u015feleri beraberinde getirir. Yasal belge haz\u0131rlamada kullan\u0131lan \u00fcretken YZ sistemlerinin hal\u00fcsinasyonlar\u0131, hatal\u0131 veya uydurma bilgilerin resm\u00ee s\u00fcre\u00e7lere girmesine yol a\u00e7abilir. Benzer \u015fekilde, sa\u011fl\u0131k alan\u0131nda yanl\u0131\u015f veya yan\u0131lt\u0131c\u0131 \u00f6neriler sunmas\u0131, bireyleri zararl\u0131 tercihlere y\u00f6nlendirebilir. M\u00fc\u015fteri hizmetlerinde kullan\u0131lan sistemler, hassas ya da gizli bilgilerin if\u015fas\u0131 riskini ta\u015f\u0131r. Kodlama yard\u0131m\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131 ise g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131klar\u0131 yaratabilir ve d\u00fc\u015f\u00fck kaliteli, k\u0131r\u0131lgan yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olabilir.<\/p>\n\n\n\n
Bu kullan\u0131m durumlar\u0131n\u0131 birbirine ba\u011flayan ortak bir d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7eve koymak \u00e7ok zordur. Bu nedenle politika yap\u0131c\u0131lar, tan\u0131mlanmas\u0131 ve \u00f6l\u00e7\u00fclmesi kolay olan teknik \u00f6zelliklere yo\u011funla\u015fmay\u0131 ve yaln\u0131zca model d\u00fczeyinde g\u00f6zlemlenebilecek konular\u0131, uygulama ba\u011flam\u0131n\u0131 dikkate almadan incelemeyi tercih edebilmektedir. Fakat bu gibi bir yakla\u015f\u0131m, farkl\u0131 uygulamalardan kaynaklanabilecek bir\u00e7ok zarar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda olduk\u00e7a s\u0131\u011f kalmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
De\u011ferlendirmelerindeki Zorluklar<\/h3>\n\n\n\n
YZ sistemlerinin de\u011ferlendirilmesi ve denetlenmesi, etkili bir reg\u00fclasyon i\u00e7in kritik \u00f6nemdedir. Ancak \u00fcretken YZ sistemlerinin g\u00f6rev \u00f6zg\u00fcll\u00fc\u011f\u00fcnden yoksun olmas\u0131, bu s\u00fcreci \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde zorla\u015ft\u0131r\u0131r. \u00d6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 YZ sistemleri, belirli girdi alanlar\u0131n\u0131 belirli \u00e7\u0131kt\u0131 alanlar\u0131na e\u015fleyen, a\u00e7\u0131k\u00e7a tan\u0131mlanm\u0131\u015f g\u00f6revler etraf\u0131nda tasarlan\u0131r. Bu sayede karar verme hedefleri net bi\u00e7imde tan\u0131mlanabilir, performans \u00f6l\u00e7\u00fctleri belirlenebilir ve de\u011ferlendirmeler g\u00f6rece s\u0131n\u0131rl\u0131 problem alanlar\u0131nda yap\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcretken YZ sistemleri ise belirli g\u00f6revleri yerine getirmek i\u00e7in de\u011fil, verilerdeki yap\u0131sal kal\u0131plar\u0131 \u00f6\u011frenmek \u00fczere e\u011fitilir. \u00d6rne\u011fin, dil modelleri \u00f6nceki kelimeler verildi\u011finde bir sonraki kelimeyi tahmin etmeye odaklan\u0131r. Bu nedenle bu sistemler i\u00e7in tek ve a\u00e7\u0131k bir performans hedefi tan\u0131mlamak g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bunun yerine dilsel anlama, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme, \u00f6nyarg\u0131 \u00fcretimi gibi yeteneklere odaklanan de\u011ferlendirmeler yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ancak yetenek tabanl\u0131 de\u011ferlendirmelerin de \u00f6nemli s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 vard\u0131r. Bu t\u00fcr \u00f6l\u00e7\u00fcmlerle belirlenen yetenekler ile \u00fcretken YZ sistemlerinin ger\u00e7ek d\u00fcnya ba\u011flamlar\u0131ndaki performanslar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fki \u00e7o\u011fu zaman zay\u0131ft\u0131r. K\u0131yaslama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda kullan\u0131lan g\u00f6revler, bu modellerin pratikte kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revleri \u00e7o\u011fu zaman yeterince temsil etmez. Bu kopukluk, \u00fcretken YZ’nin de\u011ferlendirilmesini yaln\u0131zca teknik bir mesele olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131p, d\u00fczenleyici a\u00e7\u0131dan da \u00e7\u00f6z\u00fclmesi g\u00fc\u00e7 bir sorun h\u00e2line getirir.<\/p>\n\n\n\n
YZ denetimleri ve etki de\u011ferlendirmelerine ili\u015fkin ge\u00e7mi\u015f d\u00fczenleyici gereklilikler, geli\u015ftiricilerin YZ sistemlerini da\u011f\u0131t\u0131mdan \u00f6nce anlaml\u0131 bi\u00e7imde de\u011ferlendirebilece\u011fi varsay\u0131m\u0131na dayan\u0131r. Ancak \u00fcretken YZ ba\u011flam\u0131nda, bir modelin olas\u0131 kullan\u0131m durumlar\u0131n\u0131 hesaba katmadan zarar\u0131 yaln\u0131zca model d\u00fczeyinde de\u011ferlendirmek \u00f6nemli bir eksikli\u011fi beraberinde getirir. Bu yakla\u015f\u0131m, kullan\u0131c\u0131 etkile\u015fimlerinin, uygulama tercihlerinin ve organizasyonel s\u00fcre\u00e7lerin modelin ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki etkilerini nas\u0131l \u015fekillendirdi\u011fini g\u00f6z ard\u0131 eder.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle temel modellere odaklanan ve yaln\u0131zca da\u011f\u0131t\u0131m \u00f6ncesi de\u011ferlendirmelere dayanan d\u00fczenleyici \u00f6neriler, zarar\u0131n fiilen nerede ve nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f te\u015fhis edebilir. Sonu\u00e7ta bu t\u00fcr \u00e7er\u00e7eveler, etkisiz kalan ya da yanl\u0131\u015f hedeflere y\u00f6nelen denetim mekanizmalar\u0131na yol a\u00e7ma riski ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yeni Yasal Endi\u015felerin Ortaya \u00c7\u0131kmas\u0131<\/h3>\n\n\n\n
\u00dcretken YZ, \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 YZ’nin kapsamad\u0131\u011f\u0131 yeni hukuki endi\u015fe alanlar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Bu ba\u011flamda son d\u00f6nemde en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan konulardan biri telif haklar\u0131. \u00d6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 YZ’de de e\u011fitim a\u015famas\u0131nda telif haklar\u0131yla korunan eserlerin kullan\u0131m\u0131 zaman zaman g\u00fcndeme gelmi\u015fti. Ancak \u00fcretken YZ ile birlikte bu sorun \u00e7ok daha g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve kritik h\u00e2le geldi. \u00dcretken YZ, metin, resim ve video gibi \u00e7e\u015fitli \u00e7\u0131kt\u0131lar \u00fcretebildi\u011fi i\u00e7in hem telif hakk\u0131 ihlali endi\u015felerini art\u0131r\u0131yor hem de \u00e7o\u011faltma hakk\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yeniden g\u00fcndeme getiriyor.<\/p>\n\n\n\n
Telif haklar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, \u00fcretken YZ’nin kas\u0131tl\u0131 ya da kas\u0131ts\u0131z olarak yanl\u0131\u015f bilgi yaymadaki rol\u00fc de tart\u0131\u015fma konusu. Bu sistemler, inand\u0131r\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnen yalanlar uydurabilir, icat edilmi\u015f isimler, sahte al\u0131nt\u0131lar ve var olmayan kaynaklarla i\u00e7erik \u00fcreterek kamuoyunu yan\u0131ltabilir. \u00dcretken YZ’nin arama motorlar\u0131 ve sanal asistanlar gibi platformlara giderek daha fazla entegre edilmesi, riskleri art\u0131r\u0131yor. Sentetik ses teknolojileri ger\u00e7ek ki\u015filerin konu\u015fma kal\u0131plar\u0131n\u0131 taklit edebilirken, giderek inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 artan derin sahta videolar ve YZ taraf\u0131ndan \u00fcretilen g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, izleyicileri yan\u0131ltmak i\u00e7in kullan\u0131labiliyor. T\u00fcm bunlar, YZ geli\u015ftiricilerinin sistemleri taraf\u0131ndan \u00fcretilen i\u00e7erikten ne zaman ve nas\u0131l sorumlu tutulmas\u0131 gerekti\u011fine dair \u00f6nemli tart\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fcndeme getiriyor.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcretken YZ, “Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve N\u00fckleer” (KBRN) g\u00fcvenli\u011fi gibi alanlarda da \u00f6nemli bir endi\u015fe kayna\u011f\u0131. Normal ko\u015fullarda KBRN silahlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi y\u00fcksek d\u00fczeyde uzmanl\u0131k, k\u0131s\u0131tl\u0131 malzemelere eri\u015fim ve alanlar aras\u0131 koordinasyon gerektirirken, \u00fcretken YZ geni\u015f literat\u00fcr\u00fc sentezleyerek ve yeni fikirler \u00f6nererek bilgi engellerini azaltabilir; bu da k\u00f6t\u00fc niyetli akt\u00f6rlerin yeteneklerini geni\u015fletebilir.<\/p>\n\n\n\n
Telif haklar\u0131, dezenformasyon ve KBRN gibi sorunlar\u0131n her biri \u00e7ok farkl\u0131 hukuki tart\u0131\u015fmalar i\u00e7eriyor. Bu nedenle hepsini tek bir ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele alan bir d\u00fczenleyici \u00e7er\u00e7eve geli\u015ftirmek son derece g\u00fc\u00e7. Bir alanda etkili olan d\u00fczenleyici yakla\u015f\u0131mlar, ba\u015fka bir alanda yetersiz kalabilir veya ters etki yaratabilir. Dolay\u0131s\u0131yla \u00fcretken YZ, \u00f6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc YZ i\u00e7in gerekenin \u00f6tesinde, daha geni\u015f ve \u00e7e\u015fitli bir alan bilgisine ihtiya\u00e7 duyuyor. Bu farkl\u0131 yasal zorluklar\u0131 tek bir genel YZ politika \u00e7er\u00e7evesinde birle\u015ftirme giri\u015fimleri, yaln\u0131zca d\u00fczenleyici ortam\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirme riski ta\u015f\u0131m\u0131yor; ayn\u0131 zamanda politika kararlar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirecek en yetkin payda\u015flar\u0131 ve uzmanlar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etme tehlikesi de do\u011furuyor.<\/p>\n\n\n\n
Da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f De\u011fer Zinciri Yap\u0131s\u0131<\/h3>\n\n\n\n
YZ sistemleri; veri sa\u011flay\u0131c\u0131lar, hesaplama altyap\u0131s\u0131 sa\u011flay\u0131c\u0131lar, model geli\u015ftiriciler, bar\u0131nd\u0131rma hizmeti sunanlar, modelleri uyarlayanlar, uygulama geli\u015ftiriciler vb akt\u00f6rlerden olu\u015fan karma\u015f\u0131k ve birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131 a\u011flar \u00fczerinden geli\u015ftirilir ve da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Bu akt\u00f6rler, YZ teknolojilerinin \u00fcretimine, da\u011f\u0131t\u0131m\u0131na, kullan\u0131m\u0131na ve i\u015flevselli\u011fine katk\u0131da bulunarak bir de\u011fer zinciri olu\u015fturur. De\u011fer zincirinin bu yap\u0131s\u0131, uzmanla\u015fmaya ve verimli i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcne olanak sa\u011flarken, ayn\u0131 zamanda kontrol\u00fc da\u011f\u0131t\u0131r ve sorumluluk hatlar\u0131n\u0131 belirsizle\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc YZ sistemlerinde ise veri d\u00fczenlemeden \u00f6zellik se\u00e7imine ve model geli\u015ftirmeye kadar s\u00fcre\u00e7 genellikle s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde entegre edilmi\u015f bir de\u011fer zinciri i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fir. Sistemin amac\u0131 ve yap\u0131s\u0131, geli\u015ftirme a\u015famas\u0131nda belirlenir. Bu s\u00fcre\u00e7te, geli\u015ftirici ve da\u011f\u0131t\u0131c\u0131 aras\u0131nda \u00e7o\u011fu zaman yak\u0131n bir i\u015fbirli\u011fi bulunur. Bu sayede hem geli\u015ftiriciler hem de da\u011f\u0131t\u0131c\u0131lar, sistemin olas\u0131 risklerini \u00f6nceden g\u00f6rebilir veya en az\u0131ndan tahmin edebilirler.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcretken YZ’de bu ili\u015fki \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131r. Art\u0131k belirli g\u00f6revleri yerine getiren modeller yerine, genel ama\u00e7l\u0131, \u00f6zelle\u015ftirilebilir ve yeniden kullan\u0131labilir modeller vard\u0131r. Bir uygulay\u0131c\u0131, kendi kullan\u0131m senaryosuna g\u00f6re modelde ince ayar yapar ve sistemi devreye al\u0131r. Bu durum, sorumluluk ve hesap verebilirlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan kritik sonu\u00e7lar do\u011furur.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6ncelikle, model geli\u015ftiricisinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ile nihai zarar aras\u0131ndaki mesafe artar. \u00d6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 sistemlerde geli\u015ftirici, nihai kullan\u0131mdan haberdard\u0131r ve genellikle m\u00fc\u015fterisiyle birlikte \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00dcretken YZ’de ise genel ama\u00e7l\u0131 teknolojiler geli\u015ftirilir; bu sistemlerin \u00e7ok say\u0131da ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen kullan\u0131m bi\u00e7imleri olabilir. Bu nedenle, yasal kullan\u0131mlar\u0131 olan genel ama\u00e7l\u0131 sistemlerin geli\u015ftiricilerini sonraki zararlardan sorumlu tutmak haks\u0131zl\u0131k olabilir. \u00d6rne\u011fin, telefon \u00fcreticileri, telefonlar\u0131 \u00fczerinden i\u015flenen su\u00e7lardan sorumlu tutulamaz; benzer \u015fekilde, bilgisayar \u00fcreticileri de diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlarda ger\u00e7ekle\u015ftirilen zararl\u0131 faaliyetlerden sorumlu de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130kincisi, \u00fcretken YZ de\u011fer zincirinde \u00e7ok daha fazla rol ve uzmanla\u015fma \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin model uyarlay\u0131c\u0131lar ve entegrat\u00f6rler gibi kritik roller vard\u0131r. Model uyarlay\u0131c\u0131lar, \u00fcretken modellerde belirli g\u00f6revler veya alanlar i\u00e7in ince ayarlar yaparken, entegrat\u00f6rler bu modelleri uygulamalara veya sistemlere entegre ederek kullan\u0131c\u0131lar\u0131n onlarla nas\u0131l etkile\u015fim kurdu\u011funu ve deneyimledi\u011fini \u015fekillendirir. Sorumluluklar\u0131n bu \u015fekilde farkl\u0131 rollere da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131, d\u00fczenlemelerin g\u00fcncel kalmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. \u00dcretken YZ de\u011fer zincirindeki akt\u00f6rler aras\u0131ndaki \u00e7izgilerin belirsizli\u011fi de i\u015fleri daha karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, bir \u00fcr\u00fcn belirli bir ama\u00e7 i\u00e7in uyarlan\u0131p yeni bir s\u00fcr\u00fcm haline geldikten sonra, bile\u015fenleri ay\u0131rmak veya zarardan kimin sorumlu oldu\u011funu belirlemek kolay bir i\u015f de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u00fcretken YZ de\u011fer zincirindeki ek roller ve zincirin k\u00fcresel da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, yasal sorumluluk a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi zorluklar yarat\u0131r. Bir \u00fclkede geli\u015ftirilen bir model, kolayl\u0131kla farkl\u0131 yarg\u0131 b\u00f6lgelerine ta\u015f\u0131nabilir; ancak e\u011fitim s\u00fcre\u00e7leri veya uygulamalar\u0131, yarg\u0131 alan\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 yasal sonu\u00e7lar do\u011furabilir. \u00d6rne\u011fin, herhangi bir AB sakininin ki\u015fisel verileri temel modellerin e\u011fitimi i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015fsa, bu muhtemelen GDPR ihlali anlam\u0131na gelir. Peki, bu durumda AB d\u00fczenleyicileri, mevcut bir modelde yerel bir ama\u00e7 i\u00e7in ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ince ayar yapan bir ki\u015fiyi nas\u0131l de\u011ferlendirmelidir? Bu t\u00fcr zorluklar, a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 veya herkese a\u00e7\u0131k \u015fekilde yay\u0131mlanm\u0131\u015f modeller s\u00f6z konusu oldu\u011funda daha da artmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bunlar, modeli geli\u015ftirenlerin, modelin sonraki uyarlamalar\u0131 ve entegrasyonundan kaynaklanan zararlardan hi\u00e7bir zaman sorumlu tutulamayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. \u00d6ncelikle, geli\u015ftiriciler temel sistem bile\u015fenlerine eri\u015fimlerini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr ve piyasaya s\u00fcrd\u00fckleri sistemleri kontrol etme yeteneklerini korur. Ayr\u0131ca bu modelleri geli\u015ftirenlerin say\u0131s\u0131 az oldu\u011fundan, pazarda muazzam bir g\u00fc\u00e7leri bulunur. Alt kademe akt\u00f6rler, \u00f6nceden e\u011fitilmi\u015f modellere, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli verilere ve geli\u015fmi\u015f hesaplama altyap\u0131s\u0131na eri\u015fim i\u00e7in giderek birka\u00e7 sa\u011flay\u0131c\u0131ya ba\u011f\u0131ml\u0131 h\u00e2le geldik\u00e7e, \u00fcst kademe sa\u011flay\u0131c\u0131lar \u00fcretken YZ de\u011fer zincirinde sistematik olarak kritik bir konuma gelir. Bu kaynaklar, \u00fcretken sistemlerin olu\u015fturulmas\u0131 ve \u00f6l\u00e7eklendirilmesi i\u00e7in temel te\u015fkil eder. Bu yo\u011funla\u015fan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar, \u00fcst kademe sa\u011flay\u0131c\u0131lara, kimin \u00fcretken YZ’yi olu\u015fturabilece\u011fi, \u00f6l\u00e7eklendirebilece\u011fi ve ticarile\u015ftirebilece\u011fi konusunda orant\u0131s\u0131z bir g\u00fc\u00e7 sa\u011flar; bu durum, \u00f6ng\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 YZ ba\u011flam\u0131nda \u00e7ok daha az belirgindir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcretken YZ’nin Reg\u00fclasyonu \u0130\u00e7in \u00d6neriler<\/h2>\n\n\n\n
Wang vd. (2025), \u00fcretken YZ’nin d\u00fczenlenmesi i\u00e7in \u00fc\u00e7 temel \u00f6neri sunuyor. Birincisi, d\u00fczenleyicilerin teknik uygulamalardan ziyade, YZ sistemlerinin i\u015flevine ve ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lara odaklanarak d\u00fczenleyici hedefler belirlemesi. \u0130kincisi, YZ sistemlerinin teknik \u00f6zelliklerinin, d\u00fczenleyici denetim d\u00fczeyini belirlemek i\u00e7in yaln\u0131zca s\u0131n\u0131rl\u0131 ko\u015fullar alt\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, d\u00fczenleyicilerin YZ uygulamalar\u0131n\u0131n t\u00fcm risk zincirini incelemesi ve k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131m\u0131 \u00f6nlemeye y\u00f6nelik daha etkili yap\u0131sal k\u0131s\u0131tlamalar geli\u015ftirmesi.<\/p>\n\n\n\n
D\u00fczenleyici kurumlar, genel olarak, teknik detaylardan ziyade \u00fcretken YZ sistemlerinin uygulamalar\u0131na ve ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lara odaklanarak d\u00fczenleyici hedeflerini belirlemelidir.<\/strong><\/p>\n\n\n\nWang vd. (2025), teknolojiye \u00f6zg\u00fc ve teknolojiden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fczenleyici yakla\u015f\u0131mlar aras\u0131ndaki farklara dikkat \u00e7ekiyor. Teknolojiden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fczenlemeler, belirli teknik uygulamalara odaklanmak yerine faaliyetleri ve sonu\u00e7lar\u0131 y\u00f6netiyor. Bu yakla\u015f\u0131m, \u00f6ncelikle teknolojiye \u00f6zg\u00fc d\u00fczenlemelerin teknik geli\u015fmelere ayak uyduramamas\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131kan yasal bo\u015fluklar\u0131 kapat\u0131yor. Ayr\u0131ca, teknolojilerin dar veya geni\u015f bir \u00e7er\u00e7evede tan\u0131mlanmas\u0131, etkisiz veya zararl\u0131 d\u00fczenlemelere yol a\u00e7abilir. Teknolojiden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fczenleme ise kapsam\u0131, teknolojinin uygulamalar\u0131 ve sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re belirleyerek d\u00fczenleyicilerin, toplumsal etkileri hedef alacak bi\u00e7imde orant\u0131l\u0131 denetim sa\u011flamas\u0131na olanak tan\u0131yor. \u00dcstelik bu yakla\u015f\u0131m, akt\u00f6rlerin ayn\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 elde eden alternatif teknikler kullanarak denetimden ka\u00e7\u0131nmas\u0131n\u0131 da \u00f6nl\u00fcyor. Teknolojiye \u00f6zg\u00fc d\u00fczenlemeler i\u00e7in iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f hedefler olsa bile, akt\u00f6rler kurallar\u0131 atlatmak amac\u0131yla i\u015flevsel olarak benzer fakat farkl\u0131 teknikler kullanabilir. Bu durum, yeni mimarilerin ve metodolojilerin h\u0131zla geli\u015fti\u011fi YZ alan\u0131nda \u00f6zellikle \u00f6nem kazan\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc teknolojiye \u00f6zg\u00fc d\u00fczenlemeler, \u015firketlerin sistemlerini d\u00fczenleyici kapsam\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan bi\u00e7imlerde tasarlayarak d\u00fczenlemeleri atlatabilmesine imk\u00e2n tan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Teknik \u00f6zelliklere g\u00f6re d\u00fczenleyici hedefleri belirlemek, son \u00e7are olarak mant\u0131kl\u0131 olabilir.<\/strong><\/p>\n\n\n\nS\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen, teknolojiye \u00f6zg\u00fc d\u00fczenlemeler; uygulanabilirlik, siyasi uygunluk ve \u00f6nleyici m\u00fcdahale kapasitesi sayesinde YZ denetiminde etkili olabiliyor. \u00d6rne\u011fin, hesaplama y\u00f6netimi, bir modeli e\u011fitmek i\u00e7in kullan\u0131lan hesaplama kaynaklar\u0131n\u0131n miktar\u0131 gibi somut e\u015fikler belirleyebilir; bu e\u015fikler, farkl\u0131 akt\u00f6rler ve sistemler aras\u0131nda kolayca do\u011frulanabilir ve uygulanabilir. B\u00f6ylece objektif ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir m\u00fcdahale noktalar\u0131 olu\u015fturularak, d\u00fczenlemenin bir akt\u00f6re veya yap\u0131ya nas\u0131l uygulanaca\u011f\u0131 konusunda netlik sa\u011flan\u0131r ve yasan\u0131n uygulanmas\u0131nda tutarl\u0131l\u0131k artar. Teknolojiye \u00f6zg\u00fc d\u00fczenleme, potansiyel olarak zararl\u0131 sistemler devreye girmeden \u00f6nce m\u00fcdahale olana\u011f\u0131 tan\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, \u00f6zellikle felaket riski ta\u015f\u0131yan veya geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez zararlar yaratabilecek YZ sistemleri i\u00e7in kritik \u00f6neme sahiptir; amac\u0131 yaln\u0131zca yasa d\u0131\u015f\u0131 k\u0131lmak de\u011fil, belirli bir eylemi fiilen imk\u00e2ns\u0131z h\u00e2le getirmektir.<\/p>\n\n\n\n
D\u00fczenleyiciler, zarar\u0131 \u00f6nleyen yap\u0131sal k\u0131s\u0131tlamalara ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klara odaklanmal\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\nD\u00fczenleyiciler, \u00fcretken YZ ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kullan\u0131labildi\u011fi, risk zincirlerinin her a\u015famas\u0131ndaki temel ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131 ve k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 belirlemelidir. Bunlar, yetkilendirme olmadan belirli eylemleri imkans\u0131z k\u0131lan kas\u0131tl\u0131 olarak tasarlanm\u0131\u015f ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, zararl\u0131 faaliyetlerin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in gereken zorlu\u011fu, maliyeti veya zaman\u0131 art\u0131ran teknolojik ve fiziksel ortam\u0131n yan \u00fcr\u00fcn k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131 da i\u00e7erebilir. \u00d6rne\u011fin biyog\u00fcvenlikte, k\u0131s\u0131tlama ve ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar ile risk zincirinin ilerlemesi engellenir ve biyolojik sald\u0131r\u0131lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi zorla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Ancak akt\u00f6rler, risk zincirinin farkl\u0131 a\u015famalar\u0131ndaki engelleri a\u015fmak i\u00e7in YZ‘<\/strong>yi kullanabildiklerinde, yap\u0131sal k\u0131s\u0131tlamalar d\u00fczenleyici etkisini yitirebilir. \u00dcretken YZ, \u00e7ok ad\u0131ml\u0131 s\u00fcre\u00e7leri birle\u015fik, daha verimli operasyona d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek risk zincirinin a\u015famalar\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rabilir. YZ, eri\u015fim kontrollerine tabi olan bilinen girdiler yerine, kolayca eri\u015filebilir malzemeler kullanarak biyolojik silah \u00fcretiminin yeni yollar\u0131n\u0131 ke\u015ffedebilir. YZ i\u015f ak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rarak, s\u00fcre\u00e7leri otomatikle\u015ftirerek ve belirli faaliyetleri yava\u015flatacak veya engelleyecek zaman ve maliyeti azaltarak biyolojik silahlar\u0131n geli\u015ftirilmesini zorla\u015ft\u0131ran ko\u015fullar\u0131 hafifletebilir. Bu gibi giri\u015fimleri engellemek i\u00e7in yay\u0131nlanm\u0131\u015f biyoloji makalelerindeki kritik ayr\u0131nt\u0131lar sans\u00fcrlenerek hassas metodolojik bilgiye eri\u015fim k\u0131s\u0131tlanabilir ve bilginin yay\u0131l\u0131m\u0131 s\u0131n\u0131rlanabilir. D\u00fczenleyici kurumlar mevcut hukuksal yap\u0131da hangi k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n en kritik oldu\u011funu belirlemeli ve YZ’nin d\u00fczenleyici g\u00fc\u00e7lerini nas\u0131l zay\u0131flatabilece\u011fini de\u011ferlendirmelidir.<\/p>\n\n\n\n***<\/strong><\/p>\n\n\n\nUlnicane’nin (2025) belirtti\u011fi gibi, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7arp\u0131c\u0131 bir paradoksla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6ncesine kadar YZ ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lan teknolojilere eri\u015fim sadece s\u0131n\u0131rl\u0131 bir kesimin elindeydi ve bu sistemleri kullanmak ciddi bir uzmanl\u0131k gerektiriyordu. Ancak \u00fcretken YZ ile birlikte yapay zek\u00e2 “yery\u00fcz\u00fcne inerek” yediden yetmi\u015fe herkesin kulland\u0131\u011f\u0131 bir ara\u00e7 haline geldi.<\/p>\n\n\n\n
Bu yayg\u0131n kullan\u0131ma ra\u011fmen, teknolojinin y\u00f6netimi halen son derece dar bir \u00e7er\u00e7evede y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor. B\u00fcy\u00fck Teknoloji \u015firketlerinin \u00fcretken YZ geli\u015ftirme ve uygulama alan\u0131ndaki hakimiyeti, mevcut e\u015fitsizlikleri daha da peki\u015ftirme riski ta\u015f\u0131yor. Bu nedenle \u00fcretken YZ y\u00f6netimi; yaln\u0131zca bu geli\u015fimi y\u00f6nlendiren g\u00fc\u00e7l\u00fc kurulu\u015flar\u0131n hedeflerini de\u011fil, teknolojiden etkilenen geni\u015f kitlelerin gereksinimlerini de dikkate almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
S\u00f6z konusu paradoksun a\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in YZ tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n do\u011fru terimlerle y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi ve b\u00f6ylece kamuoyunun konuyu daha berrak bir bi\u00e7imde kavramas\u0131 kritik \u00f6nem ta\u015f\u0131yor. Genel bir yapay zek\u00e2 kavram\u0131 yerine; \u00fcretken YZ, \u00f6ng\u00f6r\u00fcc\u00fc YZ ya da yapay genel zek\u00e2 gibi spesifik tan\u0131mlar \u00fczerinden konu\u015fmak; bu teknolojilerin olanaklar\u0131n\u0131n, s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n ve risklerinin daha net anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Kaynaklar<\/h3>\n\n\n\n
Judge, B., Nitzberg, M., & Russell, S. (2025). When code isn’t law: rethinking regulation for artificial intelligence. Policy and Society, 44(1), 85-97.<\/p>\n\n\n\n
Ulnicane, I. (2025). Governance fix? Power and politics in controversies about governing generative AI. Policy and Society, 44(1), 70-84.<\/p>\n\n\n\n
Wang, J., Selbst, A., Barocas, S., & Venkatasubramanian, S. (2025). Distinguishing Predictive and Generative AI in Regulation. arXiv preprint arXiv:2506.17347.<\/p>\n\n\n\n
Zhang, L., & Zou, M. (2025). Navigating China’s Regulatory Approach to Generative AI. In The Cambridge handbook of generative AI and the law (pp. 134-150). Cambridge University Press.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ile a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m aras\u0131ndaki ayr\u0131m, \u00e7o\u011fu zaman teknik bir tercih gibi sunulsa da meselenin arka plan\u0131nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn nas\u0131l tan\u0131mland\u0131\u011f\u0131na dair daha geni\u015f bir tart\u0131\u015fma yer al\u0131r. A\u00e7\u0131k kaynak yakla\u015f\u0131m\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kaynak koduna eri\u015fimi merkeze al\u0131rken, \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Hareketi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavram\u0131n\u0131 bunun \u00f6tesine ta\u015f\u0131r. Bu nedenle hareket, yaln\u0131zca yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme pratikleriyle de\u011fil, kullan\u0131lan kavramlar\u0131n ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anlamlarla ve bu anlamlar\u0131n toplumsal sonu\u00e7lar\u0131yla da ilgilenir.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[26,490,116,298],"tags":[380,493,557,556],"class_list":["post-985","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-e-devlet","category-etik","category-teknoloji-tarihi","category-yapay-zeka","tag-duzenleme","tag-gpt","tag-regulasyon","tag-uretken-yapay-zeka-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/985","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=985"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/985\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":988,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/985\/revisions\/988"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=985"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=985"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/yarimada.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=985"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}